सर्गः 50
युद्धकाण्ड · अध्याय 50
संस्कृत
1अथोवाचमहातेजाहरिराजोमहाबलः । किमियंव्यथितासेनामूढवातेवनौर्जले ।।6.50.1।।
2सुग्रीवस्यवचश्श्रुत्वावालिपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत् । नत्वंपश्यसिरामंचलक्ष्मणंचमहारथम् ।।6.50.2।। शरजालचितौवीरावुभौदशरथात्मजौ । शरतल्पेमहात्मानौशयानौरुधिरोक्षितौ ।।6.50.3।।
3सुग्रीवस्यवचश्श्रुत्वावालिपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत् । नत्वंपश्यसिरामंचलक्ष्मणंचमहारथम् ।।6.50.2।। शरजालचितौवीरावुभौदशरथात्मजौ । शरतल्पेमहात्मानौशयानौरुधिरोक्षितौ ।।6.50.3।।
4अथाब्रवीद्वानरेन्द्रस्सुग्रीवःपुत्रमङ्गदम् । नानिमित्तमिदंमन्येभवितव्यंभयेनतु ।।6.50.4।।
5विषण्णवदनाह्येतेत्यक्तप्रहरणादिशः । प्रपलायन्तिहरयस्त्रासादुत्फुल्ललोचनाः ।।6.50.5।।
6अन्योन्यस्यनलज्जन्तेनिरीक्षन्तिपृष्ठतः । विप्रकर्षन्तिचान्योन्यंपतितंलङ्घयन्तिच ।।6.50.6।।
7एतस्मिन्नन्तरेवीरोगदापाणिर्विभीषणः । सुग्रीवंवर्धयामासराघवंचनिरैक्षत ।।6.50.7।।
8विभीषणंचसुग्रीवोदृष्टवावानरभीषणम् । ऋक्षराजंमहात्मानंसमीपस्थमुवाचह ।।6.50.8।।
9विभीषणोऽयंसम्प्राप्तोयंदृष्टवावानरर्षभाः । विद्रवन्तिपरितत्रसरावणात्मजशङ्कया ।।6.50.9।।
10शीघ्रमेतान् सुसन्त्रस्तान्बहुधाविप्रधावितान् । पर्यवस्थापयाख्याहिविभीषणमुपस्थितम् ।।6.50.10।।
11सुग्रीवेणैवमुक्तस्तुजाम्बवानृक्षपार्थिवः । वानरान्सान्त्वयामाससन्निरुध्यप्रधानतः ।।6.50.11।।
12तेनिवृत्ताःपुनःसर्वेवानरास्त्यक्तसम्भ्रमाः । ऋक्षराजवचश्श्रुत्वातंचदृष्टवाविभीषणम् ।।6.50.12।।
13विभीषणस्तुरामस्यदृष्टवागात्रंशरैश्चितम् । लक्ष्मणस्यचधर्मात्माबभूवव्यथितस्तदा ।।6.50.13।।
14जलक्लिन्नेनहस्तेनतयोर्नेत्रेप्रमृज्यच । शोकसम्पीडितमनारुरोदविललापच ।।6.50.14।।
15इमौतौसत्त्वसम्पन्नौविक्रान्तौप्रियसम्युगौ । इमामवस्थांगमितौराक्षसैःकूटयोधिभिः ।।6.50.15।।
16भ्रातुःपुत्रेणमेतेनदुष्पुत्रेणदुरात्मना । राक्षस्याजिह्मयाबुध्याचालितावृजुविक्रमौ ।।6.50.16।।
17शरैरिमावलंविद्धौरुधिरेणसमुक्षितौ । वसुधायामिमौसुप्तौदृश्येतेशल्यकाविव ।।6.50.17।।
18ययोर्वीर्यमुपाश्रित्यप्रतिष्ठाकाङ्क्षितामया । तावुभौदेहनाशायप्रसुप्तौपुरुषर्षभौ ।।6.50.18।।
19जीवन्नद्यविपन्नोऽस्मिनष्टराज्यमनोरथः । प्राप्तप्रतिज्ञश्चरिपुःसकामोरावणःकृतः ।।6.50.19।।
20एवंविलपमानंतंपरिष्वज्यविभीषणम् । सुग्रीवःसत्त्वसम्पन्नोहरिराजोऽब्रवीदिदम् ।।6.50.20।।
21राज्यंप्राप्स्यसिधर्मज्ञ लङ्कायांनात्रसंशयः । रावणस्सहपुत्रेणस्वकामंनेहलप्स्यते ।।6.50.21।।
22नरुजापीडितावेतावुभौराघवलक्ष्मणौ । त्यक्त्वामोहंवधिष्येतेसगणंरावणंरणे ।।6.50.22।।
23तमेवंसान्त्वयित्वातुसमाश्वास्यचराक्षसम् । सुषेणंश्वशुरंपार्श्वेसुग्रीवस्तमुवाचह ।।6.50.23।।
24सहशूरैर्हरिगणैर्लब्धसंज्ञावरिन्दमौ । गच्छत्वंभ्रातरंगृह्यकिष्किन्धांरामलक्ष्मणौ ।।6.50.24।।
25अहंतुरावणंहत्वासपुत्रंसहबान्धवम् । मैथिलीमानयिष्यामिशक्रोनष्टामिवश्रियम् ।।6.50.25।।
26श्रुत्वैतद्वानरेन्द्रस्यसुषेणोवाक्यमब्रवीत् । दैवासुरंमहद्युद्धमनुभूतंसुदारुणम् ।।6.50.26।।
27तदास्मदानवाशरसम्स्पर्शकोविदाः । निजघ्नुश्शस्त्रविदुषश्चादयन्तोमुहुर्मुहुः ।।6.50.27।।
28तानार्तान्नष्टसंज्ञांश्चगतासूंश्चबृहस्पतिः । विद्याभिर्मन्त्रयुक्ताभिरोषधीभिश्चिकित्सति ।।6.50.28।।
29तान्यौषधान्यानयितुंक्षीरोदंयान्तुसागरम् । जवेनवानराःशीघ्रंसम्पातिपनसादयः ।।6.50.29।।
30हरयस्तुविजानन्तिपार्वतीस्तामहौषधीः । सञ्जीवकरणींदिव्यांविशल्यांदेवनिर्मिताम् ।।6.50.30।।
31चन्द्रश्चनामद्रोणश्चक्षीरोदेसागरोत्तमे । अमृतंयत्रमथितंतत्रतेपरमौषधी ।।6.50.31।।
32तौतत्रविहितेदेवैःपर्वतौमहोदधौ । अयंवायुसुतोराजन् हनूमांस्तत्रगच्छतु ।।6.50.32।।
33एतस्मिन्नन्तरेवायुर्मेगांश्चापिसविद्युतः । पर्यस्यसागरेतोयंकम्पयननिवमेदिनीम् ।।6.50.33।।
34महतापक्षवातेनसर्ववदीपमहाद्रुमाः । निपेतुर्भग्नविटपाःसलिलेलवणाम्भसि ।।6.50.34।।
35अभवन् पन्नगास्त्रस्ताभोगिनस्तत्रवासिनः । शीघ्रंसर्वाणियादांसिजग्मुश्चलवणार्णवम् ।।6.50.35।।
36ततोमुहूर्तार्गरुडंवैनतेयंमहाबलम् । वानराददृशुःसर्वेज्वलन्तमिवपावकम् ।।6.50.36।।
37तमागतमभिप्रेक्ष्यनागास्तेसम्प्रदुद्रुवुः । यैस्तौसत्पुरुषौबद्धौशरभूतैर्महाबलौ ।।6.50.37।।
38ततस्सुपर्णःकाकुत्स्थौस्पृष्टवाप्रत्यभिनदनितः । विममर्शचपाणिभ्यांमुखेचन्द्रसमप्रभे ।।6.50.38।।
39वैनतेयेनसम्स्पृष्टास्तयोःसम्रुरुहुर्व्रणाः । सुवर्णेचतनूस्निग्धेतयोराशुबभूवतुः ।।6.50.39।।
40तेजोवीर्यंबलंचौजउत्साहश्चमहागुणाः । प्रदर्शनंचबुद्धिश्चस्मृतिश्चद्विगुणंतयोः ।।6.50.40।।
41तावुत्थाप्यमहातेजागरुडोवासवोपमौ । उभौतौसस्वजेहृष्टोरामश्चैनमुवाचह ।।6.50.41।।
42भवत्प्रसादाद् व्यसनंरावणिप्रभवंमहत् । आवामिहव्यतिक्रान्तौपूर्ववद् बलिनौकृतौ ।।6.50.42।।
43यथातातंदशरथंयथाऽजंचपितामहम् । तथाभवन्तमासाद्यहृदयंमेप्रसीदति ।।6.50.43।।
44कोभवान्रूपसम्पन्नोदिव्यस्रगनुलेपनः । वसानोविरजेवस्त्रदिव्याभरणभूषितः ।।6.50.44।।
45तमुवाचमहातेजावैनतेयोमहाबलः । पतत्त्रिराजःप्रीतात्माहर्षपर्याकुलेक्षणः ।।6.50.45।।
46अहंसखातेकाकुत्स्थ प्रियःप्राणोबहिश्चरः । गरुत्मानिहसम्प्राप्तोयुवयोःसाह्यकारणात् ।।6.50.46।।
47असुरावामहावीर्यावानरावामहाबलाः । सुराश्चापिसगन्ध्वर्वाःपुरस्कृत्यशतक्रतुम् ।।6.50.47।। नेमंमोक्षयितुंशक्ताश्शरबन्धंसुदारुणम् । मायाबलादिन्द्रजितानिर्मितंक्रूरकर्मणा ।।6.50.48।।
48असुरावामहावीर्यावानरावामहाबलाः । सुराश्चापिसगन्ध्वर्वाःपुरस्कृत्यशतक्रतुम् ।।6.50.47।। नेमंमोक्षयितुंशक्ताश्शरबन्धंसुदारुणम् । मायाबलादिन्द्रजितानिर्मितंक्रूरकर्मणा ।।6.50.48।।
49एतेनागाःकाद्रवेयास्तीक्ष्णदंष्ट्राविषोल्बणाः । रक्षोमायाप्रभावेणशराभूत्वास्त्वदाश्रिताः ।।6.50.49।।
50सभाग्यश्चासिधर्मज्ञ राम सत्यपराक्रम । लक्ष्मणेनसहभ्रात्रासमरेरिपुघातिना ।।6.50.50।।
51इमंश्रुत्वातुवृत्तान्तंत्वरमाणोऽहमागतः । सहसायुवयोःस्नेहात्सखित्वमनुपालयन् ।।6.50.51।।
52मोक्षितौचमहाघोरादस्मात्सायकबन्धनात् । अप्रमादश्चकर्तव्योयुवाभ्यांनित्यमेवच ।।6.50.52।।
53प्रकृत्याराक्षसाःसर्वेसङ्ग्रामेकूटयोधिनः । शूराणांशुद्धभावानांभवतामरार्जवंबलम् ।।6.50.53।।
54तन्नविश्वसनीयंवोराक्षसानांरणाजिरे । एतेनैवोपमानेननित्यंजिह्माहिराक्षसाः ।।6.50.54।।
55एवमुक्त्वातदारामंसुपर्णस्सुमहाबलः । परिष्वज्यचसुहृत्स्निग्धमाप्रष्टुमुपचक्रमे ।।6.50.55।।
56सखे राघव धर्मज्ञ रिपूणामपिवत्सल । अभ्यनुज्ञातुमिच्छामिगमिष्यामियथामतम् ।।6.50.56।।
57नचकौतूहलंकार्यंसखित्वंप्रतिराघव । कृतकर्मारणेवीर सखित्वंप्रतिवेत्स्यसि ।।6.50.57।।
58बालवृद्धावशेषांतुकृत्वालङ्कांशरोर्मिभिः । रावणंचरिपुंहत्वासीतांत्वंसमुलप्स्यते ।।6.50.58।।
59इत्येवमुक्त्वावचनंसुपर्णश्शीघ्रविक्रमः । रामंचविरुजंकृत्वामध्येतेषांवनौकसाम् ।।6.5.59।। प्रदक्षिणंततःकृत्वापरिष्वज्यचवीर्यवान् । जगामाकाशमाविश्यसुपर्णःपवनोयथा ।।6.50.60।।
60इत्येवमुक्त्वावचनंसुपर्णश्शीघ्रविक्रमः । रामंचविरुजंकृत्वामध्येतेषांवनौकसाम् ।।6.5.59।। प्रदक्षिणंततःकृत्वापरिष्वज्यचवीर्यवान् । जगामाकाशमाविश्यसुपर्णःपवनोयथा ।।6.50.60।।
61विरुजौराघवौदृष्टवाततोवानरयूथपाः । सिंहनादांस्तदानेदुर्लङ्गूलंन्दुधुवुस्तदा ।।6.50.61।।
62ततोभेरीस्समाजघ्नुर्मृदङ्गांश्चाप्यनादयन् । दध्मुश्शङ्खान्सम्प्रहृष्टाःक्षेवलन्त्यपियथापुरम् ।।6.50.62।।
63आस्फोट्याःस्पोट्यविक्रान्ताःवानराःनगयोधिनः । द्रुमानुत्पट्यविविधांस्तस्थुश्शतसहस्रशः ।।6.50.63।।
64विसृजन्तोमहानादांस्त्रासयन्तोनिशाचरान् । लङ्काद्वाराण्युपाजग्मुर्युद्धकामाःप्लवङ्गमाः ।।6.50.64।।
65तेषांसुखीमस्तुमुलोनिनादोबभूवशाखामृगयूथपानाम् । क्षयेनिदाघस्ययथाघनानांनादस्सुभीमोनदतांनिशीथे ।।6.50.65।।
अंग्रेज़ी
1Extremely brilliant and mighty Sugriva looking at the army of Vanaras said, "Why are you worried like a boat tossed by wind in water?"
2On hearing Sugriva's question, Angada the son of Vali said, "Did you not see Dasaratha's sons Rama and chariot warrior Lakshmana, the great souls lying on a bed of arrows bathed in blood?"
3On hearing Sugriva's question, Angada the son of Vali said, "Did you not see Dasaratha's sons Rama and chariot warrior Lakshmana, the great souls lying on a bed of arrows bathed in blood?"
4Then Vanara king Sugriva looking at Angada said, "I do not think that the Vanaras running like this is not without any cause. Maybe out of fear of some reason ahead."
5"Here, the distressed Vanaras with sad faces, their eyes downcast, are fleeing in all directions abandoning their arms."
6"Without waiting to look back at others, not shy to see one another, the Vanaras are distancing themselves from those fallen and are seen fleeing."
7In the meantime, heroic Vibheeshana holding mace came to Sugriva and Rama and cheered with victory.
8Beholding Vibheeshana, the Vanaras fled, said Sugriva to the great Jambavan who stood near him.
9"Vibheeshana has come here. Beholding him the foremost of the Vanaras fleeing suspecting him to be the son of Ravana."
10"Call them back who are running in different directions quickly. Tell them Vibheeshana has come here."
11Sugriva having spoken in that way, the king of Bears, Jambavan restored the confidence of Vanaras.
12Having heard Jambavan, all the Vanaras finally shed their fear and returned to see Vibheeshana.
13On seeing the body of Rama and Lakshmana fully covered by arrows, Vibheeshana also became piteous and sad.
14Vibheeshana, wetting his hands with water cleaned the eyes of Rama and Lakshmana. Tormented with pain he cried aloud.
15"Both the princess, who are endowed with good nature, and power are fond of combat. The Rakshasas have reduced them to this state by their deceitful ways."
16"The princess who were guileless in their prowess were cheated by my evil minded and stupid son of my brother by his crooked thinking and cheating."
17"Pierced with arrows, fully covered with blood, the bodies of the two princes appear like porcupines sleeping on the ground."
18"These two bulls among men of great valour and fame whose refuge was sought by me are lying asleep wounded all over and limbs broken."
19"Having lost my life ambition for the kingdom, frustrated I am. My enemy Ravana, having succeeded in his vow, did this deed."
20To Vibheeshana who was lamenting in that way, Sugriva, who was endowed with good qualities embraced him and spoke.
21"O righteous one! there is no doubt that you will attain the kingdom of Lanka. Ravana and his sons will not attain what they desire."
22"Both these heroes Raghava and Lakshmana wounded and pained having shaken off from their unconscious state will kill Ravana and his army in war."
23Thus, consoling and pacifying, the Rakshasa, Vibheeshana in that manner, Sugriva turned to his uncle Sushena and spoke.
24"On regaining consciousness, take the brothers Rama and Lakshmana, the tamers of enemies to Kishkinda accompanied by the heroic monkey army."
25"On killing Ravana and his sons along with his kin, I will on my part also bring Mythili just as Indra recovered his prosperity."
26Hearing the words of Vanara Lord, Sushena spoke about the fierce and great war that he had experienced between Devas and asuras.
27"Then the Rakshasas adept in using arms went about agitating concealing themselves, attacking Devatas who were learned in using arms."
28"Brhaspati, the priest restored the wounded and lifeless, unconscious by means of reciting mantras, prayers and treatment by herbs."
29"Let Sampati and Panasa go quickly to the milky ocean in a swift phase to get those medicines."
30"Those monkeys only know the supreme medicine available in the mountains. They have to get Sanjeevakarani and Visalyakarani known to Brahma."
31"There, where the milky ocean, the foremost of oceans, was churned, two mountains have risen by the name Chandra and Drona. The supreme herbs of medicine are present there."
32"Both the mountains are well known. Deities have kept the herbal medicine there. Let the son of wind god, Hanuman proceed."
33In the mean while winds blew, clouds also rose up, water in the ocean was scattered about by the wind and lightning appeared in the sky.
34All the huge trees of the island were broken by the flutter of the wings (of Garuda) and fell into the salt water of the ocean.
35All the serpents and sea monsters inhabiting there terrified at Garuda went quickly into the salty waters of the ocean.
36Then all the Vanaras perceived Garuda endowed with mighty prowess, the son of Vinatha blazing like fire.
37Seeing the noble Rama and Lakshmana bound by the serpents in the form of arrows (released by Indrajith), the serpents fled.
38Thereafter Garuda paying his respects to the noble Rama and Lakshmana, touching their feet, wiped their face which shone like the moon.
39Caressed by Garuda, both their bodies were cleared of wounds instantly shone like gold and turned bright.
40Their brilliance, prowess, daring courage, intelligence, memory, and great qualities got manifested many folds.
41Raising up both the princes who were extraordinarily brilliant and equalled Indra, Garuda embraced Rama joyfully and thus spoke.
42"By your kindness, we have overcome this calamity caused by Ravana's son and regained our strength as before."
43"For me to meet you is like meeting my father Dasaratha and grandfather, Aja. My heart rejoices."
44"Who are you, richly endowed with charming appearance, smeared with unguents adored in dust free garments, wearing beautiful ornaments?"
45To Rama whose eyes were filled with joyful tears, Vinatha, the king of birds, full of brightness and strength said.
46"O Kakuthsa! I am Garuthman, your dear friend and your outer breath. I reached here to help you."
47"For the demons endowed with great strength and of mighty valour or for Gandharvas, or Vanaras or for even Devatas, or Indra who has done a hundred sacrifices, it is not possible to get relieved from bondage of the arrows of Indrajith of cruel deeds carried out by tricks."
48"For the demons endowed with great strength and of mighty valour or for Gandharvas, or Vanaras or for even Devatas, or Indra who has done a hundred sacrifices, it is not possible to get relieved from bondage of the arrows of Indrajith of cruel deeds carried out by tricks."
49"These arrows are serpents born of Kadra Devata. They have sharp fangs and are highly poisonous. By the tricks of Rakshasa, it has turned into arrows and reached you."
50"You are lucky and also Lakshmana your brother, destroyer of foes in war. Rama your strength is truth, and you are righteous."
51"Having heard the information about both of you bound by serpents, out of my friendship and affection and in obedience to you I hastened and reached here."
52"Considering it as my duty to relieve you both from the frightful bondage of snakes I reached. Do not be inattentive and guileless."
53"Rakshasas by nature use tricks in war. For noble people with good nature guilelessness is strength."
54"Being so you should not trust Rakshasas. By this experience you know that Rakshasas are crooked."
55Having said so, Suparna endowed with mighty strength embraced Rama most affectionately and took leave of him.
56"My dear friend! I wish to take leave of you. Truly you are knower of what is right, and you are dear even to an enemy."
57"Heroic Rama! No question about your curiosity about our friendship now. After winning the war you will recognize."
58"Lanka will be left with youngsters and the aged with your arrows. The enemy Ravana killed, you will recover Sita."
59Having spoken to Rama in that manner, Suparna endowed with wind speed in flight embraced Rama and went around him as a mark of reverence and soared into the sky.
60Having spoken to Rama in that manner, Suparna endowed with wind speed in flight embraced Rama and went around him as a mark of reverence and soared into the sky.
61Thereafter the Vanara troops, seeing the Raghavas freed from anguish, roared like a lion, and lashed their tails.
62Then the Vanaras played drums and even mridangams, blew conches and started jumping and leaping as before.
63The Vanaras who can fight with trees, uprooted several trees expressing their capacity distinctly and breaking them, and cracking their fingers. Making loud noise in hundreds and thousands stood there.
64Making a lot of noise, the Vanaras reached the gates of Lanka frightening night rangers and desiring to wage war.
65Thundering sounds resembling heavy clouds making terrific sounds arose, as if universal destruction was taking place at midnight. ।। इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेपञ्चाशस्सर्गः ।। This is the end of the fiftieth sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1अत्यन्त तेजस्वी और बलशाली सुग्रीव ने वानरसेना की ओर देखकर कहा — 'तुम जल में वायु से डोलती नौका के समान व्याकुल क्यों हो?'
2सुग्रीव का प्रश्न सुनकर वालिपुत्र अङ्गद ने कहा — 'क्या आपने दशरथ के पुत्रों राम और महारथी लक्ष्मण को, उन महात्माओं को, रक्त से नहाए बाणशय्या पर पड़े नहीं देखा?'
3सुग्रीव का प्रश्न सुनकर वालिपुत्र अङ्गद ने कहा — 'क्या आपने दशरथ के पुत्रों राम और महारथी लक्ष्मण को, उन महात्माओं को, रक्त से नहाए बाणशय्या पर पड़े नहीं देखा?'
4तब वानरराज सुग्रीव ने अङ्गद की ओर देखकर कहा — 'मुझे नहीं लगता कि वानरों का इस प्रकार भागना बिना किसी कारण के है। सम्भवतः आगे किसी कारण के भय से।
5'यहाँ व्यथित वानर उदास मुख और झुकी दृष्टि लिए अपने अस्त्र त्यागकर सब दिशाओं में भाग रहे हैं।
6'दूसरों की ओर पीछे मुड़कर देखने की प्रतीक्षा किए बिना, एक-दूसरे को देखने में लज्जित हुए बिना वानर गिरे हुओं से दूर होते हुए भागते दिखाई दे रहे हैं।'
7इसी बीच वीर विभीषण गदा लिए सुग्रीव और राम के पास आए और जयघोष कर उन्हें उत्साहित किया।
8विभीषण को देखकर वानर भाग गए — सुग्रीव ने अपने समीप खड़े महान् जाम्बवान् से कहा —
9'विभीषण यहाँ आए हैं। उन्हें देखकर वानरश्रेष्ठ उन्हें रावण का पुत्र समझकर भाग रहे हैं।
10'भिन्न-भिन्न दिशाओं में भागते उन्हें शीघ्र वापस बुलाओ। उनसे कहो कि विभीषण यहाँ आए हैं।'
11सुग्रीव के इस प्रकार कहने पर ऋक्षराज जाम्बवान् ने वानरों का विश्वास लौटाया।
12जाम्बवान् की बात सुनकर सब वानरों ने अन्ततः अपना भय त्याग दिया और विभीषण को देखने लौट आए।
13राम और लक्ष्मण के शरीर पूर्णतया बाणों से ढके देखकर विभीषण भी करुण और दुखी हो गए।
14विभीषण ने जल से अपने हाथ भिगोकर राम और लक्ष्मण के नेत्र स्वच्छ किए। पीड़ा से सन्तप्त होकर वे ऊँचे स्वर में रो पड़े।
15'ये दोनों राजकुमार, जो उत्तम स्वभाव और बल से सम्पन्न हैं और युद्ध के प्रेमी हैं, राक्षसों ने अपने छलपूर्ण उपायों से इन्हें इस दशा में पहुँचा दिया।
16'जो राजकुमार अपने पराक्रम में निष्कपट थे, वे मेरे दुष्टबुद्धि और मूर्ख भतीजे द्वारा उसकी कुटिल बुद्धि और छल से ठगे गए।
17'बाणों से बेधे, पूर्णतया रक्त से ढके इन दोनों राजकुमारों के शरीर भूमि पर सोए साही के समान दिखाई देते हैं।
18'पुरुषों में ये दोनों वृषभ, महान् पराक्रम और यश वाले, जिनकी शरण मैंने ली थी, सर्वत्र घायल और अङ्ग टूटे हुए सोए पड़े हैं।
19'राज्य की मेरी जीवन-आकाङ्क्षा नष्ट हो गई; मैं निराश हूँ। मेरे शत्रु रावण ने अपने व्रत में सफल होकर यह कर्म किया।'
20इस प्रकार विलाप करते विभीषण को उत्तम गुणों से सम्पन्न सुग्रीव ने आलिङ्गन किया और कहा —
21'हे धर्मात्मा! इसमें सन्देह नहीं कि तुम्हें लङ्का का राज्य प्राप्त होगा। रावण और उसके पुत्र जो चाहते हैं, वह उन्हें नहीं मिलेगा।
22'ये दोनों वीर राघव और लक्ष्मण घायल और पीड़ित होकर भी अपनी मूर्च्छा से उबरकर युद्ध में रावण और उसकी सेना का वध करेंगे।'
23इस प्रकार राक्षस विभीषण को सान्त्वना और आश्वासन देकर सुग्रीव अपने मामा सुषेण की ओर मुड़े और बोले —
24'चेतना लौटने पर शत्रुदमन दोनों भाइयों राम और लक्ष्मण को वीर वानरसेना सहित किष्किन्धा ले जाना।
25'रावण और उसके पुत्रों तथा उसके स्वजनों का वध कर मैं अपनी ओर से मैथिली को भी वैसे ही ले आऊँगा जैसे इन्द्र ने अपनी समृद्धि पुनः प्राप्त की।'
26वानरेश्वर के वचन सुनकर सुषेण ने देवासुर संग्राम में अपने अनुभव किए उग्र और महान् युद्ध के विषय में कहा —
27'तब अस्त्रों के प्रयोग में निपुण राक्षस स्वयं को छिपाकर घूमते हुए अस्त्रविद्या के ज्ञाता देवताओं पर आक्रमण कर उन्हें क्षुब्ध करते थे।
28'पुरोहित बृहस्पति ने मन्त्रों, प्रार्थनाओं और औषधियों के उपचार से घायल, निष्प्राण और अचेत जनों को स्वस्थ किया।
29'सम्पाति और पनस उन औषधियों को लाने के लिए वेगपूर्वक शीघ्र क्षीरसागर की ओर जाएँ।
30'वे वानर ही जानते हैं कि पर्वतों पर कौन-सी परम औषधि उपलब्ध है। उन्हें ब्रह्मा को ज्ञात सञ्जीवकरणी और विशल्यकरणी लानी है।
31'वहाँ, जहाँ समुद्रों में श्रेष्ठ क्षीरसागर मथा गया था, चन्द्र और द्रोण नामक दो पर्वत उठे। परम औषधियाँ वहीं हैं।
32'ये दोनों पर्वत विख्यात हैं। देवताओं ने वहाँ वे औषधियाँ रखी हैं। वायुपुत्र हनुमान् वहाँ जाएँ।'
33इसी बीच वायु चली, मेघ भी उठे, वायु से समुद्र का जल बिखर गया और आकाश में विद्युत् चमकी।
34(गरुड़ के) पंखों की फड़फड़ाहट से द्वीप के सब विशाल वृक्ष टूट गए और समुद्र के खारे जल में गिर पड़े।
35वहाँ निवास करने वाले सब सर्प और जलजन्तु गरुड़ से भयभीत होकर शीघ्र समुद्र के खारे जल में चले गए।
36तब सब वानरों ने अग्नि के समान देदीप्यमान महान् पराक्रम से सम्पन्न विनतापुत्र गरुड़ को देखा।
37श्रेष्ठ राम और लक्ष्मण को (इन्द्रजित् द्वारा छोड़े गए) बाणों के रूप में सर्पों से बँधा देखकर वे सर्प भाग गए।
38तत्पश्चात् गरुड़ ने श्रेष्ठ राम और लक्ष्मण को उनके चरण स्पर्श कर प्रणाम किया और उनके मुख पोंछे जो चन्द्रमा के समान चमक उठे।
39गरुड़ के स्पर्श से उन दोनों के शरीर तत्काल घावों से मुक्त होकर स्वर्ण के समान चमकने लगे और उज्ज्वल हो गए।
40उनका तेज, पराक्रम, दुस्साहस, बुद्धि, स्मृति और महान् गुण अनेक गुना प्रकट हो उठे।
41अद्भुत तेजस्वी और इन्द्र के समान उन दोनों राजकुमारों को उठाकर गरुड़ ने प्रसन्नतापूर्वक राम का आलिङ्गन किया और इस प्रकार कहा।
42'आपकी कृपा से हमने रावणपुत्र द्वारा उत्पन्न इस विपत्ति को पार कर लिया और पहले के समान अपना बल पुनः प्राप्त किया।
43'मेरे लिए आपसे मिलना अपने पिता दशरथ और पितामह अज से मिलने के समान है। मेरा हृदय हर्षित है।
44'आप कौन हैं, जो मनोहर रूप से समृद्ध, अनुलेप लगाए, निर्मल वस्त्रों से सुसज्जित और सुन्दर आभूषण धारण किए हैं?'
45आनन्द के अश्रुओं से भरे नेत्रों वाले राम से तेज और बल से भरे पक्षिराज विनतापुत्र ने कहा —
46'हे ककुत्स्थ! मैं गरुत्मान् हूँ, आपका प्रिय मित्र और आपका बाह्य प्राण। मैं आपकी सहायता के लिए यहाँ आया हूँ।
47'महान् बल और प्रचण्ड पराक्रम से सम्पन्न दानवों के लिए, अथवा गन्धर्वों, वानरों के लिए, अथवा देवताओं या शतयज्ञ करने वाले इन्द्र के लिए भी क्रूरकर्मा इन्द्रजित् के छल से चलाए गए बाणों के बन्धन से मुक्त होना सम्भव नहीं।
48'महान् बल और प्रचण्ड पराक्रम से सम्पन्न दानवों के लिए, अथवा गन्धर्वों, वानरों के लिए, अथवा देवताओं या शतयज्ञ करने वाले इन्द्र के लिए भी क्रूरकर्मा इन्द्रजित् के छल से चलाए गए बाणों के बन्धन से मुक्त होना सम्भव नहीं।
49'ये बाण कद्रू देवी से उत्पन्न सर्प हैं। इनकी दाढ़ें तीखी और ये अत्यन्त विषैले हैं। राक्षस की माया से वे बाणों में बदलकर आप तक पहुँचे।
50'आप भाग्यशाली हैं और युद्ध में शत्रुनाशक आपके भ्राता लक्ष्मण भी। हे राम! आपका बल सत्य है और आप धर्मात्मा हैं।
51'आप दोनों के सर्पों से बँधे होने का समाचार सुनकर अपनी मित्रता और स्नेह से तथा आपके प्रति निष्ठा से मैं शीघ्रता से यहाँ पहुँचा।
52'आप दोनों को सर्पों के भयङ्कर बन्धन से मुक्त कराना अपना कर्तव्य समझकर मैं आया। असावधान और निष्कपट न रहिए।
53'राक्षस स्वभाव से युद्ध में छल का प्रयोग करते हैं। उत्तम स्वभाव वाले श्रेष्ठ जनों के लिए निष्कपटता ही बल है।
54'ऐसा होने पर भी आपको राक्षसों पर विश्वास नहीं करना चाहिए। इस अनुभव से आप जान लीजिए कि राक्षस कुटिल होते हैं।'
55ऐसा कहकर महाबली सुपर्ण ने राम का अत्यन्त स्नेहपूर्वक आलिङ्गन किया और उनसे विदा ली।
56'हे मेरे प्रिय मित्र! मैं आपसे विदा लेना चाहता हूँ। सचमुच आप उचित के ज्ञाता हैं और शत्रु को भी प्रिय हैं।
57'हे वीर राम! अब हमारी मित्रता के विषय में आपकी जिज्ञासा का प्रश्न नहीं। युद्ध जीतने के पश्चात् आप पहचान लेंगे।
58'आपके बाणों से लङ्का में केवल बालक और वृद्ध बचेंगे। शत्रु रावण के मारे जाने पर आप सीता को पुनः प्राप्त करेंगे।'
59राम से इस प्रकार कहकर उड़ान में वायु के वेग से सम्पन्न सुपर्ण ने राम का आलिङ्गन किया, श्रद्धा के चिह्न रूप में उनकी परिक्रमा की और आकाश में उड़ गए।
60राम से इस प्रकार कहकर उड़ान में वायु के वेग से सम्पन्न सुपर्ण ने राम का आलिङ्गन किया, श्रद्धा के चिह्न रूप में उनकी परिक्रमा की और आकाश में उड़ गए।
61तत्पश्चात् राघवों को व्यथा से मुक्त देखकर वानरसेनाएँ सिंहों के समान गरजीं और अपनी पूँछें पटकने लगीं।
62तब वानरों ने नगाड़े और मृदङ्ग बजाए, शङ्ख फूँके तथा पहले के समान उछलने और कूदने लगे।
63वृक्षों से युद्ध करने में समर्थ वानरों ने अनेक वृक्ष उखाड़कर अपनी सामर्थ्य स्पष्ट रूप से प्रकट की, उन्हें तोड़ा और अपनी अङ्गुलियाँ चटकाईं। सैकड़ों और सहस्रों की संख्या में ऊँचा कोलाहल करते वे वहाँ खड़े रहे।
64बहुत कोलाहल करते हुए वानर निशाचरों को भयभीत करते और युद्ध की कामना करते लङ्का के द्वारों तक पहुँच गए।
65भयङ्कर ध्वनि करते घने मेघों के समान गर्जन उठे, मानो मध्यरात्रि में प्रलय हो रहा हो। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का पञ्चाश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1अत्यन्त तेजस्वी र बलशाली सुग्रीवले वानरसेनातर्फ हेरेर भने — 'तिमीहरू पानीमा हावाले डोलिने डुङ्गाझैँ किन व्याकुल छौ?'
2सुग्रीवको प्रश्न सुनेर वालिपुत्र अङ्गदले भने — 'के तपाईंले दशरथका पुत्र राम र महारथी लक्ष्मणलाई, ती महात्मालाई, रगतले नुहाएको बाणशय्यामा पल्टिएको देख्नुभएन?'
3सुग्रीवको प्रश्न सुनेर वालिपुत्र अङ्गदले भने — 'के तपाईंले दशरथका पुत्र राम र महारथी लक्ष्मणलाई, ती महात्मालाई, रगतले नुहाएको बाणशय्यामा पल्टिएको देख्नुभएन?'
4तब वानरराज सुग्रीवले अङ्गदतर्फ हेरेर भने — 'मलाई लाग्दैन कि वानरहरूको यसरी भाग्नु कुनै कारणविना हो। सम्भवतः अगाडि कुनै कारणको भयले।
5'यहाँ व्यथित वानरहरू उदास मुख र झुकेको दृष्टि लिएर आफ्ना अस्त्र त्यागेर सबै दिशामा भागिरहेका छन्।
6'अरूतर्फ पछाडि फर्केर हेर्ने प्रतीक्षा नगरी, एकअर्कालाई हेर्न लजाइविना वानरहरू खसेकाहरूबाट टाढा हुँदै भागिरहेका देखिन्छन्।'
7यसैबीच वीर विभीषण गदा लिएर सुग्रीव र रामकहाँ आए र जयघोष गरी उहाँहरूलाई उत्साहित पारे।
8विभीषणलाई देखेर वानरहरू भागे — सुग्रीवले आफ्नो नजिक उभिएका महान् जाम्बवान्लाई भने —
9'विभीषण यहाँ आएका छन्। उनलाई देखेर वानरश्रेष्ठहरू उनलाई रावणको पुत्र ठानेर भागिरहेका छन्।
10'फरक-फरक दिशामा भागिरहेकाहरूलाई चाँडै फिर्ता बोलाऊ। तिनलाई भन कि विभीषण यहाँ आएका छन्।'
11सुग्रीवले यसरी भनेपछि ऋक्षराज जाम्बवान्ले वानरहरूको विश्वास फर्काए।
12जाम्बवान्को कुरा सुनेर सबै वानरले अन्ततः आफ्नो भय त्यागे र विभीषणलाई हेर्न फर्किए।
13राम र लक्ष्मणका शरीर पूर्णतया बाणले ढाकिएको देखेर विभीषण पनि करुण र दुःखी भए।
14विभीषणले पानीले आफ्ना हात भिजाएर राम र लक्ष्मणका आँखा सफा पारे। पीडाले सन्तप्त भई उनी उच्च स्वरमा रोए।
15'यी दुवै राजकुमार, जो उत्तम स्वभाव र बलले सम्पन्न हुनुहुन्छ र युद्धका प्रेमी हुनुहुन्छ, राक्षसहरूले आफ्ना छलपूर्ण उपायले उहाँहरूलाई यो दशामा पुर्याइदिए।
16'जुन राजकुमार आफ्नो पराक्रममा निष्कपट हुनुहुन्थ्यो, उहाँहरू मेरो दुष्टबुद्धि र मूर्ख भतिजद्वारा उसको कुटिल बुद्धि र छलले ठगिनुभयो।
17'बाणले छेडिएका, पूर्णतया रगतले ढाकिएका यी दुवै राजकुमारका शरीर भुइँमा सुतेको दुम्सीझैँ देखिन्छन्।
18'पुरुषहरूमा यी दुवै वृषभ, महान् पराक्रम र यश भएका, जसको शरण मैले लिएको थिएँ, सर्वत्र घाइते र अङ्ग भाँचिएर सुतिरहनुभएको छ।
19'राज्यको मेरो जीवन-आकाङ्क्षा नष्ट भयो; म निराश छु। मेरो शत्रु रावणले आफ्नो व्रतमा सफल भई यो कर्म गर्यो।'
20यसरी विलाप गरिरहेका विभीषणलाई उत्तम गुणले सम्पन्न सुग्रीवले अङ्गमाल गरे र भने —
21'हे धर्मात्मा! यसमा सन्देह छैन कि तिमीलाई लङ्काको राज्य प्राप्त हुनेछ। रावण र उसका पुत्रले जे चाहन्छन्, त्यो तिनीहरूले पाउनेछैनन्।
22'यी दुवै वीर राघव र लक्ष्मण घाइते र पीडित भई पनि आफ्नो मूर्च्छाबाट उठेर युद्धमा रावण र उसको सेनाको वध गर्नुहुनेछ।'
23यसरी राक्षस विभीषणलाई सान्त्वना र आश्वासन दिएर सुग्रीव आफ्ना मामा सुषेणतर्फ फर्के र भने —
24'चेतना फर्केपछि शत्रुदमन दुवै भाइ राम र लक्ष्मणलाई वीर वानरसेनासहित किष्किन्धा लैजानू।
25'रावण र उसका पुत्र तथा उसका स्वजनको वध गरी म आफ्नोतर्फबाट मैथिलीलाई पनि त्यसै गरी ल्याउनेछु जसरी इन्द्रले आफ्नो समृद्धि पुनः प्राप्त गरे।'
26वानरेश्वरका वचन सुनेर सुषेणले देवासुर सङ्ग्राममा आफूले अनुभव गरेको उग्र र महान् युद्धको विषयमा भने —
27'तब अस्त्रको प्रयोगमा निपुण राक्षसहरू आफूलाई लुकाएर घुम्दै अस्त्रविद्याका ज्ञाता देवताहरूमाथि आक्रमण गरी तिनलाई क्षुब्ध पार्थे।
28'पुरोहित बृहस्पतिले मन्त्र, प्रार्थना र औषधिको उपचारले घाइते, निष्प्राण र अचेत जनहरूलाई स्वस्थ पारे।
29'सम्पाति र पनस ती औषधि ल्याउन वेगपूर्वक चाँडै क्षीरसागरतर्फ जाऊन्।
30'ती वानरले नै जान्दछन् कि पर्वतमा कुन परम औषधि उपलब्ध छ। तिनले ब्रह्मालाई ज्ञात सञ्जीवकरणी र विशल्यकरणी ल्याउनुपर्छ।
31'त्यहाँ, जहाँ समुद्रहरूमा श्रेष्ठ क्षीरसागर मथिएको थियो, चन्द्र र द्रोण नामक दुई पर्वत उठे। परम औषधि त्यहीँ छन्।
32'यी दुवै पर्वत विख्यात छन्। देवताहरूले त्यहाँ ती औषधि राखेका छन्। वायुपुत्र हनुमान् त्यहाँ जाऊन्।'
33यसैबीच हावा चल्यो, मेघ पनि उठे, हावाले समुद्रको पानी छरियो र आकाशमा विद्युत् चम्कियो।
34(गरुडका) पखेटाको फडफडाहटले द्वीपका सबै विशाल रूख भाँचिए र समुद्रको नुनिलो पानीमा खसे।
35त्यहाँ बस्ने सबै सर्प र जलजन्तु गरुडसँग त्रसित भई चाँडै समुद्रको नुनिलो पानीमा गए।
36तब सबै वानरले आगोझैँ देदीप्यमान महान् पराक्रमले सम्पन्न विनतापुत्र गरुडलाई देखे।
37श्रेष्ठ राम र लक्ष्मणलाई (इन्द्रजित्ले छाडेका) बाणका रूपमा सर्पहरूले बाँधिएको देखेर ती सर्प भागे।
38त्यसपछि गरुडले श्रेष्ठ राम र लक्ष्मणलाई उहाँहरूका चरण छोएर प्रणाम गरे र उहाँहरूका मुख पुछे जुन चन्द्रमाझैँ चम्किए।
39गरुडको स्पर्शले उहाँहरू दुवैका शरीर तत्कालै घाउबाट मुक्त भई सुनझैँ चम्कन थाले र उज्ज्वल भए।
40उहाँहरूको तेज, पराक्रम, दुस्साहस, बुद्धि, स्मृति र महान् गुण अनेक गुणा प्रकट भए।
41अद्भुत तेजस्वी र इन्द्रसमान ती दुवै राजकुमारलाई उठाएर गरुडले प्रसन्नतापूर्वक रामलाई अङ्गमाल गरे र यसरी भने।
42'तपाईंको कृपाले हामीले रावणपुत्रले उत्पन्न गरेको यो विपत्ति पार गर्यौँ र पहिलेझैँ आफ्नो बल पुनः प्राप्त गर्यौँ।
43'मेरा लागि तपाईंलाई भेट्नु आफ्ना पिता दशरथ र पितामह अजलाई भेटेझैँ हो। मेरो हृदय हर्षित छ।
44'तपाईं को हुनुहुन्छ, जो मनोहर रूपले समृद्ध, अनुलेप लगाएका, निर्मल वस्त्रले सजिएका र सुन्दर गहना धारण गर्नुभएको छ?'
45आनन्दका आँसुले भरिएका नेत्र भएका रामलाई तेज र बलले भरिएका पक्षिराज विनतापुत्रले भने —
46'हे ककुत्स्थ! म गरुत्मान् हुँ, तपाईंको प्रिय मित्र र तपाईंको बाह्य प्राण। म तपाईंको सहायताका लागि यहाँ आएको हुँ।
47'महान् बल र प्रचण्ड पराक्रमले सम्पन्न दानवहरूका लागि, अथवा गन्धर्व, वानरहरूका लागि, अथवा देवता वा सययज्ञ गर्ने इन्द्रका लागि पनि क्रूरकर्मा इन्द्रजित्को छलले चलाइएका बाणको बन्धनबाट मुक्त हुन सम्भव छैन।
48'महान् बल र प्रचण्ड पराक्रमले सम्पन्न दानवहरूका लागि, अथवा गन्धर्व, वानरहरूका लागि, अथवा देवता वा सययज्ञ गर्ने इन्द्रका लागि पनि क्रूरकर्मा इन्द्रजित्को छलले चलाइएका बाणको बन्धनबाट मुक्त हुन सम्भव छैन।
49'यी बाण कद्रू देवीबाट उत्पन्न सर्प हुन्। यिनका दाह्रा तीखा छन् र यी अत्यन्त विषालु छन्। राक्षसको मायाले ती बाणमा बदलिएर तपाईंसम्म पुगे।
50'तपाईं भाग्यशाली हुनुहुन्छ र युद्धमा शत्रुनाशक तपाईंका भाइ लक्ष्मण पनि। हे राम! तपाईंको बल सत्य हो र तपाईं धर्मात्मा हुनुहुन्छ।
51'तपाईं दुवै सर्पहरूले बाँधिनुभएको समाचार सुनेर आफ्नो मित्रता र स्नेहले तथा तपाईंप्रतिको निष्ठाले म शीघ्रताका साथ यहाँ पुगेँ।
52'तपाईं दुवैलाई सर्पहरूको भयङ्कर बन्धनबाट मुक्त गराउनु आफ्नो कर्तव्य ठानेर म आएँ। असावधान र निष्कपट नरहनुहोस्।
53'राक्षसहरू स्वभावले युद्धमा छलको प्रयोग गर्छन्। उत्तम स्वभाव भएका श्रेष्ठ जनहरूका लागि निष्कपटता नै बल हो।
54'त्यसो भए पनि तपाईंले राक्षसहरूमाथि विश्वास गर्नुहुँदैन। यस अनुभवबाट तपाईंले जान्नुहोस् कि राक्षसहरू कुटिल हुन्छन्।'
55यसो भनेर महाबली सुपर्णले रामलाई अत्यन्त स्नेहपूर्वक अङ्गमाल गरे र उहाँबाट बिदा लिए।
56'हे मेरा प्रिय मित्र! म तपाईंबाट बिदा लिन चाहन्छु। साँच्चै तपाईं उचितका ज्ञाता हुनुहुन्छ र शत्रुलाई पनि प्रिय हुनुहुन्छ।
57'हे वीर राम! अब हाम्रो मित्रताको विषयमा तपाईंको जिज्ञासाको प्रश्न छैन। युद्ध जितेपछि तपाईंले चिन्नुहुनेछ।
58'तपाईंका बाणले लङ्कामा केवल बालक र वृद्ध बाँच्नेछन्। शत्रु रावण मारिएपछि तपाईंले सीतालाई पुनः प्राप्त गर्नुहुनेछ।'
59रामलाई यसरी भनेर उडानमा हावाको वेगले सम्पन्न सुपर्णले रामलाई अङ्गमाल गरे, श्रद्धाको चिन्हस्वरूप उहाँको परिक्रमा गरे र आकाशमा उडे।
60रामलाई यसरी भनेर उडानमा हावाको वेगले सम्पन्न सुपर्णले रामलाई अङ्गमाल गरे, श्रद्धाको चिन्हस्वरूप उहाँको परिक्रमा गरे र आकाशमा उडे।
61त्यसपछि राघवहरूलाई व्यथाबाट मुक्त देखेर वानरसेनाहरू सिंहझैँ गर्जे र आफ्ना पुच्छर बजार्न थाले।
62तब वानरहरूले नगरा र मृदङ्ग बजाए, शङ्ख फुके तथा पहिलेझैँ उफ्रन र हाम फाल्न थाले।
63रूखले युद्ध गर्न समर्थ वानरहरूले अनेक रूख उखेलेर आफ्नो सामर्थ्य स्पष्ट रूपमा प्रकट गरे, तिनलाई भाँचे र आफ्ना औँला कट्कटाए। सयौँ र हजारौँको सङ्ख्यामा उच्च कोलाहल गर्दै तिनीहरू त्यहाँ उभिइरहे।
64धेरै कोलाहल गर्दै वानरहरू निशाचरहरूलाई त्रसित पार्दै र युद्धको कामना गर्दै लङ्काका ढोकासम्म पुगे।
65भयङ्कर ध्वनि गर्ने घना मेघझैँ गर्जन उठे, मानौँ मध्यरातमा प्रलय भइरहेको छ। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको पचासौँ सर्ग समाप्त भयो।