अंग्रेज़ी
1The nightranger, effulgent Indrajith standing on the ground very angry, with horses lost, was flaming with energy.
2Exceedingly wanting to kill one another, wielding bows, both sallied forth like Lordly elephants in the forest, to succeed.
3Moving all over, both Rakshasas and Vanaras killing one another in the battle did not leave their master.
4Then Ravana's son, praising all the Rakshasas making them happy, spoke these words.
5" As all directions are spread with darkness now it is not possible to know who one's own is or others at this time."
6"You delude the sight of Vanaras in battle. I will come to the battle taking the chariot."
7"While I enter the city you must see that these wicked minded Vanaras do not prevent me from going."
8Ravana's son, a slayer of his enemies, having spoken to Vanaras in that way, in deceiving manner entered Lanka to get the chariot.
9Ravana's son ascended a decorated chariot yoked to horses, directed by a charioteer who could tender good advice and a knower of the nature of horses. It was a beautiful chariot decked with darts and swords adorned with gold which Ravana's son of extraordinarily bright, who has won enemies, ascended.
10Ravana's son ascended a decorated chariot yoked to horses, directed by a charioteer who could tender good advice and a knower of the nature of horses. It was a beautiful chariot decked with darts and swords adorned with gold which Ravana's son of extraordinarily bright, who has won enemies, ascended.
11Heroic son of Mandodari, impelled by the force of destiny, departed from the city surrounded by Rakshasas.
12Heroic in the act of destruction of enemies, Indarjith having started from the city in his chariot drawn by swift horses assailed Vibheeshana and Lakshmana.
13Seeing Indrajith seated in the chariot, great hero Lakshmana as well as the Vanaras and Vibheeshana wondered how easily he went and returned.
14Indrajith, highly enraged, struck Vanara leaders with a volley of hundreds and thousands of arrows.
15Indrajith, a winner of combat, became highly furious and stretched his bow showing his skill easily struck at Vanaras.
16(The Vanaras), though endowed with prowess and of terrific courage, struck by the Rakshasa, they sought refuge of Lakshmana, their Lord, just as people seek the refuge of their Lord, the creator.
17There, in the battlefield the delight of Raghus glowing with anger shattered the Rakshasas showing the skill of his hand s.
18Indrajith seizing another bow hastily targeted at Lakshmana and Lakshmana split them with three arrows.
19Then Saumithri pierced with five arrows into the chest of Indrajith like a venomous serpent and split the bow.
20Those arrows released from the great bow of Lakshmana, entered the body of Indrajithand fell on the ground like a huge red serpent.
21Bow split, ejecting blood from mouth, Indrajith took his strong best of bows which had a stout string.
22Indrajith, aiming at Lakshmana, let loose rain of arrows easily like rain.
23Lakshmana, the tamer of enemies, without reacting intercepted the shower of arrows released by Indrajith which was difficult to resist.
24Highly energetic Lakshmana, a delight of Raghus, unperturbed, demonstrated to Indrajith, which was a wonder indeed.
25Then extremely angry Lakshmana pierced all the Rakshasas quickly, each one with three arrows and struck them and even the son of Rakshasa king, exhibiting his skills.
26Then extremely angry Lakshmana pierced all the Rakshasas quickly, each one with three arrows and struck them and even the son of Rakshasa king, exhibiting his skills.
27Indrajith, who was grievously wounded by his hostile enemy, Lakshmana, the destroyer of hostile enemies, continuously discharged arrows at him.
28Heroic enemy, the righteous Lakshmana, tore the head of the carwarrior as well as the charioteer in the battle with bhala (spear), even before Indrajith discharged pointed arrows at him.
29There, though there was no charioteer, the horses went round in circles and as they went forward it was wonderful.
30Saumithri of untiring valour, overcome with fury in the battle, struck the horses to scare them and destroyed them.
31Indrajith, unable to tolerate the action of Saumithri, was angry and struck him with ten arrows.
32His arrows, which resembled thunderbolts and were like venomous serpents, touching Lakshmana's shield shining like gold, broken, and fallen
33Ravana's son, knowing that it is not possible to break the shield of Lakshmana, quickly showed his weapon with three arrows with plumes and gems and struck him on the forehead.
34Ravana's son, knowing that it is not possible to break the shield of Lakshmana, quickly showed his weapon with three arrows with plumes and gems and struck him on the forehead.
35Lakshmana, the delight of Raghus, who loved to fight, looked charming in the battlefield with three arrows stuck on his forehead looking like three mountain peaks.
36Then in the battle, pierced by Rakshasa in that manner, Laksmana immediately stretched his bow and struck with five arrows on the face of Indrajith, who was adorned with auspicious earrings.
37Both heroes of extraordinary might and equipped with huge arms, endowed with terrific valour, Lakshmana and Indrajith struck one another with sharp arrows.
38Then smeared with blood the two, Lakshmana and Indrajit, shone like fully blossomed Kimsuka in battle.
39Both wishing for victory, set to tear each other, pierced dreadful arrows on one another all over the limbs, opposing.
40Then Ravana's son in his charming countenance, filled with wrath because of conflict, struck at Vibheeshana with three arrows.
41Having struck Vibheeshana with three arrows, he struck again all the Vanara leaders with one arrow each.
42Brilliant Vibheeshana struck evil minded Indrajith, his horses and elephants with his mace.
43Highly energetic Indrajith, leaping down from the chariot, horses destroyed, now hurled a javelin at his uncle in the chariot.
44Observing the javelin coming towards him, Lakshmana, the delight of Raghus and enhancer of Sumithra's joy, split it into ten pieces, which had fallen on the ground.
45Vibheeshana of strong body, pierced five arrows like thunderbolt in impact into the chest of Indrajith.
46The arrows with red feathers of Vibheeshana having penetrated the body of Indrajith, piercing into the body they became red coloured seemed like a red serpent.
47Indrajith, angry with his uncle, staying in the midst of Rakshasas, seized a mighty strong best arrow gifted by Yama.
48Extraordinarily brilliant and of terrific valour, Lakshmana, perceiving the mighty shaft yoked by him (by Indrajith), he took up another arrow.
49That arrow was gifted to Lakshmana in dream by Kubera, the god of wealth and even Suras or Asuras cannot resist it and is difficult to win.
50Excellent bows of the two made noise like Krauncha birds while being drawn with great strength by the two, whose arms resembled iron bars.
51The two best bows of both the heroes together, being powerful, shone with splendour when drawn with bowstring.
52Those arrows released from the bows lit the sky when their heads collided with each other and glowed by rubbing against each other.
53By the impact of the two arrows brought together, a formidable form of fire frightening with smoke and sparks was created.
54In the battle both of them touching each other in conflict like the major planets flew into a hundred pieces and fell on earth.
55Then both Lakshmana and Indrajith in the face of the battle seeing their arrows in nought with each other were abashed and got agitated.
56Enraged Saumithri, seizing the weapon of Varuna, skilled in warfare loosened on Indrajith (Mahendra's enemy), which was presided over by Rudra.
57Then the very wonderful weapon of Varuna was made ineffective by the highly energetic Indrajith's who used glowing fire missiles as if to destroy the whole world.
58Then the very wonderful weapon of Varuna was made ineffective by the highly energetic Indrajith's who used glowing fire missiles as if to destroy the whole world.
59Then Lakshmana used a Sun missile and repelled (Indrajith's fire missile). Seeing his missile obstructed, Indrajith deluded with anger used a sharp Asura missile capable of destroying the enemy.
60By the Sun missile, the Kutamudgaras, tridents, Bhusundas, swords and axes issued forth from Indrajith's bow.
61Effulgent Lakshmana, seeing the terrible Asura missile and deliberating that it is capable of destroying all human beings and difficult to repel, used a Maheswara missile to divert.
62Effulgent Lakshmana, seeing the terrible Asura missile and deliberating that it is capable of destroying all human beings and difficult to repel, used a Maheswara missile to divert.
63The war between both was wonderful and horripulating. Beings from the sky saw Lakshmana diverting the Asura missile.
64As the frightful war between Vanaras and Rakshasas went on, many beings surrounded in the sky were astonished and looked charming.
65The Rsis, Devatas, manes, Gandharvas, Garudas, serpents and Indra who had performed hundred sacrifices, protected Lakshmana in war.
66And thereafter, Raghava's brother fitted another excellent arrow which had the impact of the touch of fire capable of tearing Indrajith.
67The arrow with lovely feathers, consisting of beautiful parts, skilfully done, well jointed, decked with gold, was not only difficult to put off but also difficult to bear, was capable of destroying enemies, frightful, resembling venomous serpents, and worshipped by gods.
68The arrow with lovely feathers, consisting of beautiful parts, skilfully done, well jointed, decked with gold, was not only difficult to put off but also difficult to bear, was capable of destroying enemies, frightful, resembling venomous serpents, and worshipped by gods.
69In the past at the war between Devas and Asuras, a mighty and energetic valiant Lord of Devas who had green horses conquered Danavas (with the same sword).
70Son of Saumithri, that prosperous Lakshmana, drawing Indra's missile, the foremost one, and also the best of arrows, which has never been defeated, spoke these words set to achieve the purpose.
71"If Dasharatha's son, Sri Rama is righteous, truthful, of unrivalled valour and true to his promise this arrow will kill Indrajith."
72Having spoken that way, Lakshmana, heroic in battle, bending the bow, stretching the arrow till the ear released on Indrajith.
73Prosperous Lakshmana, the destroyer of enemies, aiming at Indrajith's head shining with earrings belonging to the head severed from the body, it fell on ground.
74Prosperous Lakshmana, the destroyer of enemies, aiming at Indrajith's head shining with earrings belonging to the head severed from the body, it fell on ground.
75Trunk broken off, the huge head of Indrajith bathed in blood was seen on the earth shining like gold.
76Thereafter Indrajith with his shield, and helmet of the head broken was thrown on earth killed.
77Then Vibheeshana and all the Vanaras rejoiced just as Devas, when Vrtasura was killed.
78Then shouts of victory aroused from the heavens from the created beings of heaven, Rsis also, Gandharvas and Apsaras.
79Great army of Rakshasas even though desired to win seeing (Indrajith dead), Vanaras started attacking them. Unable to bear Rakshasas screamed.
80Those Rakshasas being killed by Vanaras, went running to Lanka leaving their weapons, with senses lost.
81All Rakshasas feared and panic stricken fled in hundreds, in groups in all directions leaving their sharpedged spears, swords, and axes.
82Pained by Vanaras, some fearful entered Lanka, few had fallen in the ocean and some sought refuge in the mountain.
83Indrajith was lying, having fallen on the ground, and not even one of the thousands of Rakshasas was present there to see.
84Just as Sun rays go away as soon as the Sun sets in the evening, the Rakshasas also went in all directions seeing Indrajith fallen.
85Shorn of life, the broad shouldered Indrajith remained on the ground like the Sun whose rays have become cool, after death.
86Then many were at peace and rejoiced in the world, being relieved, when Ravana's son dropped dead.
87Glorious Rakshasa of sinful deeds having been killed, all including great sages and Indra felt rejoiced.
88In heaven also, sounds of drums of Gandharvas, great souls and dance of Apsaras were heard.
89With cruel minded Rakshasa killed, celebrities showered rain of flowers praising the wonderful deed.
90As the terror of all worlds had fallen and the water from the sky became pure, Devas and Danavas rejoiced and came there.
91Devas, Danavas and Ghandharvas arrived there and said, "Let the Brahmins be without anxiety and move about without fear."
92When, the best of Rakshasa, a leader of extraordinary prowess was killed, the Vanara army seeing Lakshmana felt happy and greeted him.
93Vibheeshana and Hanuman, leader of Bears Jambavan praised Lakshmana and greeted him for his victory.
94Having accomplished their goal, monkeys roaring, playing, surrounded Lakshmana, and stood.
95Then Vanaras wagging their tails and lashing them announced slogans saying," Lakshmana is winning."
96The monkeys feeling very happy embraced one another singing in praise of Lakshmana saying" Lakshmana has won"and stories related to Lakshmana
हिन्दी
1अश्वों को खोकर भूमि पर खड़ा वह देदीप्यमान निशाचर इन्द्रजित् अत्यन्त क्रुद्ध होकर तेज से जल रहा था।
2एक-दूसरे का वध करने की अत्यधिक इच्छा से धनुष धारण किए दोनों सफलता के लिए वन में गजराजों के समान आगे बढ़े।
3चारों ओर विचरण करते राक्षस और वानर एक-दूसरे का वध करते हुए भी युद्ध में अपने स्वामी को नहीं छोड़ रहे थे।
4तब रावणपुत्र ने सब राक्षसों की प्रशंसा कर उन्हें प्रसन्न करते हुए ये वचन कहे।
5'अब सब दिशाएँ अन्धकार से व्याप्त हैं, इसलिए इस समय यह जानना सम्भव नहीं कि कौन अपना है और कौन पराया।'
6'तुम युद्ध में वानरों की दृष्टि को मोहित करो। मैं रथ लेकर युद्ध में आऊँगा।'
7'जब तक मैं नगरी में प्रवेश करूँ, तब तक तुम्हें यह देखना है कि ये दुर्बुद्धि वानर मुझे जाने से न रोकें।'
8शत्रुओं के संहारक रावणपुत्र ने वानरों को इस प्रकार छलपूर्वक कहकर रथ लेने के लिए लङ्का में प्रवेश किया।
9रावणपुत्र ने अश्वों से जुते एक सुसज्जित रथ पर आरोहण किया, जिसे उत्तम परामर्श देने में समर्थ और अश्वों के स्वभाव का ज्ञाता सारथि चला रहा था। वह सुन्दर रथ शूलों और खड्गों से सुसज्जित तथा स्वर्ण से अलङ्कृत था, जिस पर असाधारण रूप से देदीप्यमान और शत्रुओं को जीत चुका रावणपुत्र आरूढ़ हुआ।
10रावणपुत्र ने अश्वों से जुते एक सुसज्जित रथ पर आरोहण किया, जिसे उत्तम परामर्श देने में समर्थ और अश्वों के स्वभाव का ज्ञाता सारथि चला रहा था। वह सुन्दर रथ शूलों और खड्गों से सुसज्जित तथा स्वर्ण से अलङ्कृत था, जिस पर असाधारण रूप से देदीप्यमान और शत्रुओं को जीत चुका रावणपुत्र आरूढ़ हुआ।
11नियति के बल से प्रेरित मन्दोदरी का वीर पुत्र राक्षसों से घिरकर नगरी से प्रस्थान कर गया।
12शत्रुओं के विनाश में वीर इन्द्रजित् वेगवान् अश्वों से खींचे अपने रथ में नगरी से निकलकर विभीषण और लक्ष्मण पर टूट पड़ा।
13इन्द्रजित् को रथ में बैठा देखकर महान् वीर लक्ष्मण तथा वानर और विभीषण आश्चर्य करने लगे कि वह कितनी सहजता से गया और लौट आया।
14अत्यन्त क्रुद्ध इन्द्रजित् ने सैकड़ों-सहस्रों बाणों की बौछार से वानरनायकों पर प्रहार किया।
15युद्ध का विजेता इन्द्रजित् अत्यन्त क्रुद्ध हुआ और अपना धनुष खींचकर अपना कौशल दिखाते हुए सहजता से वानरों पर प्रहार करने लगा।
16(वे वानर) यद्यपि पराक्रम से सम्पन्न और भयङ्कर साहस वाले थे, तथापि उस राक्षस से आहत होकर उन्होंने अपने स्वामी लक्ष्मण की शरण वैसे ही ली जैसे प्रजा अपने स्वामी सृष्टिकर्ता की शरण लेती है।
17वहाँ रणभूमि में क्रोध से देदीप्यमान रघुओं के आनन्द ने अपने हाथों का कौशल दिखाते हुए राक्षसों को चूर कर दिया।
18इन्द्रजित् ने शीघ्रता से दूसरा धनुष उठाकर लक्ष्मण पर लक्ष्य साधा और लक्ष्मण ने तीन बाणों से उन्हें विदीर्ण कर दिया।
19तब सौमित्रि ने विषधर सर्प के समान पाँच बाण इन्द्रजित् के वक्ष में बेधे और उसका धनुष विदीर्ण कर दिया।
20लक्ष्मण के महान् धनुष से छूटे वे बाण इन्द्रजित् के शरीर में प्रविष्ट हुए और विशाल रक्तवर्ण सर्प के समान भूमि पर गिर पड़े।
21धनुष विदीर्ण होने पर मुख से रक्त उगलते इन्द्रजित् ने अपना दृढ़ प्रत्यञ्चा वाला उत्तम बलशाली धनुष उठाया।
22इन्द्रजित् ने लक्ष्मण पर लक्ष्य साधकर वर्षा के समान सहजता से बाणों की वर्षा छोड़ी।
23शत्रुदमन लक्ष्मण ने विचलित हुए बिना इन्द्रजित् द्वारा छोड़ी गई उस दुर्धर्ष बाणवृष्टि को रोक दिया।
24अत्यन्त तेजस्वी और रघुओं के आनन्द लक्ष्मण ने अविचलित रहकर इन्द्रजित् को जो प्रदर्शित किया वह सचमुच आश्चर्यजनक था।
25तब अत्यन्त क्रुद्ध लक्ष्मण ने अपना कौशल प्रदर्शित करते हुए शीघ्रता से सब राक्षसों को प्रत्येक को तीन-तीन बाणों से बेधा और उन पर तथा राक्षसराज के पुत्र पर भी प्रहार किया।
26तब अत्यन्त क्रुद्ध लक्ष्मण ने अपना कौशल प्रदर्शित करते हुए शीघ्रता से सब राक्षसों को प्रत्येक को तीन-तीन बाणों से बेधा और उन पर तथा राक्षसराज के पुत्र पर भी प्रहार किया।
27अपने शत्रु, शत्रुओं के संहारक लक्ष्मण द्वारा गम्भीर रूप से घायल इन्द्रजित् निरन्तर उन पर बाण छोड़ता रहा।
28वीर शत्रु धर्मात्मा लक्ष्मण ने, इससे पूर्व कि इन्द्रजित् उन पर नुकीले बाण छोड़े, युद्ध में भल्ल से उस रथयोद्धा तथा सारथि का सिर विदीर्ण कर दिया।
29वहाँ सारथि न होने पर भी वे अश्व चक्राकार घूमते रहे और उनका आगे बढ़ना आश्चर्यजनक था।
30अथक पराक्रम वाले सौमित्रि ने युद्ध में क्रोध से अभिभूत होकर उन अश्वों को डराने के लिए प्रहार किया और उनका विनाश कर दिया।
31सौमित्रि के इस कर्म को सहन न कर पाकर इन्द्रजित् क्रुद्ध हुआ और उसने दस बाणों से उन पर प्रहार किया।
32उसके वे बाण, जो वज्र के समान थे और विषधर सर्पों के समान लगते थे, स्वर्ण के समान देदीप्यमान लक्ष्मण के कवच को छूकर टूटकर गिर पड़े।
33यह जानकर कि लक्ष्मण का कवच तोड़ना सम्भव नहीं, रावणपुत्र ने शीघ्रता से पंखों और रत्नों से युक्त तीन बाणों से अपना अस्त्रकौशल दिखाया और उनके ललाट पर प्रहार किया।
34यह जानकर कि लक्ष्मण का कवच तोड़ना सम्भव नहीं, रावणपुत्र ने शीघ्रता से पंखों और रत्नों से युक्त तीन बाणों से अपना अस्त्रकौशल दिखाया और उनके ललाट पर प्रहार किया।
35युद्धप्रेमी रघुओं के आनन्द लक्ष्मण ललाट में धँसे तीन बाणों सहित रणभूमि में तीन पर्वतशिखरों के समान मनोहर लगे।
36तब उस राक्षस द्वारा इस प्रकार बेधे जाने पर लक्ष्मण ने तत्काल अपना धनुष खींचा और शुभ कुण्डलों से सुसज्जित इन्द्रजित् के मुख पर पाँच बाणों से प्रहार किया।
37असाधारण बल से सम्पन्न, विशाल भुजाओं से युक्त और भयङ्कर पराक्रम वाले दोनों वीर लक्ष्मण और इन्द्रजित् तीक्ष्ण बाणों से एक-दूसरे पर प्रहार करते रहे।
38तब रक्त से लिप्त वे दोनों — लक्ष्मण और इन्द्रजित् — युद्ध में पूर्णतया पुष्पित किंशुक वृक्षों के समान शोभित हुए।
39दोनों विजय की कामना करते हुए एक-दूसरे को विदीर्ण करने को उद्यत होकर परस्पर विरोध करते हुए सब अङ्गों में भयङ्कर बाण बेधते रहे।
40तब मनोहर मुख वाला रावणपुत्र संघर्ष के कारण क्रोध से भरकर विभीषण पर तीन बाणों से प्रहार करने लगा।
41विभीषण पर तीन बाणों से प्रहार कर उसने पुनः सब वानरनायकों पर एक-एक बाण से प्रहार किया।
42देदीप्यमान विभीषण ने अपनी गदा से दुर्बुद्धि इन्द्रजित् के अश्वों और हाथियों पर प्रहार किया।
43अत्यन्त तेजस्वी इन्द्रजित् ने अश्वों के नष्ट हो जाने पर रथ से नीचे कूदकर अब रथ में स्थित अपने चाचा पर एक शक्ति फेंकी।
44अपनी ओर आती उस शक्ति को देखकर रघुओं के आनन्द और सुमित्रा के हर्षवर्धक लक्ष्मण ने उसे दस टुकड़ों में विदीर्ण कर दिया, जो भूमि पर गिर पड़े।
45दृढ़ शरीर वाले विभीषण ने वज्र के समान आघात वाले पाँच बाण इन्द्रजित् के वक्ष में बेध दिए।
46विभीषण के रक्तवर्ण पंखों वाले वे बाण इन्द्रजित् के शरीर में प्रविष्ट होकर, उसके शरीर को बेधकर रक्तवर्ण हो गए और रक्तवर्ण सर्प के समान लगे।
47अपने चाचा पर क्रुद्ध इन्द्रजित् ने राक्षसों के मध्य स्थित रहकर यम द्वारा प्रदत्त एक अत्यन्त शक्तिशाली उत्तम बाण उठाया।
48असाधारण रूप से देदीप्यमान और भयङ्कर पराक्रम वाले लक्ष्मण ने उसके (इन्द्रजित् के) द्वारा चढ़ाए गए उस प्रचण्ड बाण को देखकर दूसरा बाण उठाया।
49वह बाण लक्ष्मण को धन के देवता कुबेर ने स्वप्न में प्रदान किया था, जिसे सुर अथवा असुर भी रोक नहीं सकते और जो दुर्जेय है।
50लौहदण्डों के समान भुजाओं वाले उन दोनों द्वारा महान् बल से खींचे जाने पर उनके उत्तम धनुष क्रौञ्च पक्षियों के समान शब्द करने लगे।
51दोनों वीरों के वे दोनों श्रेष्ठ धनुष, जो शक्तिशाली थे, प्रत्यञ्चा सहित खींचे जाने पर कान्ति से देदीप्यमान हुए।
52उन धनुषों से छूटे वे बाण जब परस्पर अपने अग्रभागों से टकराए और घर्षण से देदीप्यमान हुए, तब उन्होंने आकाश को प्रकाशित कर दिया।
53उन दोनों बाणों के परस्पर टकराने के आघात से धूम और चिनगारियों सहित अग्नि का भयङ्कर रूप उत्पन्न हुआ।
54युद्ध में संघर्ष में एक-दूसरे को स्पर्श करते हुए वे दोनों बाण महाग्रहों के समान सौ टुकड़ों में बिखरकर पृथ्वी पर गिर पड़े।
55तब लक्ष्मण और इन्द्रजित् दोनों युद्ध के मुख पर अपने बाणों को एक-दूसरे से निष्फल हुआ देखकर लज्जित हुए और क्षुब्ध हो उठे।
56क्रुद्ध सौमित्रि ने युद्धकला में निपुण होकर वरुणास्त्र थामा और इन्द्रजित् (महेन्द्र के शत्रु) पर छोड़ा, जो रुद्र से अधिष्ठित था।
57तब वरुण के उस अत्यन्त अद्भुत अस्त्र को अत्यन्त तेजस्वी इन्द्रजित् ने अपने देदीप्यमान आग्नेयास्त्र से निष्फल कर दिया, मानो वह समूचे संसार का विनाश करने वाला हो।
58तब वरुण के उस अत्यन्त अद्भुत अस्त्र को अत्यन्त तेजस्वी इन्द्रजित् ने अपने देदीप्यमान आग्नेयास्त्र से निष्फल कर दिया, मानो वह समूचे संसार का विनाश करने वाला हो।
59तब लक्ष्मण ने सूर्यास्त्र का प्रयोग कर (इन्द्रजित् के आग्नेयास्त्र को) विफल कर दिया। अपने अस्त्र को रुका देखकर क्रोध से मोहित इन्द्रजित् ने शत्रु का विनाश करने में समर्थ तीक्ष्ण आसुरास्त्र का प्रयोग किया।
60सूर्यास्त्र के प्रभाव से इन्द्रजित् के धनुष से कूटमुद्गर, त्रिशूल, भुशुण्डि, खड्ग और परशु निकलने लगे।
61देदीप्यमान लक्ष्मण ने उस भयङ्कर आसुरास्त्र को देखकर और यह विचार कर कि वह सब मनुष्यों का विनाश करने में समर्थ तथा दुर्धर्ष है, उसे विफल करने के लिए माहेश्वरास्त्र का प्रयोग किया।
62देदीप्यमान लक्ष्मण ने उस भयङ्कर आसुरास्त्र को देखकर और यह विचार कर कि वह सब मनुष्यों का विनाश करने में समर्थ तथा दुर्धर्ष है, उसे विफल करने के लिए माहेश्वरास्त्र का प्रयोग किया।
63दोनों के बीच का वह युद्ध अद्भुत और रोमाञ्चकारी था। आकाश के प्राणियों ने लक्ष्मण को आसुरास्त्र विफल करते देखा।
64जब वानरों और राक्षसों के बीच वह भयङ्कर युद्ध चल रहा था, तब आकाश में एकत्र अनेक प्राणी विस्मित हुए और मनोहर लगे।
65ऋषि, देवता, पितर, गन्धर्व, गरुड, सर्प तथा शतयज्ञ करने वाले इन्द्र ने युद्ध में लक्ष्मण की रक्षा की।
66और तत्पश्चात् राघव के भ्राता ने एक और उत्तम बाण चढ़ाया, जिसमें अग्नि के स्पर्श का आघात था और जो इन्द्रजित् को विदीर्ण करने में समर्थ था।
67सुन्दर पंखों वाला वह बाण सुन्दर अङ्गों से युक्त, कुशलता से बना, भली-भाँति जुड़ा और स्वर्ण से सुसज्जित था; वह न केवल टालने में कठिन था अपितु सहने में भी कठिन था, शत्रुओं का विनाश करने में समर्थ, भयङ्कर, विषधर सर्पों के समान और देवताओं द्वारा पूजित था।
68सुन्दर पंखों वाला वह बाण सुन्दर अङ्गों से युक्त, कुशलता से बना, भली-भाँति जुड़ा और स्वर्ण से सुसज्जित था; वह न केवल टालने में कठिन था अपितु सहने में भी कठिन था, शत्रुओं का विनाश करने में समर्थ, भयङ्कर, विषधर सर्पों के समान और देवताओं द्वारा पूजित था।
69पूर्वकाल में देवों और असुरों के युद्ध में हरित अश्वों वाले महाबली और तेजस्वी पराक्रमी देवेन्द्र ने (उसी अस्त्र से) दानवों को जीता था।
70सुमित्रा के पुत्र यशस्वी लक्ष्मण ने इन्द्र का वह श्रेष्ठ अस्त्र तथा उत्तम बाण, जो कभी परास्त नहीं हुआ, चढ़ाकर प्रयोजन सिद्ध करने के संकल्प से ये वचन कहे।
71'यदि दशरथपुत्र श्रीराम धर्मात्मा, सत्यवादी, अनुपम पराक्रमी और अपने वचन के पक्के हैं, तो यह बाण इन्द्रजित् का वध कर दे।'
72इस प्रकार कहकर युद्ध में वीर लक्ष्मण ने धनुष झुकाकर, बाण को कान तक खींचकर इन्द्रजित् पर छोड़ दिया।
73यशस्वी शत्रुसंहारक लक्ष्मण ने इन्द्रजित् के सिर पर लक्ष्य साधा; कुण्डलों से देदीप्यमान वह सिर धड़ से कटकर भूमि पर गिर पड़ा।
74यशस्वी शत्रुसंहारक लक्ष्मण ने इन्द्रजित् के सिर पर लक्ष्य साधा; कुण्डलों से देदीप्यमान वह सिर धड़ से कटकर भूमि पर गिर पड़ा।
75धड़ से कटा इन्द्रजित् का वह विशाल सिर रक्त में नहाया हुआ पृथ्वी पर स्वर्ण के समान देदीप्यमान दिखाई पड़ा।
76तत्पश्चात् इन्द्रजित् अपने कवच सहित और सिर का शिरस्त्राण टूटा हुआ, मारा जाकर पृथ्वी पर गिरा दिया गया।
77तब विभीषण और सब वानर वैसे ही हर्षित हुए जैसे वृत्रासुर के मारे जाने पर देवता हर्षित हुए थे।
78तब स्वर्ग से दिव्य प्राणियों, ऋषियों, गन्धर्वों और अप्सराओं के जयघोष उठे।
79राक्षसों की विशाल सेना ने यद्यपि विजय चाही, तथापि (इन्द्रजित् को मरा) देखकर वानर उन पर आक्रमण करने लगे। सहन न कर पाकर राक्षस चीत्कार करने लगे।
80वानरों द्वारा मारे जाते वे राक्षस अपने अस्त्र त्यागकर, संज्ञा खोकर लङ्का की ओर भागे।
81सब राक्षस भयभीत और आतङ्कित होकर सैकड़ों की संख्या में, समूहों में सब दिशाओं में अपने तीक्ष्ण धार वाले भाले, खड्ग और परशु त्यागकर भाग खड़े हुए।
82वानरों से पीड़ित कुछ भयभीत होकर लङ्का में घुस गए, कुछ समुद्र में जा गिरे और कुछ ने पर्वत की शरण ली।
83इन्द्रजित् भूमि पर गिरा पड़ा था और सहस्रों राक्षसों में से एक भी वहाँ उसे देखने के लिए उपस्थित न था।
84जैसे सन्ध्या में सूर्य के अस्त होते ही सूर्यकिरणें चली जाती हैं, वैसे ही इन्द्रजित् को गिरा देखकर राक्षस भी सब दिशाओं में चले गए।
85प्राणों से रहित विशाल कन्धों वाला इन्द्रजित् मृत्यु के पश्चात् भूमि पर उस सूर्य के समान पड़ा रहा जिसकी किरणें शीतल हो चुकी हों।
86तब रावणपुत्र के मृत होकर गिरने पर संसार में अनेक जन शान्त और हर्षित हुए तथा उन्हें राहत मिली।
87पापकर्मी उस यशस्वी राक्षस के मारे जाने पर महर्षियों और इन्द्र सहित सब हर्षित हुए।
88स्वर्ग में भी गन्धर्वों और महात्माओं के नगाड़ों का शब्द तथा अप्सराओं का नृत्य सुनाई पड़ा।
89क्रूरबुद्धि उस राक्षस के मारे जाने पर दिव्य जनों ने उस अद्भुत कर्म की प्रशंसा करते हुए पुष्पवृष्टि की।
90सब लोकों का त्रास गिर पड़ा और आकाश से गिरता जल शुद्ध हो गया; देव और दानव हर्षित होकर वहाँ आए।
91देव, दानव और गन्धर्व वहाँ पहुँचकर बोले — 'ब्राह्मण निश्चिन्त रहें और निर्भय होकर विचरण करें।'
92असाधारण पराक्रम वाले राक्षसों में श्रेष्ठ उस नायक के मारे जाने पर वानरसेना लक्ष्मण को देखकर प्रसन्न हुई और उनका अभिवादन किया।
93विभीषण, हनुमान् तथा ऋक्षनायक जाम्बवान् ने लक्ष्मण की प्रशंसा की और उनकी विजय पर उनका अभिनन्दन किया।
94अपना ध्येय सिद्ध कर वानर गर्जते और क्रीड़ा करते हुए लक्ष्मण को घेरकर खड़े हो गए।
95तब वानर अपनी पूँछें हिलाते और पटकते हुए 'लक्ष्मण की जय' का उद्घोष करने लगे।
96अत्यन्त प्रसन्न वानर एक-दूसरे का आलिङ्गन करते हुए 'लक्ष्मण ने विजय प्राप्त कर ली' कहकर लक्ष्मण की स्तुति और उनसे सम्बन्धित कथाएँ गाने लगे।
नेपाली
1अश्वहरू गुमाएर भुइँमा उभिएको त्यो देदीप्यमान निशाचर इन्द्रजित् अत्यन्त क्रुद्ध भई तेजले जलिरहेको थियो।
2एकअर्काको वध गर्ने अत्यधिक इच्छाले धनु धारण गरी दुवै सफलताका लागि वनमा गजराजझैँ अगाडि बढे।
3चारैतिर विचरण गर्दै गरेका राक्षस र वानर एकअर्काको वध गर्दागर्दै पनि युद्धमा आफ्नो स्वामीलाई छाडिरहेका थिएनन्।
4तब रावणपुत्रले सबै राक्षसको प्रशंसा गरी तिनलाई प्रसन्न पार्दै यी वचन भन्यो।
5'अब सबै दिशा अन्धकारले व्याप्त छन्, त्यसैले यस समय यो जान्न सम्भव छैन कि को आफ्नो हो र को पराया।'
6'तिमीहरू युद्धमा वानरहरूको दृष्टि मोहित पार। म रथ लिएर युद्धमा आउनेछु।'
7'जबसम्म म नगरीमा प्रवेश गरूँ, तबसम्म तिमीहरूले यो हेर्नुपर्छ कि यी दुर्बुद्धि वानरले मलाई जानबाट नरोकून्।'
8शत्रुहरूका संहारक रावणपुत्रले वानरहरूसँग यसरी छलपूर्वक भनेर रथ लिन लङ्कामा प्रवेश गर्यो।
9रावणपुत्रले अश्वले जोतिएको एउटा सजिएको रथमा आरोहण गर्यो, जसलाई उत्तम परामर्श दिन समर्थ र अश्वको स्वभावका ज्ञाता सारथिले चलाइरहेका थिए। त्यो सुन्दर रथ शूल र खड्गले सजिएको तथा सुनले अलङ्कृत थियो, जसमा असाधारण रूपमा देदीप्यमान र शत्रुहरूलाई जितिसकेको रावणपुत्र आरूढ भयो।
10रावणपुत्रले अश्वले जोतिएको एउटा सजिएको रथमा आरोहण गर्यो, जसलाई उत्तम परामर्श दिन समर्थ र अश्वको स्वभावका ज्ञाता सारथिले चलाइरहेका थिए। त्यो सुन्दर रथ शूल र खड्गले सजिएको तथा सुनले अलङ्कृत थियो, जसमा असाधारण रूपमा देदीप्यमान र शत्रुहरूलाई जितिसकेको रावणपुत्र आरूढ भयो।
11नियतिको बलले प्रेरित मन्दोदरीको वीर पुत्र राक्षसहरूले घेरिएर नगरीबाट प्रस्थान गर्यो।
12शत्रुहरूको विनाशमा वीर इन्द्रजित् वेगवान् अश्वले तानिएको आफ्नो रथमा नगरीबाट निस्केर विभीषण र लक्ष्मणमाथि जाइलाग्यो।
13इन्द्रजित्लाई रथमा बसेको देखेर महान् वीर लक्ष्मण तथा वानर र विभीषण आश्चर्य गर्न थाले कि ऊ कति सहजै गयो र फर्कियो।
14अत्यन्त क्रुद्ध इन्द्रजित्ले सयौँ-हजारौँ बाणको वर्षाले वानरनायकहरूमाथि प्रहार गर्यो।
15युद्धको विजेता इन्द्रजित् अत्यन्त क्रुद्ध भयो र आफ्नो धनु तानेर आफ्नो कौशल देखाउँदै सहजै वानरहरूमाथि प्रहार गर्न थाल्यो।
16(ती वानर) यद्यपि पराक्रमले सम्पन्न र भयङ्कर साहस भएका थिए, तथापि त्यस राक्षसबाट आहत भई तिनले आफ्ना स्वामी लक्ष्मणको शरण त्यसै गरी लिए जसरी प्रजाले आफ्ना स्वामी सृष्टिकर्ताको शरण लिन्छन्।
17त्यहाँ रणभूमिमा क्रोधले देदीप्यमान रघुहरूका आनन्दले आफ्ना हातको कौशल देखाउँदै राक्षसहरूलाई चूर पारिदिए।
18इन्द्रजित्ले शीघ्रतापूर्वक अर्को धनु उठाएर लक्ष्मणमाथि लक्ष्य साध्यो र लक्ष्मणले तीन बाणले तिनलाई चिरिदिए।
19तब सौमित्रिले विषालु सर्पझैँ पाँच बाण इन्द्रजित्को छातीमा बेधे र उसको धनु चिरिदिए।
20लक्ष्मणको महान् धनुबाट छुटेका ती बाण इन्द्रजित्को शरीरमा प्रवेश गरे र विशाल रक्तवर्ण सर्पझैँ भुइँमा खसे।
21धनु चिरिएपछि मुखबाट रगत ओकल्दै इन्द्रजित्ले आफ्नो दृढ ताँदो भएको उत्तम बलशाली धनु उठायो।
22इन्द्रजित्ले लक्ष्मणमाथि लक्ष्य साधेर वर्षाझैँ सहजै बाणको वर्षा छाड्यो।
23शत्रुदमन लक्ष्मणले विचलित नभई इन्द्रजित्ले छाडेको त्यो दुर्धर्ष बाणवृष्टि रोकिदिए।
24अत्यन्त तेजस्वी र रघुहरूका आनन्द लक्ष्मणले अविचलित रही इन्द्रजित्लाई जे प्रदर्शित गरे त्यो साँच्चै आश्चर्यजनक थियो।
25तब अत्यन्त क्रुद्ध लक्ष्मणले आफ्नो कौशल प्रदर्शित गर्दै शीघ्रतापूर्वक सबै राक्षसलाई प्रत्येकलाई तीनतीन बाणले बेधे र तिनीमाथि तथा राक्षसराजका पुत्रमाथि पनि प्रहार गरे।
26तब अत्यन्त क्रुद्ध लक्ष्मणले आफ्नो कौशल प्रदर्शित गर्दै शीघ्रतापूर्वक सबै राक्षसलाई प्रत्येकलाई तीनतीन बाणले बेधे र तिनीमाथि तथा राक्षसराजका पुत्रमाथि पनि प्रहार गरे।
27आफ्ना शत्रु, शत्रुहरूका संहारक लक्ष्मणद्वारा गम्भीर रूपमा घाइते इन्द्रजित् निरन्तर उनीमाथि बाण छाडिरह्यो।
28वीर शत्रु धर्मात्मा लक्ष्मणले, इन्द्रजित्ले उनीमाथि चुच्चा बाण छाड्नुअघि नै, युद्धमा भल्लले त्यस रथयोद्धा तथा सारथिको शिर चिरिदिए।
29त्यहाँ सारथि नहुँदा पनि ती अश्व चक्राकार घुमिरहे र तिनको अगाडि बढ्नु आश्चर्यजनक थियो।
30अथक पराक्रम भएका सौमित्रिले युद्धमा क्रोधले अभिभूत भई ती अश्वलाई डर देखाउन प्रहार गरे र तिनको विनाश गरिदिए।
31सौमित्रिको यो कर्म सहन नसकेर इन्द्रजित् क्रुद्ध भयो र उसले दस बाणले उनीमाथि प्रहार गर्यो।
32उसका ती बाण, जुन वज्रझैँ थिए र विषालु सर्पझैँ लाग्थे, सुनझैँ देदीप्यमान लक्ष्मणको कवच छोएर भाँचिएर खसे।
33लक्ष्मणको कवच भाँच्न सम्भव छैन भन्ने जानेर रावणपुत्रले शीघ्रतापूर्वक पङ्ख र रत्नले युक्त तीन बाणले आफ्नो अस्त्रकौशल देखायो र उनको निधारमा प्रहार गर्यो।
34लक्ष्मणको कवच भाँच्न सम्भव छैन भन्ने जानेर रावणपुत्रले शीघ्रतापूर्वक पङ्ख र रत्नले युक्त तीन बाणले आफ्नो अस्त्रकौशल देखायो र उनको निधारमा प्रहार गर्यो।
35युद्धप्रेमी रघुहरूका आनन्द लक्ष्मण निधारमा धसिएका तीन बाणसहित रणभूमिमा तीन पर्वतशिखरझैँ मनोहर लागे।
36तब त्यस राक्षसद्वारा यसरी बेधिँदा लक्ष्मणले तत्कालै आफ्नो धनु ताने र शुभ कुण्डलले सजिएको इन्द्रजित्को अनुहारमा पाँच बाणले प्रहार गरे।
37असाधारण बलले सम्पन्न, विशाल पाखुराले युक्त र भयङ्कर पराक्रम भएका दुवै वीर लक्ष्मण र इन्द्रजित् तीखा बाणले एकअर्कामाथि प्रहार गरिरहे।
38तब रगतले लिपिएका ती दुवै — लक्ष्मण र इन्द्रजित् — युद्धमा पूर्णतया फूलेका किंशुक रूखझैँ शोभित भए।
39दुवै विजयको कामना गर्दै एकअर्कालाई चिर्न उद्यत भई परस्पर विरोध गर्दै सबै अङ्गमा भयङ्कर बाण बेधिरहे।
40तब मनोहर अनुहार भएको रावणपुत्र सङ्घर्षका कारण क्रोधले भरिएर विभीषणमाथि तीन बाणले प्रहार गर्न थाल्यो।
41विभीषणमाथि तीन बाणले प्रहार गरी उसले फेरि सबै वानरनायकमाथि एकएक बाणले प्रहार गर्यो।
42देदीप्यमान विभीषणले आफ्नो गदाले दुर्बुद्धि इन्द्रजित्का अश्व र हात्तीमाथि प्रहार गरे।
43अत्यन्त तेजस्वी इन्द्रजित्ले अश्वहरू नष्ट भएपछि रथबाट तल हामफालेर अब रथमा रहेका आफ्ना काकामाथि एउटा शक्ति हुर्यायो।
44आफूतिर आउँदै गरेको त्यो शक्ति देखेर रघुहरूका आनन्द र सुमित्राका हर्षवर्धक लक्ष्मणले त्यसलाई दस टुक्रामा चिरिदिए, जुन भुइँमा खसे।
45दृढ शरीर भएका विभीषणले वज्रझैँ आघात भएका पाँच बाण इन्द्रजित्को छातीमा बेधिदिए।
46विभीषणका रक्तवर्ण पङ्ख भएका ती बाण इन्द्रजित्को शरीरमा प्रवेश गरेर, उसको शरीर बेधेर रक्तवर्ण भए र रक्तवर्ण सर्पझैँ लागे।
47आफ्ना काकामाथि क्रुद्ध इन्द्रजित्ले राक्षसहरूको माझमा रहेर यमद्वारा प्रदत्त एउटा अत्यन्त शक्तिशाली उत्तम बाण उठायो।
48असाधारण रूपमा देदीप्यमान र भयङ्कर पराक्रम भएका लक्ष्मणले उसले (इन्द्रजित्ले) चढाएको त्यो प्रचण्ड बाण देखेर अर्को बाण उठाए।
49त्यो बाण लक्ष्मणलाई धनका देवता कुबेरले सपनामा प्रदान गरेका थिए, जसलाई सुर अथवा असुरले पनि रोक्न सक्दैनन् र जुन दुर्जेय छ।
50लौहदण्डझैँ पाखुरा भएका ती दुवैले महान् बलले तान्दा तिनका उत्तम धनु क्रौञ्च पक्षीझैँ शब्द गर्न थाले।
51दुवै वीरका ती दुवै श्रेष्ठ धनु, जुन शक्तिशाली थिए, ताँदोसहित तानिँदा कान्तिले देदीप्यमान भए।
52ती धनुबाट छुटेका ती बाण जब परस्पर आफ्ना अग्रभागले ठोक्किए र घर्षणले देदीप्यमान भए, तब तिनले आकाश प्रकाशित पारिदिए।
53ती दुवै बाण परस्पर ठोक्किँदाको आघातले धूवाँ र झिल्कासहित आगोको भयङ्कर रूप उत्पन्न भयो।
54युद्धमा सङ्घर्षमा एकअर्कालाई छुँदै ती दुवै बाण महाग्रहझैँ सय टुक्रामा छरिएर पृथ्वीमा खसे।
55तब लक्ष्मण र इन्द्रजित् दुवैले युद्धको मुखमा आफ्ना बाण एकअर्काबाट निष्फल भएको देखेर लज्जित भए र क्षुब्ध भए।
56क्रुद्ध सौमित्रिले युद्धकलामा निपुण भई वरुणास्त्र समाते र इन्द्रजित् (महेन्द्रको शत्रु) माथि छाडे, जुन रुद्रबाट अधिष्ठित थियो।
57तब वरुणको त्यो अत्यन्त अद्भुत अस्त्रलाई अत्यन्त तेजस्वी इन्द्रजित्ले आफ्नो देदीप्यमान आग्नेयास्त्रले निष्फल पारिदियो, मानौँ त्यो समूचो संसारको विनाश गर्ने हो।
58तब वरुणको त्यो अत्यन्त अद्भुत अस्त्रलाई अत्यन्त तेजस्वी इन्द्रजित्ले आफ्नो देदीप्यमान आग्नेयास्त्रले निष्फल पारिदियो, मानौँ त्यो समूचो संसारको विनाश गर्ने हो।
59तब लक्ष्मणले सूर्यास्त्रको प्रयोग गरी (इन्द्रजित्को आग्नेयास्त्र) विफल पारिदिए। आफ्नो अस्त्र रोकिएको देखेर क्रोधले मोहित इन्द्रजित्ले शत्रुको विनाश गर्न समर्थ तीखो आसुरास्त्रको प्रयोग गर्यो।
60सूर्यास्त्रको प्रभावले इन्द्रजित्को धनुबाट कूटमुँग्रो, त्रिशूल, भुशुण्डि, खड्ग र बन्चरो निस्कन थाले।
61देदीप्यमान लक्ष्मणले त्यो भयङ्कर आसुरास्त्र देखेर र यो विचार गरेर कि त्यो सबै मानिसको विनाश गर्न समर्थ तथा दुर्धर्ष छ, त्यसलाई विफल पार्न माहेश्वरास्त्रको प्रयोग गरे।
62देदीप्यमान लक्ष्मणले त्यो भयङ्कर आसुरास्त्र देखेर र यो विचार गरेर कि त्यो सबै मानिसको विनाश गर्न समर्थ तथा दुर्धर्ष छ, त्यसलाई विफल पार्न माहेश्वरास्त्रको प्रयोग गरे।
63दुवैबीचको त्यो युद्ध अद्भुत र रोमाञ्चकारी थियो। आकाशका प्राणीहरूले लक्ष्मणलाई आसुरास्त्र विफल पार्दै गरेको देखे।
64जब वानर र राक्षसहरूबीच त्यो भयङ्कर युद्ध चलिरहेको थियो, तब आकाशमा जम्मा भएका अनेक प्राणी विस्मित भए र मनोहर लागे।
65ऋषि, देवता, पितर, गन्धर्व, गरुड, सर्प तथा सययज्ञ गर्ने इन्द्रले युद्धमा लक्ष्मणको रक्षा गरे।
66अनि त्यसपछि राघवका भाइले अर्को उत्तम बाण चढाए, जसमा आगोको स्पर्शको आघात थियो र जुन इन्द्रजित्लाई चिर्न समर्थ थियो।
67सुन्दर पङ्ख भएको त्यो बाण सुन्दर अङ्गले युक्त, कुशलतापूर्वक बनेको, राम्ररी जोडिएको र सुनले सजिएको थियो; त्यो टार्न मात्र कठिन थिएन, सहन पनि कठिन थियो, शत्रुहरूको विनाश गर्न समर्थ, भयङ्कर, विषालु सर्पझैँ र देवताहरूद्वारा पूजित थियो।
68सुन्दर पङ्ख भएको त्यो बाण सुन्दर अङ्गले युक्त, कुशलतापूर्वक बनेको, राम्ररी जोडिएको र सुनले सजिएको थियो; त्यो टार्न मात्र कठिन थिएन, सहन पनि कठिन थियो, शत्रुहरूको विनाश गर्न समर्थ, भयङ्कर, विषालु सर्पझैँ र देवताहरूद्वारा पूजित थियो।
69पूर्वकालमा देव र असुरहरूको युद्धमा हरिया अश्व भएका महाबली र तेजस्वी पराक्रमी देवेन्द्रले (त्यसै अस्त्रले) दानवहरूलाई जितेका थिए।
70सुमित्राका पुत्र यशस्वी लक्ष्मणले इन्द्रको त्यो श्रेष्ठ अस्त्र तथा उत्तम बाण, जुन कहिल्यै परास्त भएको थिएन, चढाएर प्रयोजन सिद्ध गर्ने सङ्कल्पले यी वचन भने।
71'यदि दशरथपुत्र श्रीराम धर्मात्मा, सत्यवादी, अनुपम पराक्रमी र आफ्नो वचनका पक्का हुनुहुन्छ भने, यो बाणले इन्द्रजित्को वध गरोस्।'
72यसरी भनेर युद्धमा वीर लक्ष्मणले धनु निहुराएर, बाणलाई कानसम्म तानेर इन्द्रजित्माथि छाडिदिए।
73यशस्वी शत्रुसंहारक लक्ष्मणले इन्द्रजित्को शिरमा लक्ष्य साधे; कुण्डलले देदीप्यमान त्यो शिर धडबाट काटिएर भुइँमा खस्यो।
74यशस्वी शत्रुसंहारक लक्ष्मणले इन्द्रजित्को शिरमा लक्ष्य साधे; कुण्डलले देदीप्यमान त्यो शिर धडबाट काटिएर भुइँमा खस्यो।
75धडबाट काटिएको इन्द्रजित्को त्यो विशाल शिर रगतमा नुहाएको पृथ्वीमा सुनझैँ देदीप्यमान देखियो।
76त्यसपछि इन्द्रजित् आफ्नो कवचसहित र शिरको शिरस्त्राण भाँचिएको अवस्थामा मारिएर पृथ्वीमा ढालियो।
77तब विभीषण र सबै वानर त्यसै गरी हर्षित भए जसरी वृत्रासुर मारिँदा देवताहरू हर्षित भएका थिए।
78तब स्वर्गबाट दिव्य प्राणी, ऋषि, गन्धर्व र अप्सराहरूका जयघोष उठे।
79राक्षसहरूको विशाल सेनाले यद्यपि विजय चाह्यो, तथापि (इन्द्रजित् मरेको) देखेर वानरहरूले तिनीमाथि आक्रमण गर्न थाले। सहन नसकेर राक्षसहरू चीत्कार गर्न थाले।
80वानरहरूद्वारा मारिँदै गरेका ती राक्षस आफ्ना अस्त्र त्यागेर, सुध गुमाएर लङ्कातिर भागे।
81सबै राक्षस भयभीत र आतङ्कित भई सयौँको सङ्ख्यामा, समूहमा सबै दिशामा आफ्ना तीखो धार भएका भाला, खड्ग र बन्चरो त्यागेर भागे।
82वानरहरूबाट पीडित कोही भयभीत भई लङ्कामा पसे, कोही समुद्रमा खसे र कोहीले पर्वतको शरण लिए।
83इन्द्रजित् भुइँमा खसेर पल्टिएको थियो र हजारौँ राक्षसमध्ये एउटै पनि त्यहाँ उसलाई हेर्न उपस्थित थिएन।
84जसरी साँझमा सूर्य अस्ताउनासाथ सूर्यकिरण जान्छन्, त्यसै गरी इन्द्रजित्लाई ढलेको देखेर राक्षसहरू पनि सबै दिशामा गए।
85प्राणबाट रहित विशाल काँध भएको इन्द्रजित् मृत्युपछि भुइँमा त्यस सूर्यझैँ पल्टिरह्यो जसका किरण शीतल भइसकेका होऊन्।
86तब रावणपुत्र मरेर ढलेपछि संसारमा अनेक जन शान्त र हर्षित भए तथा तिनलाई राहत मिल्यो।
87पापकर्मी त्यस यशस्वी राक्षस मारिएपछि महर्षि र इन्द्रसहित सबै हर्षित भए।
88स्वर्गमा पनि गन्धर्व र महात्माहरूका नगराको शब्द तथा अप्सराहरूको नृत्य सुनियो।
89क्रूरबुद्धि त्यो राक्षस मारिएपछि दिव्य जनहरूले त्यस अद्भुत कर्मको प्रशंसा गर्दै पुष्पवृष्टि गरे।
90सबै लोकको त्रास ढल्यो र आकाशबाट खस्ने जल शुद्ध भयो; देव र दानव हर्षित भई त्यहाँ आए।
91देव, दानव र गन्धर्व त्यहाँ पुगेर भने — 'ब्राह्मणहरू निश्चिन्त रहून् र निर्भय भई विचरण गरून्।'
92असाधारण पराक्रम भएका राक्षसहरूमा श्रेष्ठ त्यो नायक मारिएपछि वानरसेना लक्ष्मणलाई देखेर प्रसन्न भयो र उनको अभिवादन गर्यो।
93विभीषण, हनुमान् तथा ऋक्षनायक जाम्बवान्ले लक्ष्मणको प्रशंसा गरे र उनको विजयमा उनको अभिनन्दन गरे।
94आफ्नो ध्येय सिद्ध गरी वानरहरू गर्जँदै र क्रीडा गर्दै लक्ष्मणलाई घेरेर उभिए।
95तब वानरहरू आफ्ना पुच्छर हल्लाउँदै र बजार्दै 'लक्ष्मणको जय' को उद्घोष गर्न थाले।
96अत्यन्त प्रसन्न वानरहरू एकअर्कालाई अङ्गाल्दै 'लक्ष्मणले विजय प्राप्त गरे' भन्दै लक्ष्मणको स्तुति र उनीसँग सम्बन्धित कथा गाउन थाले।