अङ्ग्रेजी
1Arjuna said, By this explanation of the highest secret concerning the Self which Thou hast spoken, for the sake of blessing me, my delusion has been dispelled.
2The origin and destruction of beings have been heard in detail from You, O lotus-eyed Lord, and also Your inexhaustible greatness.
3Now, O Supreme Lord, as Thou hast thus described Thyself, O Supreme Person, I wish to behold Thy divine form.
4If Thou, O Lord, thinkest it possible for me to see it, do Thou, then, O Lord of the Yogis, show me Thy imperishable Self.
5The Blessed Lord said, "Behold, O Arjuna, forms of Mine, by the hundreds and thousands, of different sorts, divine, and of various colors and shapes."
6Behold the Adityas, the Vasus, the Rudras, the two Asvins, and the Maruts; behold many wonders never before seen, O Arjuna.
7Now, behold, O Arjuna, in this My body, the entire universe centered in one, including the moving and the unmoving, and whatever else you desire to see.
8But you are not able to behold Me with these your own eyes; I give you the divine eye; behold My lordly Yoga.
9Sanjaya said, Having thus spoken, O king, the great Lord of Yoga, Hari (Krishna), showed Arjuna His supreme form as the Lord.
10With numerous mouths and eyes, with numerous wondrous sights, with numerous divine adornments, with numerous divine weapons uplifted, such a form He showed.
11Wearing divine garlands and apparel, anointed with divine unguents, the all-wonderful, resplendent Being is endless with faces on all sides.
12If the splendour of a thousand suns were to blaze out simultaneously in the sky, that would be the splendour of that mighty being.
13There, in the body of the God of gods, Arjuna then saw the entire universe resting in one, with its myriad of divisions.
14Then, Arjuna, filled with wonder and his hair standing on end, bowed his head to the God and spoke with palms joined.
15Arjuna said, "O God, I see all the gods in Your body, as well as hosts of various classes of beings, Brahma the Lord seated on the lotus, all the sages, and the celestial serpents."
16I see You with boundless form on every side, with many arms, stomachs, mouths, and eyes; neither the end nor the middle nor the beginning do I see, O Lord of the Universe, O Cosmic Form.
17I see You with the diadem, club, and discus, a mass of radiance shining everywhere, very hard to look at, blazing all around like a burning fire and the sun, and immeasurable.
18You are the Imperishable, the Supreme Being, worthy of being known. You are the great treasure-house of this universe; You are the imperishable protector of the eternal Dharma; You are the Primal Person, I believe.
19I see You without beginning, middle, or end, infinite in power, with endless arms, the sun and moon as Your eyes, the burning fire Your mouth, heating the entire universe with Your radiance.
20This space between the earth and the heavens, and all the quarters, is filled by You alone; having seen this, Your wonderful and terrible form, the three worlds are trembling with fear, O great-souled Being.
21Verily, these hosts of gods enter into Thee; some extol Thee with joined palms in fear, saying, 'May it be well!' Bands of great sages and perfected ones praise Thee with complete hymns.
22The Rudras, Adityas, Vasus, Sadhyas, Visvedevas, the two Asvins, Maruts, the Manus, and the hosts of celestial singers, Yakshas, demons, and the perfected ones, all look upon Thee with great amazement.
23Having seen Your immeasurable form with many mouths and eyes, O mighty-armed one, with many arms, thighs, and feet, with many stomachs and fearsome with many teeth, the worlds are terrified, and so am I.
24On seeing Thee, touching the sky, shining in many colors, with mouths wide open, with large fiery eyes, I am terrified at heart and find neither courage nor peace, O Vishnu.
25Having seen Thy mouths fearful with teeth blazing like the fires of cosmic dissolution, I know not the four quarters, nor do I find peace. Have mercy, O Lord of the gods, O abode of the universe.
26All the sons of Dhritarashtra, along with the hosts of kings of the earth, Bhishma, Drona, and Karna, as well as the chief among our warriors.
27Some hurry into Your mouths with their terrible teeth, fearful to behold. Some are found stuck in the gaps between the teeth, their heads crushed to powder.
28Verily, just as many torrents of rivers flow towards the ocean, so too these heroes in the world of men enter Thy flaming mouths.
29As moths hurriedly rush into a blazing fire, leading to their own destruction, so too these creatures hurry into Your mouths, leading to their own destruction.
30Thou lickest up, devouring all the worlds on every side with Thy flaming mouths. Thy fierce rays, filling the whole world with radiance, burn, O Vishnu!
31Tell me, who you are, so fierce of form. I offer my salutations to you, O God Supreme; have mercy on me. I desire to know you, the original Being. I do not indeed know your workings.
32The Blessed Lord said, "I am the full-grown, world-destroying Time, now engaged in destroying the worlds. Even without you, none of the warriors arrayed in the hostile armies will live."
33Therefore, stand up and obtain fame. Conquer the enemies and enjoy the unparalleled kingdom. Verily, by Me they have already been slain; be thou a mere instrument, O Arjuna.
34Drona, Bhishma, Jayadratha, Karna, and other brave warriors have already been slain by Me; do not be distressed with fear; fight and you shall conquer your enemies in battle.
35Sanjaya said, Having heard that speech of Lord Krishna, Arjuna, with joined palms, trembling, prostrated himself, again addressing Krishna in a choked voice, bowing down, overwhelmed with fear.
36Arjuna said, "It is fitting, O Krishna, that the world delights and rejoices in Your praise; demons fly in fear in all directions and the hosts of the perfected ones bow to You."
37And why should they not, O great Soul, bow to Thee Who art greater than all else, the primal cause even of the Creator (Brahma), O Infinite Being, O Lord of the gods, O Abode of the universe; Thou art the imperishable, the Being, the non-being, and That which is supreme—that which is beyond the Being and the non-being.
38You are the primal God, the ancient Purusha, the supreme refuge of this universe, the knower, the knowable, and the supreme Abode. Through You, the universe is pervaded, O Being of infinite forms.
39You are Vayu, Yama, Agni, Varuna, the moon, the Creator, and the great-grandfather. I offer my salutations to You a thousand times, and again I offer my salutations to You.
40Salutations to You in front and behind! Salutations to You on every side! O All! You, infinite in power and prowess, pervade all; therefore You are all.
41Whatever I have presumptuously said from carelessness or love, addressing You as O Krishna! O Yadava! O Friend! regarding You merely as a friend, unknowing of Your greatness.
42In whatever way I may have insulted You for the sake of fun, while at play, reposing, sitting, or at meals, when alone (with You), O Krishna, or in company, that I implore You, immeasurable one, to forgive.
43Thou art the Father of this world, both moving and unmoving. Thou art to be adored by this world; Thou, the greatest Guru; for none exists who is equal to Thee; how then could there be another superior to Thee in the three worlds, O Being of unrivaled power?
44Therefore, bowing down and prostrating my body, I crave Thy forgiveness, O adorable Lord. As a father forgives his son, a friend his dear friend, a lover his beloved, even so may Thou forgive me, O God.
45I am delighted, having seen something never seen before; yet my mind is distressed with fear. Show me that form only, O God; have mercy, O God of gods, O Abode of the universe.
46I desire to see You as before, crowned, bearing a mace, with the discus in hand, in Your former form only, having four arms, O thousand-armed, Cosmic Being.
47The Blessed Lord said, "O Arjuna, this Cosmic Form has graciously been shown to you by Me through My own Yogic power. It is full of splendour, primeval, and infinite; this Cosmic Form of Mine has never been seen before by anyone other than you."
48Neither by the study of the Vedas, nor by gifts, nor by sacrifices, nor by severe austerities, can I be seen in this form in the world of men by any other than yourself, O great hero of the Kurus (Arjuna).
49Do not be afraid, nor be bewildered on seeing such a terrible form of Mine; with your fear dispelled and with a gladdened heart, now behold again this former form of Mine.
50Sanjaya said, Having thus spoken to Arjuna, Krishna again showed His own form. The great Soul, assuming His gentle form, then consoled Arjuna, who was terrified.
51Arjuna said, "Having seen this Thy gentle human form, O Krishna, now I am composed and have been restored to my own nature."
52The Blessed Lord said, "It is very hard indeed to see this form of Mine which thou hast seen; even the gods are ever longing to behold it."
53Neither by the Vedas, nor by austerity, nor by gift, nor by sacrifice can I be seen in this form as thou hast seen Me so easily.
54But by single-minded devotion, I can be known, seen, and entered into in reality, O Arjuna.
55He who does all actions for Me, who regards Me as the Supreme, who is devoted to Me, who is free from attachment, who bears no enmity towards any creature, he comes to Me, O Arjuna.
हिन्दी
1अर्जुन ने कहा -- मुझ पर अनुग्रह करने के लिए जो परम गोपनीय, अध्यात्मविषयक वचन (उपदेश) आपके द्वारा कहा गया, उससे मेरा मोह दूर हो गया है।।
2हे कमलनयन ! मैंने भूतों की उत्पत्ति और प्रलय आपसे विस्तारपूर्वक सुने हैं तथा आपका अव्यय माहात्म्य (प्रभाव) भी सुना है।।
3हे परमेश्वर ! आप अपने को जैसा कहते हो, यह ठीक ऐसा ही है। (परन्तु) हे पुरुषोत्तम ! मैं आपके ईश्वरीय रूप को प्रत्यक्ष देखना चाहता हूँ।।
4हे प्रभो ! यदि आप मानते हैं कि मेरे द्वारा वह आपका रूप देखा जाना संभव है, तो हे योगेश्वर ! आप अपने अव्यय रूप का दर्शन कराइये।।
5श्रीभगवान् ने कहा -- हे पार्थ ! मेरे सैकड़ों तथा सहस्रों नाना प्रकार के और नाना वर्ण तथा आकृति वाले दिव्य रूपों को देखो।।
6हे भारत ! (मुझमें) आदित्यों, वसुओं, रुद्रों तथा अश्विनीकुमारों और मरुद्गणों को देखो, तथा और भी अनेक इसके पूर्व कभी न देखे हुए आश्चर्यों को देखो।।
7हे गुडाकेश ! आज (अब) इस मेरे शरीर में एक स्थान पर स्थित हुए चराचर सहित सम्पूर्ण जगत् को देखो तथा और भी जो कुछ तुम देखना चाहते हो, उसे भी देखो।।
8परन्तु तुम अपने इन्हीं (प्राकृत) नेत्रों के द्वारा मुझे देखने में समर्थ नहीं हो; (इसलिए) मैं तुम्हें दिव्यचक्षु देता हूँ, जिससे तुम मेरे ईश्वरीय 'योग' को देखो।।
9संजय ने कहा -- हे राजन् ! महायोगेश्वर हरि ने इस प्रकार कहकर फिर अर्जुन के लिए परम ऐश्वर्ययुक्त रूप को दर्शाया।।
10उस अनेक मुख और नेत्रों से युक्त तथा अनेक अद्भुत दर्शनों वाले एवं बहुत से दिव्य भूषणों से युक्त और बहुत से दिव्य शस्त्रों को हाथों में उठाये हुये।।
11दिव्य माला और वस्त्रों को धारण किये हुये और दिव्य गन्ध का लेपन किये हुये एवं समस्त प्रकार के आश्चर्यों से युक्त अनन्त, विश्वतोमुख (विराट् स्वरूप) परम देव (को अर्जुन ने देखा)।।
12आकाश में सहस्र सूर्यों के एक साथ उदय होने से उत्पन्न जो प्रकाश होगा, वह उस (विश्वरूप) परमात्मा के प्रकाश के सदृश होगा।।
13पाण्डुपुत्र अर्जुन ने उस समय अनेक प्रकार से विभक्त हुए सम्पूर्ण जगत् को देवों के देव श्रीकृष्ण के शरीर में एक स्थान पर स्थित देखा।।
14उसके उपरान्त वह आश्चर्यचकित हुआ हर्षित रोमों वाला (जिसे रोमांच का अनुभव हो रहा हो) धनंजय अर्जुन विश्वरूप देव को (श्रद्धा भक्ति सहित) शिर से प्रणाम करके हाथ जोड़कर बोला।।
15अर्जुन ने कहा -- हे देव! मैं आपके शरीर में समस्त देवों को तथा अनेक भूतविशेषों के समुदायों को और कमलासन पर स्थित सृष्टि के स्वामी ब्रह्माजी को, ऋषियों को और दिव्य सर्पों को देख रहा हूँ।।
16हे विश्वेश्वर! मैं आपकी अनेक बाहु, उदर, मुख और नेत्रों से युक्त तथा सब ओर से अनन्त रूपों वाला देखता हूँ। हे विश्वरूप! मैं आपके न अन्त को देखता हूँ और न मध्य को और न आदि को।।
17मैं आपका मुकुटयुक्त, गदायुक्त और चक्रधारण किये हुये तथा सब ओर से प्रकाशमान् तेज का पुंज, दीप्त अग्नि और सूर्य के समान ज्योतिर्मय, देखने में अति कठिन और अप्रमेयस्वरूप सब ओर से देखता हूँ।।
18आप ही जानने योग्य (वेदितव्यम्) परम अक्षर हैं; आप ही इस विश्व के परम आश्रय (निधान) हैं ! आप ही शाश्वत धर्म के रक्षक हैं और आप ही सनातन पुरुष हैं,ऐसा मेरा मत है।।
19मैं आपको आदि, अन्त और मध्य से रहित तथा अनंत सार्मथ्य से युक्त और अनंत बाहुओं वाला तथा चन्द्रसूर्यरूपी नेत्रों वाला और दीप्त अग्निरूपी मुख वाला तथा अपने तेज से इस विश्व को तपाते हुए देखता हूँ।।
20हे महात्मन् ! स्वर्ग और पृथ्वी के मध्य का यह आकाश तथा समस्त दिशाएं अकेले आप से ही व्याप्त हैं; आपके इस अद्भुत और उग्र रूप को देखकर तीनों लोक अतिव्यथा (भय) को प्राप्त हो रहे हैं।।
21ये समस्त देवताओं के समूह आप में ही प्रवेश कर रहे हैं और कई एक भयभीत होकर हाथ जोड़े हुए आप की स्तुति करते हैं; महर्षि और सिद्धों के समुदाय 'कल्याण होवे' (स्वस्तिवाचन करते हुए) ऐसा कहकर, उत्तम (या सम्पूर्ण) स्रोतों द्वारा आपकी स्तुति करते हैं।।
22रुद्रगण, आदित्य, वसु और साध्यगण, विश्वेदेव तथा दो अश्विनीकुमार, मरुद्गण और उष्मपा, गन्धर्व, यक्ष, असुर और सिद्धगणों के समुदाय- ये सब ही विस्मित होते हुए आपको देखते हैं।।
23हे महाबाहो! आपके बहुत मुख तथा नेत्र वाले, बहुत बाहु, उरु (जंघा) तथा पैरों वाले, बहुत-ंंसी उदरों वाले तथा बहुतसी विकराल दाढ़ों वाले महान् रूप को देखकर सब लोग व्यथित हो रहे हैं और उसी प्रकार मैं भी (व्याकुल हो रहा हूँ)।।
24हे विष्णो! आकाश के साथ स्पर्श किये हुए देदीप्यमान अनेक रूपों से युक्त तथा विस्तरित मुख और प्रकाशमान विशाल नेत्रों से युक्त आपको देखकर भयभीत हुआ मैं धैर्य और शान्ति को नहीं प्राप्त हो रहा हूँ।।
25आपके विकराल दाढ़ों वाले और प्रलयाग्नि के समान प्रज्वलित मुखों को देखकर, मैं न दिशाओं को जान पा रहा हूँ और न शान्ति को प्राप्त हो रहा हूँ; इसलिए हे देवेश! हे जगन्निवास! आप प्रसन्न हो जाइए।।
26और ये समस्त धृतराष्ट्र के पुत्र राजाओं के समुदाय सहित आप में प्रवेश करते हैं। भीष्म, द्रोण तथा कर्ण और हमारे पक्ष के भी प्रधान योद्धाओं के सहित.।।
27तीव्र वेग से आपके विकराल दाढ़ों वाले भयानक मुखों में प्रवेश करते हैं और कई एक चूर्णित शिरों सहित आपके दांतों के बीच में फँसे हुए दिख रहे हैं।।
28जैसे नदियों के बहुत से जलप्रवाह समुद्र की ओर वेग से बहते हैं, वैसे ही मनुष्यलोक के ये वीर योद्धागण आपके प्रज्वलित मुखों में प्रवेश करते हैं।।
29जैसे पतंगे अपने नाश के लिए प्रज्वलित अग्नि में अतिवेग से प्रवेश करते हैं, वैसे ही ये लोग भी अपने नाश के लिए आपके मुखों में अतिवेग से प्रवेश करते हैं।।
30हे विष्णो! आप प्रज्वलित मुखों के द्वारा इन समस्त लोकों का ग्रसन करते हुए आस्वाद ले रहे हैं, आपका उग्र प्रकाश सम्पूर्ण जगत् को तेज के द्वारा परिपूर्ण करके तपा रहा है।।
31(कृपया) मेरे प्रति कहिये, कि उग्ररूप वाले आप कौन हैं? हे देवों में श्रेष्ठ! आपको नमस्कार है, आप प्रसन्न होइये। आदि स्वरूप आपको मैं (तत्त्व से) जानना चाहता हूँ, क्योंकि आपकी प्रवृत्ति (अर्थात् प्रयोजन को) को मैं नहीं समझ पा रहा हूँ।।
32श्रीभगवान् ने कहा -- मैं लोकों का नाश करने वाला प्रवृद्ध काल हूँ। इस समय, मैं इन लोकों का संहार करने में प्रवृत्त हूँ। जो प्रतिपक्षियों की सेना में स्थित योद्धा हैं, वे सब तुम्हारे बिना भी नहीं रहेंगे।।
33इसलिए तुम उठ खड़े हो जाओ और यश को प्राप्त करो; शत्रुओं को जीतकर समृद्ध राज्य को भोगो। ये सब पहले से ही मेरे द्वारा मारे जा चुके हैं। हे सव्यसाचिन्! तुम केवल निमित्त ही बनो।।
34द्रोण, भीष्म, जयद्रथ, कर्ण तथा और भी बहुत से मेरे द्वारा मारे गये वीर योद्धाओं को तुम मारो; भय मत करो; युद्ध करो; तुम युद्ध में शत्रुओं को जीतोगे।।
35संजय ने कहा -- केशव भगवान् के इस वचन को सुनकर मुकुटधारी अर्जुन हाथ जोड़े हुए, कांपता हुआ नमस्कार करके पुन: भयभीत हुआ श्रीकृष्ण के प्रति गद्गद् वाणी से बोला।।
36अर्जुन ने कहा -- यह योग्य ही है कि आपके कीर्तन से जगत् अति हर्षित होता है और अनुराग को भी प्राप्त होता है। भयभीत राक्षस लोग समस्त दिशाओं में भागते हैं और समस्त सिद्धगणों के समुदाय आपको नमस्कार करते हैं।।
37हे महात्मन् ! ब्रह्मा के भी आदि कर्ता और सबसे श्रेष्ठ आपके लिए वे कैसे नमस्कार नहीं करें? (क्योंकि) हे अनन्त! हे देवेश! हे जगन्निवास! जो सत् असत् और इन दोनों से परे अक्षरतत्त्व है, वह आप ही हैं।।
38आप आदिदेव और पुराण (सनातन) पुरुष हैं। आप इस जगत् के परम आश्रय, ज्ञाता, ज्ञेय, (जानने योग्य) और परम धाम हैं। हे अनन्तरूप आपसे ही यह विश्व व्याप्त है।।
39आप वायु, यम, अग्नि, वरुण, चन्द्रमा, प्रजापति (ब्रह्मा) और प्रपितामह (ब्रह्मा के भी कारण) हैं; आपके लिए सहस्र बार नमस्कार, नमस्कार है, पुन: आपको बारम्बार नमस्कार, नमस्कार है।।
40हे अनन्तसार्मथ्य वाले भगवन्! आपके लिए अग्रत: और पृष्ठत: नमस्कार है, हे सर्वात्मन्! आपको सब ओर से नमस्कार है। आप अमित विक्रमशाली हैं और आप सबको व्याप्त किये हुए हैं, इससे आप सर्वरूप हैं।।
41हे भगवन्! आपको सखा मानकर आपकी इस महिमा को न जानते हुए मेरे द्वारा प्रमाद से अथवा प्रेम से भी "हे कृष्ण हे! यादव हे सखे!" इस प्रकार जो कुछ बलात् कहा गया है।।
42और, हे अच्युत! जो आप मेरे द्वारा हँसी के लिये बिहार, शय्या, आसन और भोजन के समय अकेले में अथवा अन्यों के समक्ष भी अपमानित किये गये हैं, उन सब के लिए अप्रमेय स्वरूप आप से मैं क्षमायाचना करता हूँ।।
43आप इस चराचर जगत् के पिता, पूजनीय और सर्वश्रेष्ठ गुरु हैं। हे अप्रितम प्रभाव वाले भगवन्! तीनों लोकों में आपके समान भी कोई नहीं हैं, तो फिर आपसे अधिक श्रेष्ठ कैसे होगा?।।
44इसलिये हे भगवन्! मैं शरीर के द्वारा साष्टांग प्रणिपात करके स्तुति के योग्य आप ईश्वर को प्रसन्न होने के लिये प्रार्थना करता हूँ। हे देव! जैसे पिता पुत्र के, मित्र अपने मित्र के और प्रिय अपनी प्रिया के(अपराध को क्षमा करता है), वैसे ही आप भी मेरे अपराधों को क्षमा कीजिये।।
45मैं आपके इस अदृष्टपूर्व रूप को देखकर हर्षित हो रहा हूँ और मेरा मन भय से अतिव्याकुल भी हो रहा हैं। इसलिए हे देव! आप उस पूर्वकाल को ही मुझे दिखाइये। हे देवेश! हे जगन्निवास! आप प्रसन्न होइये।।
46मैं आपको उसी प्रकार मुकुटधारी, गदा और चक्र हाथ में लिए हुए देखना चाहता हूँ। हे विश्वमूर्ते! हे सहस्रबाहो! आप उस चतुर्भुजरूप के ही बन जाइए।।
47हे अर्जुन! तुम पर प्रसन्न होकर मैंने अपनी योगशक्ति (आत्मयोगात्) के प्रभाव से यह अपना परम तेजोमय, सबका आदि और अनन्त विश्वरूप तुझे दर्शाया है, जिसे तुम्हारे पूर्व किसी ने नहीं देखा है।।
48हे कुरुप्रवीर! तुम्हारे अतिरिक्त इस मनुष्य लोक में किसी अन्य के द्वारा मैं इस रूप में, न वेदाध्ययन और न यज्ञ, न दान और न (धार्मिक) क्रियायों के द्वारा और न उग्र तपों के द्वारा ही देखा जा सकता हूँ।।
49इस प्रकार मेरे इस घोर रूप को देखकर तुम व्यथा और मूढ़भाव को मत प्राप्त हो। निर्भय और प्रसन्नचित्त होकर तुम पुन: मेरे उसी (पूर्व के) रूप को देखो।।
50संजय ने कहा -- भगवान् वासुदेव ने अर्जुन से इस प्रकार कहकर, पुन: अपने (पूर्व) रूप को दर्शाया, और फिर, सौम्यरूप महात्मा श्रीकृष्ण ने इस भयभीत अर्जुन को आश्वस्त किया।।
51अर्जुन ने कहा -- हे जनार्दन! आपके इस सौम्य मनुष्य रूप को देखकर अब मैं शांतचित्त हुआ अपने स्वभाव को प्राप्त हो गया हूँ।।
52श्रीभगवान् ने कहा -- मेरा यह रूप देखने को मिलना अति दुर्लभ है, जिसको कि तुमने देखा है। देवतागण भी सदा इस रूप के दर्शन के इच्छुक रहते हैं।।
53न वेदों से, न तप से, न दान से और न यज्ञ से ही मैं इस प्रकार देखा जा सकता हूँ, जैसा कि तुमने मुझे देखा है।।
54परन्तु हे परन्तप अर्जुन! अनन्य भक्ति के द्वारा मैं तत्त्वत: 'जानने', 'देखने' और 'प्रवेश' करने के लिए (एकी भाव से प्राप्त होने के लिए) भी, शक्य हूँ!।।
55हे पाण्डव! जो पुरुष मेरे लिए ही कर्म करने वाला है, और मुझे ही परम लक्ष्य मानता है, जो मेरा भक्त है तथा संगरहित है, जो भूतमात्र के प्रति निर्वैर है, वह मुझे प्राप्त होता है।।
नेपाली
1अर्जुनले भने — तपाईंले मेरा कल्याणका लागि अध्यात्मसम्बन्धी जुन परम गोप्य उपदेश दिनुभयो, त्यसले मेरो यो मोह नष्ट भएको छ।
2हे कमलनयन! भूतहरूको उत्पत्ति र लय मैले तपाईंबाट विस्तारपूर्वक सुनेँ; तपाईंको अक्षय महिमा पनि सुनेँ।
3हे परमेश्वर! तपाईंले आफूलाई जुन रूपमा बताउनुभयो — हे पुरुषोत्तम! त्यो ईश्वरीय रूप म प्रत्यक्ष देख्न चाहन्छु।
4हे प्रभु! त्यो रूप हेर्न मेरो सामर्थ्य छ भनी ठान्नुहुन्छ भने, हे योगेश्वर! आफ्नो त्यो अव्यय रूप मलाई देखाउनुहोस्।
5श्रीभगवान्ले भने — हे पार्थ! मेरा सयौँ-हजारौँ नानाविध, दिव्य, अनेक रङ र अनेक आकारका रूपहरू हेर।
6आदित्यहरू, वसुहरू, रुद्रहरू, दुई अश्विनीकुमार र मरुद्गणलाई हेर; हे भारत! पहिले कहिल्यै नदेखिएका अनेक आश्चर्यहरू पनि हेर।
7हे गुडाकेश! अहिले मेरो यस शरीरमा एकठाउँमा रहेको चराचर सहितको सम्पूर्ण जगत् हेर र जे तिमी देख्न चाहन्छौ, त्यो पनि हेर।
8तर तिमी आफ्ना यी आँखाहरूले मलाई हेर्न सक्दैनौ; म तिमीलाई दिव्य चक्षु दिन्छु — मेरो ईश्वरीय योग हेर।
9सञ्जयले भने — हे राजन्! यसरी भनेर महायोगेश्वर हरि कृष्णले अर्जुनलाई आफ्नो परम ऐश्वर्य-रूप देखाउनुभयो।
10अनेक मुख र आँखा, अनेक अद्भुत दर्शन, अनेक दिव्य आभूषण र अनेक दिव्य उठाइएका शस्त्रहरूले युक्त त्यो रूप उहाँले देखाउनुभयो।
11दिव्य माला र वस्त्र, दिव्य गन्ध लेपित, सर्व आश्चर्यमय, तेजोमय, अनन्त, सर्वतोमुख त्यो स्वरूप त्यहाँ प्रकट भयो।
12आकाशमा एकैसाथ हजार सूर्य उदाएझैँ हुने प्रकाश पनि त्यो महान् पुरुषको तेजको समान सायदै होस्।
13त्यतिबेला अर्जुनले देवदेवको शरीरमा अनेक भागमा विभक्त सम्पूर्ण जगत् एकठाउँमा अवस्थित देखे।
14अनि आश्चर्यले परिपूर्ण, रोमाञ्चित अर्जुनले शीरले प्रणाम गर्दै हात जोडेर भगवान्सँग यसो भने।
15अर्जुनले भने — हे देव! म तपाईंको शरीरमा सबै देवता, अनेक भूत-समुदाय, कमलासन ब्रह्मा, सबै ऋषिहरू र दिव्य सर्पहरू देख्दै छु।
16धेरै बाहु, उदर, मुख र आँखासहित सर्वत्र अनन्त रूप देख्दै छु; हे विश्वेश्वर! हे विश्वरूप! तपाईंको न आदि, न मध्य, न अन्त्य देख्छु।
17मुकुट, गदा र चक्र, सबैतिर तेजोराशि, हेर्नै नसक्ने, प्रज्वलित अग्नि र सूर्यझैँ देदीप्यमान, अप्रमेय — यस्तो स्वरूप देख्दै छु।
18तपाईं नै अक्षर परम तत्त्व जान्नुपर्ने हुनुहुन्छ; तपाईं नै यस विश्वको परम निधान हुनुहुन्छ; तपाईं नै अव्यय, सनातन धर्मको रक्षक, सनातन पुरुष हुनुहुन्छ — यो मेरो मत हो।
19अनादि, मध्य र अन्त्यरहित, अनन्त बल, अनन्त बाहु, सूर्य-चन्द्ररूपी नेत्र, प्रदीप्त अग्निरूपी मुख, आफ्नो तेजले सम्पूर्ण जगत्लाई तपाउने तपाईंलाई म देख्दै छु।
20स्वर्ग र पृथ्वीको बीचको आकाश र सम्पूर्ण दिशा एकमात्र तपाईंले व्याप्त गर्नुभएको छ; हे महात्मा! तपाईंको यो अद्भुत र भयङ्कर रूप देखेर तीनै लोक काँपिरहेका छन्।
21देवताका समूह तपाईंमा प्रवेश गर्दै छन्; कोही भयभीत भएर हात जोडेर 'स्वस्ति होस्' भन्दै तपाईंको स्तुति गर्छन्; महर्षि र सिद्धहरूका समूहले पनि पूर्ण स्तोत्रद्वारा तपाईंको स्तुति गर्छन्।
22रुद्र, आदित्य, वसु, साध्य, विश्वेदेव, दुई अश्विन, मरुद्गण, पितृ, गन्धर्व, यक्ष, असुर र सिद्धहरूका समूहले विस्मित भएर तपाईंलाई हेरिरहेका छन्।
23हे महाबाहु! अनेक मुख, आँखा, बाहु, जङ्घा, पाउँ, उदर र भयङ्कर दाँतयुक्त तपाईंको त्यो विशाल रूप देखेर लोक र म पनि व्याकुल भएका छौँ।
24हे विष्णु! आकाशमा छोएको, अनेक रङले शोभित, मुख खोलेको, विशाल जलजल आँखाले युक्त तपाईंलाई देखेर मेरो मन व्याकुल छ; न धैर्य, न शान्ति पाउँदै छु।
25कालाग्निझैँ प्रज्वलित दाँतहरू भएका तपाईंका मुखहरू देखेर म दिशा भुलेको छु, शान्ति पाउँदै छैन। हे देवेश! हे जगन्निवास! प्रसन्न हुनुहोस्।
26धृतराष्ट्रका सबै पुत्र, राजाहरूका समूह, भीष्म, द्रोण, सूतपुत्र कर्ण र हाम्रा प्रमुख योद्धाहरू पनि —
27विकराल दाँतयुक्त डरलाग्दा तपाईंका मुखमा कोही दौडँदै प्रवेश गर्दै छन्, कोही दाँतहरूका बीचमा शीर चुर्न भएको हालतमा अड्किरहेका छन्।
28जसरी नदीका धेरै प्रवाह वेगपूर्वक समुद्रमा प्रवेश गर्छन्, त्यसरी नै यी नरश्रेष्ठ वीरहरू तपाईंका प्रज्वलित मुखमा प्रवेश गर्दै छन्।
29जसरी पुतलीहरू आफ्नै नाशका लागि वेगपूर्वक प्रज्वलित आगोमा पस्छन्, त्यसरी नै यी सम्पूर्ण लोक पनि आफ्नो नाशका लागि वेगपूर्वक तपाईंका मुखमा पस्दै छन्।
30हे विष्णु! तपाईं सबैतिरबाट प्रज्वलित मुखहरूले लोकलाई ग्रास गर्दै हुनुहुन्छ; तपाईंका उग्र किरणहरूले सम्पूर्ण जगत्लाई तेजले भरेर तपाउँदै छन्।
31मलाई बताउनुहोस् — यस्तो उग्र रूपवाला तपाईं को हुनुहुन्छ? हे देवश्रेष्ठ! तपाईंलाई नमस्कार छ, प्रसन्न हुनुहोस्; आदिस्वरूप तपाईंलाई जान्न चाहन्छु; तपाईंको प्रवृत्ति म जान्दिनँ।
32श्रीभगवान्ले भने — म लोकहरूलाई संहार गर्ने महाकाल हुँ; अहिले लोकको संहारका लागि प्रवृत्त भएको छु। तिमीबाहेक पनि शत्रुसेनामा खडा एक पनि योद्धा बाँच्ने छैन।
33त्यसैले उठ, यश प्राप्त गर; शत्रुलाई जितेर समृद्ध राज्य भोग गर। यी सबै मैले पहिले नै मारिसकेको छु; हे सव्यसाची! तिमी केवल निमित्तमात्र बन।
34द्रोण, भीष्म, जयद्रथ, कर्ण र अरू सबै महान् योद्धा मैले पहिले नै मारिसकेका छु; तिमी मार। नडर, युद्ध गर; रणमा शत्रुहरूलाई तिमीले जित्ने छौ।
35सञ्जयले भने — केशवको त्यो वचन सुनेर हात जोडेर काँप्दै, प्रणाम गर्दै, पुनः-पुनः नमस्कार गर्दै, भयले व्याकुल भएर बोलाइले अड्किएका स्वरमा अर्जुनले श्रीकृष्णलाई यसो भने।
36अर्जुनले भने — हे हृषीकेश! तपाईंको कीर्तिमा संसार हर्षित र अनुरक्त हुनु उचित नै हो; राक्षसहरू डराएर सबैतिर भाग्छन् र सिद्धहरूका समूहले तपाईंलाई नमस्कार गर्छन्।
37हे महात्मा! तपाईं ब्रह्माको पनि आदिकारण, सर्वश्रेष्ठ हुनुहुन्छ; तपाईंलाई नमस्कार किन नगरुन्? हे अनन्त! हे देवेश! हे जगन्निवास! तपाईं सत् र असत् दुवै र तीभन्दा पर अक्षर हुनुहुन्छ।
38तपाईं आदिदेव, पुरातन पुरुष, यस विश्वको परम शरण, ज्ञाता, ज्ञेय र परमधाम हुनुहुन्छ; हे अनन्तरूप! तपाईंले यो सम्पूर्ण विश्व व्याप्त गरेर रहनुभएको छ।
39तपाईं वायु, यम, अग्नि, वरुण, चन्द्र, प्रजापति र प्रपितामह हुनुहुन्छ; तपाईंलाई हजारौँ नमस्कार छ; नमस्कार-नमस्कार छ।
40अघि र पछि नमस्कार छ; हे सर्व! सबैतिरबाट नमस्कार छ; तपाईं अनन्त वीर्य र विक्रमवाला, सबैतिर व्याप्त — त्यसैले तपाईं नै सर्व हुनुहुन्छ।
41तपाईंको यो महिमा नजानेर मैले 'हे कृष्ण', 'हे यादव', 'हे साथी' भनेर साथी मानेर प्रेम वा प्रमादले जे जे अनुचित बोलेँ —
42हे अच्युत! हाँसो-खेलमा, सुत्दा, बस्दा, खाँदा, एक्लै वा अरूको सामु जे जे अपमान मैले गरेँ, हे अप्रमेय! ती सबैको म तपाईंसँग क्षमा माग्छु।
43तपाईं चराचर जगत्का पिता हुनुहुन्छ; तपाईं नै यस संसारका पूज्य परम गुरु हुनुहुन्छ; तपाईंसमान कोही छैन; हे अनुपम प्रभावशाली! तीनै लोकमा तपाईंभन्दा अधिक त कसरी सम्भव होस्?
44त्यसैले शरीरलाई दण्डझैँ प्रणाम गरेर तपाईं स्तुत्य प्रभुसँग म प्रसन्नता माग्छु; जसरी पिताले छोरालाई, मित्रले मित्रलाई र पतिले पत्नीलाई सहन्छन्, त्यसरी तपाईंले मलाई सहनुहोस्।
45अघि नदेखेको त्यो रूप देखेर मलाई हर्ष भएको छ; तर मेरो मन भयले व्याकुल छ। हे देव! हे जगन्निवास! प्रसन्न हुनुहोस् र मलाई पहिलेकै रूप देखाइदिनुहोस्।
46हे सहस्रबाहो! हे विश्वमूर्ते! किरीट, गदा र हातमा चक्र लिएको चतुर्भुज तपाईंको त्यही पहिलेको रूप म देख्न चाहन्छु।
47श्रीभगवान्ले भने — हे अर्जुन! मैले प्रसन्न भएर आफ्नो योगबलले तिमीलाई आफ्नो यो परम तेजोमय, आदि, अनन्त, विश्व-रूप देखाएँ; तिमीबाहेक कसैले पहिले देखेको थिएन।
48हे कुरुप्रवीर! वेद-अध्ययन, यज्ञ, दान, क्रिया वा कठोर तप कुनैले पनि मानव-लोकमा मेरो यो रूप तिमीबाहेक अरू कसैलाई देख्न सम्भव छैन।
49मेरो यो भयङ्कर रूप देखेर तिमीलाई व्यथा र मूढता नहोस्; भयरहित, प्रसन्न-चित्त भएर अब तिमी मेरो त्यो पहिलेकै रूप हेर।
50सञ्जयले भने — अर्जुनलाई यसो भनेर वासुदेवले आफ्नो स्वरूप पुनः देखाउनुभयो; अनि महात्माले सौम्य रूप धारण गरेर भयभीत अर्जुनलाई सान्त्वना दिनुभयो।
51अर्जुनले भने — हे जनार्दन! तपाईंको यो सौम्य मानुषी रूप देखेर अहिले म प्रकृतिमा फर्केर शान्त भएँ।
52श्रीभगवान्ले भने — मेरो यो रूप जुन तिमीले देख्यौ, त्यो हेर्न अति दुर्लभ छ; देवताहरू पनि सदा यस रूपका दर्शनको कामना गर्छन्।
53तिमीले देखेजस्तो मलाई वेद, तप, दान वा यज्ञद्वारा सायदै हेर्न सकिन्छ।
54हे अर्जुन! तर अनन्य भक्तिले मात्र म यस्तो रूपमा जान्न, देख्न र प्रवेश गर्न सकिन्छु।
55हे पाण्डव! मेरै लागि कर्म गर्ने, मलाई परम लक्ष्य ठान्ने, मेरो भक्त, आसक्तिरहित र सबै प्राणीप्रति वैररहित पुरुष मलाई नै प्राप्त गर्छ।