सर्गः 37
युद्धकाण्ड · अध्याय 37
संस्कृत
1नरवानरराजौतौसतुवायुसुतःकपिः । जाम्बवानृक्षराजश्चराक्षसश्चविभीषणः ।।6.37.1।। अङ्गदोवालिपुत्रश्चसौमित्रिश्शरभःकपिः । सुषेणस्सहदायादोमैन्दोद्विविदएवच ।।6.37.2।। गजोगवाक्षःकुमुदोनलोऽथपनसस्तथा । अमित्रविषयंप्राप्तास्समवेतास्समर्धयन् ।।6.37.3।।
2नरवानरराजौतौसतुवायुसुतःकपिः । जाम्बवानृक्षराजश्चराक्षसश्चविभीषणः ।।6.37.1।। अङ्गदोवालिपुत्रश्चसौमित्रिश्शरभःकपिः । सुषेणस्सहदायादोमैन्दोद्विविदएवच ।।6.37.2।। गजोगवाक्षःकुमुदोनलोऽथपनसस्तथा । अमित्रविषयंप्राप्तास्समवेतास्समर्धयन् ।।6.37.3।।
3नरवानरराजौतौसतुवायुसुतःकपिः । जाम्बवानृक्षराजश्चराक्षसश्चविभीषणः ।।6.37.1।। अङ्गदोवालिपुत्रश्चसौमित्रिश्शरभःकपिः । सुषेणस्सहदायादोमैन्दोद्विविदएवच ।।6.37.2।। गजोगवाक्षःकुमुदोनलोऽथपनसस्तथा । अमित्रविषयंप्राप्तास्समवेतास्समर्धयन् ।।6.37.3।।
4इयंसालक्षयतेलङ्कापुरीरावणपालिता । सासुरोरगगन्धर्वैरमरैरपिदुर्जया ।।6.37.4।।
5कार्यसिद्धिंपुरस्कृत्यमन्द्रयध्वंविनिर्णये । नित्यंसन्निहितोह्यत्ररावणोराक्षसाधिपः ।।6.37.5।।
6तथातेषुब्रुवाणेषुरावणावरजोऽब्रवीत् । वाक्यमग्राम्यपदवत्पुष्कलार्धंविभीषणः ।।6.37.6।।
7अनलश्शरभश्चैवसम्पातिःप्रघसस्तथा । गत्वालङ्कांममामात्याःपुरींपुनरिहागताः ।।6.37.7।।
8भूत्वाशकुनयस्सर्वेप्रविष्टाश्चरिपोर्भलम् । विधानंविहितंयच्चतद्धृष्टवासमुपस्थिताः ।।6.37.8।।
9संविधानंयथाहुस्तेरावणस्यदुरात्मनः । राम तद्ब्रुवतस्सर्वंयथात्त्वेनमेशृणु ।।6.37.9।।
10पूर्वंप्रहस्तस्सबलोद्वारमासाद्यतिष्ठति । दक्षिणंचमहावीर्यौमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.37.10।।
11इन्द्रजित्पश्चिमंद्वारंराक्षसैर्भहुभिर्वृतः । पट्टसासिधनुष्मद्भिश्शूलमुद्गरपाणिभिः ।।6.37.11।। नानाप्रहरणैश्शूरैरावृतोरावणात्मजः ।
12राक्षसानांसहस्रैस्तुबहुभिश्शस्त्रपाणिभिः ।।6.37.12।। युक्तःपरमसंविग्नोराक्षर्भहुभिर्वृतः । उत्तरंनगरद्वारंरावणस्स्वयमास्थितः ।।6.37.13।।
13राक्षसानांसहस्रैस्तुबहुभिश्शस्त्रपाणिभिः ।।6.37.12।। युक्तःपरमसंविग्नोराक्षर्भहुभिर्वृतः । उत्तरंनगरद्वारंरावणस्स्वयमास्थितः ।।6.37.13।।
14विरूपाक्षस्तुमहताशूलखडगधनुष्मता । बलेनराक्षसैस्सार्थंमध्यमंगुल्ममास्थितः ।।6.37.14।।
15एतानेवंविधान्गुल्मान् लङ्कायांसमुदीक्ष्यते । मामकामन्त्रिणस्सर्वेपुनशशीघ्रमिहागताः ।।6.37.15।।
16गजानांचसाहस्रंचरथानामयुतंपुरे । हयानामयुतेद्वेचसाग्राकोटीचरक्षसाम् ।।6.37.16।। विक्रान्ताबलवन्तश्चसंयुगेष्वाततायिनः । इष्टाराक्षसराजस्यनित्यमेतेनिशाचराः ।।6.37.17।।
17गजानांचसाहस्रंचरथानामयुतंपुरे । हयानामयुतेद्वेचसाग्राकोटीचरक्षसाम् ।।6.37.16।। विक्रान्ताबलवन्तश्चसंयुगेष्वाततायिनः । इष्टाराक्षसराजस्यनित्यमेतेनिशाचराः ।।6.37.17।।
18एकैकस्यात्रयुद्धार्थेराक्षसस्यविशाम्पते । परीवारस्सहस्राणांसहस्रमुपतिष्ठते ।।6.37.18।।
19एतांप्रवृत्तिंलङ्कायांमन्त्रिप्रोक्तांविभीषणः । एवमुक्त्वामहाबाहूराक्षसांस्तानदर्शयत् ।।6.37.19।।
20लङ्कायांसचिवैस्सर्वंरामायप्रत्यवेदयत् । रामंकमलपत्राक्षमिदमुत्तरमब्रवीत् ।।6.37.20।। रावणावरजःश्रीमान् रामप्रियचिकीर्षया ।
21कुबेरंतुयदाराम रावणःप्रत्ययुध्यत ।।6.37.21।। षष्टिश्शतसहस्राणितदानिर्यान्तिरक्षसाः । राक्रमेणवीर्येणतेजसासत्त्वगौरवात् ।।6.37.22।। सदृशाय्येऽत्रदर्पेणरावणस्यदुरात्मनः ।
22कुबेरंतुयदाराम रावणःप्रत्ययुध्यत ।।6.37.21।। षष्टिश्शतसहस्राणितदानिर्यान्तिरक्षसाः । राक्रमेणवीर्येणतेजसासत्त्वगौरवात् ।।6.37.22।। सदृशाय्येऽत्रदर्पेणरावणस्यदुरात्मनः ।
23अत्रमन्युर्नकर्तव्योरोषयेत्वांनभीषये ।।6.37.23।। समर्थोह्यसिवीर्येणसुराणामपिनिग्रहे ।
24तद्भवांश्चतुरङ्गेणबलेनमहातावृतः ।।6.37.24।। व्यूह्येदंवानरानीकंनिर्मथिष्यतिरावणम् ।
25रावणावरजेवाक्यमेवंब्रुवतिराघवः ।।6.37.25।। शत्रूणांप्रतिघातार्थमिदंवचनमब्रवीत् ।
26पूर्वद्वारेतुलङ्कायानीलोवानरपुङ्गवः ।।6.37.26।। प्रहस्तप्रतियोद्धास्याद्वानरैर्बहुभिर्वृतः ।
27अङ्गदोवालिपुत्रस्तुबलेनमहतावृतः ।।6.37.27।। दक्षिणेबाधतांद्वारेमहापार्श्वमहोदरौ ।
28हनुमान्पश्चिमद्वारंनिपीड्यपवनात्मजः ।।6.37.28।। प्रविशत्वप्रमेयात्माबहुभिःकपिभिर्वृतः ।
29दैत्यदावनसङ्घानामृषीणांचमहात्मनाम् ।।6.37.29।। विप्रकारप्रियःक्षुद्रोवरदानबलान्वितः । परिक्रमतियःसर्वान्लोकान्सन्तापयन्प्रजाः ।।6.37.30।। तस्याहंराक्षसेन्द्रस्यस्वयमेववधेधृतः । उत्तरंनगरद्वारमहंसौमित्रिणासह ।।6.37.31।। निपीड्याभिप्रवेक्ष्यामिसबलोयत्ररावणः ।
30दैत्यदावनसङ्घानामृषीणांचमहात्मनाम् ।।6.37.29।। विप्रकारप्रियःक्षुद्रोवरदानबलान्वितः । परिक्रमतियःसर्वान्लोकान्सन्तापयन्प्रजाः ।।6.37.30।। तस्याहंराक्षसेन्द्रस्यस्वयमेववधेधृतः । उत्तरंनगरद्वारमहंसौमित्रिणासह ।।6.37.31।। निपीड्याभिप्रवेक्ष्यामिसबलोयत्ररावणः ।
31दैत्यदावनसङ्घानामृषीणांचमहात्मनाम् ।।6.37.29।। विप्रकारप्रियःक्षुद्रोवरदानबलान्वितः । परिक्रमतियःसर्वान्लोकान्सन्तापयन्प्रजाः ।।6.37.30।। तस्याहंराक्षसेन्द्रस्यस्वयमेववधेधृतः । उत्तरंनगरद्वारमहंसौमित्रिणासह ।।6.37.31।। निपीड्याभिप्रवेक्ष्यामिसबलोयत्ररावणः ।
32वानरेन्द्रश्चबलवानृक्षराजश्चवीर्यवान् ।।6.37.32।। राक्षसेन्द्रानुजश्चैवगुलोभवतुमध्यम: ।
33नचैवमानुषंरूपंकार्यंहरिभिराहवे ।।6.37.33।। एषाभवतुसंङञान् युद्धेऽस्मिन् वानरेबले ।
34वानराएवनश्चिह्नंस्वजनेऽस्मिन् भविष्यति ।।6.37.34।। वयंतुमानुषेणैवसप्तयोत्प्यामहेपरान् । अहमेषममभ्रात्रालक्ष्मणेनमहौजसौ ।।6.37.35।। आत्मनापञ्चमश्चायंसखाममविभीषणः ।
35वानराएवनश्चिह्नंस्वजनेऽस्मिन् भविष्यति ।।6.37.34।। वयंतुमानुषेणैवसप्तयोत्प्यामहेपरान् । अहमेषममभ्रात्रालक्ष्मणेनमहौजसौ ।।6.37.35।। आत्मनापञ्चमश्चायंसखाममविभीषणः ।
36सरामःकृत्यसिध्यर्थएवमुक्त्वाविभीषणम् ।।6.37.36।। सुवेलारोहणेबुद्धिश्चकारमतिमान्मतिम् । रमणीयतरंदृष्टवासुवेलस्यगिरेस्तटम् ।।6.37.37।।
37सरामःकृत्यसिध्यर्थएवमुक्त्वाविभीषणम् ।।6.37.36।। सुवेलारोहणेबुद्धिश्चकारमतिमान्मतिम् । रमणीयतरंदृष्टवासुवेलस्यगिरेस्तटम् ।।6.37.37।।
अंग्रेज़ी
1Sugriva the king of men and monkeys, Hanuman the son of wind god, Jambavan the king of Bears, Vibheeshana, Vali's son Angada, Sarabha, accompanied by his kin Sushena, Mainda, Dwivida, Gaja, Gavaksha, Kumuda, the wise Nala and Panasa arrived at the enemy city and collected together thought like this.
2Sugriva the king of men and monkeys, Hanuman the son of wind god, Jambavan the king of Bears, Vibheeshana, Vali's son Angada, Sarabha, accompanied by his kin Sushena, Mainda, Dwivida, Gaja, Gavaksha, Kumuda, the wise Nala and Panasa arrived at the enemy city and collected together thought like this.
3Sugriva the king of men and monkeys, Hanuman the son of wind god, Jambavan the king of Bears, Vibheeshana, Vali's son Angada, Sarabha, accompanied by his kin Sushena, Mainda, Dwivida, Gaja, Gavaksha, Kumuda, the wise Nala and Panasa arrived at the enemy city and collected together thought like this.
4"This Lanka city ruled by Ravana is seen. It appears that this city is unconquerable to Devas, demons and Gandharvas also by the immortals."
5"Rakshasa king Ravana is ever present here. Prepare yourself to achieve success in the mission and determine your duty."
6While they were speaking like that to one another, Ravana's brother Vibheeshana spoke courteously, words full of meaning.
7"My ministers Anala, Sarabha, Sampathi and also Praghasa went to Lanka and saw it and returned."
8All of them assumed the form of birds and went deep into Lanka, saw the enemy strength and arrangements made by the enemy and turned up.
9"Rama! Alas, they told me everything of the way evil minded Ravana's army is organized as it is. Listen to me."
10"Powerful Prahasta stands at east gate with army, Mahaparsva and Mahodara of great valour are at the south gate."
11"Ravana's own son, Indrajith stands at the west gate surrounded by numerous Rakshasas collected together wielding sharp swords, bows, spears, arrows and darts and many kinds of weapons."
12"Ravana himself stands at the north gate of Lanka, highly agitated surrounded by many thousands of Rakshasas wielding weapons."
13"Ravana himself stands at the north gate of Lanka, highly agitated surrounded by many thousands of Rakshasas wielding weapons."
14"Virupaksha stands in the middle of Lanka wielding spears, swords, bows and arrows accompanied by mighty army."
15All our ministers immediately returned back after keenly observing the city of Lanka in this way.
16"Elephant army of ten thousand, similarly ten thousand charioteers, horse riders in twenty thousand, more than a crore foot soldiers, mighty strong and valiant warriors, night ranger's beloved to Ravana, the king of Rakshasas were staying close and serving."
17"Elephant army of ten thousand, similarly ten thousand charioteers, horse riders in twenty thousand, more than a crore foot soldiers, mighty strong and valiant warriors, night ranger's beloved to Ravana, the king of Rakshasas were staying close and serving."
18"O! Lord of men! For the sake of assisting one Rakshasa in war ten lakhs of Rakshasas are staying at his service."
19Mighty armed Vibheeshana revealed to Rama all the information that was told to him by ministers.
20Again, Vibheeshana, the prosperous brother of Ravana, spoke to Rama everything about Lanka made known to him by the ministers. Vibheeshana looking at the lotus petal eyed Rama, intending to please Rama, spoke.
21"Rama! Earlier when Ravana launched an offensive battle against Kubera, sixty thousand Rakshasas who were equal to him in valour, brilliance, courage, and with respect sallied forth the proud, the evil minded Ravana."
22"Rama! Earlier when Ravana launched an offensive battle against Kubera, sixty thousand Rakshasas who were equal to him in valour, brilliance, courage, and with respect sallied forth the proud, the evil minded Ravana."
23"Here, in this case do not be angry. I am telling out of my duty and not out of indignation or to cause anger or fear in you. You are capable of resisting even Devatas."
24"You also have these Vanara armies surrounded by four kinds of army, elephants, chariots, cavalry and foot soldiers."
25When Ravana's younger brother spoke in that way Raghava instructed the army to attack the enemy.
26"Let the Vanara leader Neela along with Vanaras stay at the east gate of Lanka and give fight to Prahasta."
27"Let Vali's son the mighty and powerful Angada along with army crush Mahaparsva and Mahodara at the south gate."
28"Let Hanuman, the wind god's son of unimaginable prowess, enter the west gate along with numerous Vanaras and press against the enemy."
29"That Ravana who is harming Daityas and Danavas, and great souls following wicked practices and armed by the boons is oppressing all people wandering all over. I, with Lakshmana, have determined to persecute and kill him and force my entry to the north gate."
30"That Ravana who is harming Daityas and Danavas, and great souls following wicked practices and armed by the boons is oppressing all people wandering all over. I, with Lakshmana, have determined to persecute and kill him and force my entry to the north gate."
31"That Ravana who is harming Daityas and Danavas, and great souls following wicked practices and armed by the boons is oppressing all people wandering all over. I, with Lakshmana, have determined to persecute and kill him and force my entry to the north gate."
32"Mighty strong Sugriva, valorous Jambavan, the ruler of Vanaras and Vibheeshana, brother of Ravana will remain at the middle of Lanka and fight."
33"In the battle like this at present Vanaras should not be in the semblance of humans. Let this be our sign."
34"To know our own people the Vanaras are the sign of recognition Chivalrous Lakshmana, my brother, similarly five of us and our friend Vibheeshana, these seven people alone will wage war in human form."
35"To know our own people the Vanaras are the sign of recognition Chivalrous Lakshmana, my brother, similarly five of us and our friend Vibheeshana, these seven people alone will wage war in human form."
36Wise Rama having spoken like that to Vibheeshana for accomplishing the task, looking at the beauty of Suvela mountain slopes, climbed up and went.
37Wise Rama having spoken like that to Vibheeshana for accomplishing the task, looking at the beauty of Suvela mountain slopes, climbed up and went.
हिन्दी
1मनुष्यों और वानरों के राजा सुग्रीव, वायुपुत्र हनुमान्, भालुओं के राजा जाम्बवान्, विभीषण, वालिपुत्र अङ्गद, शरभ, अपने स्वजनों सहित सुषेण, मैन्द, द्विविद, गज, गवाक्ष, कुमुद, बुद्धिमान् नल और पनस शत्रुनगरी के समीप पहुँचे और एकत्र होकर इस प्रकार विचार किया —
2मनुष्यों और वानरों के राजा सुग्रीव, वायुपुत्र हनुमान्, भालुओं के राजा जाम्बवान्, विभीषण, वालिपुत्र अङ्गद, शरभ, अपने स्वजनों सहित सुषेण, मैन्द, द्विविद, गज, गवाक्ष, कुमुद, बुद्धिमान् नल और पनस शत्रुनगरी के समीप पहुँचे और एकत्र होकर इस प्रकार विचार किया —
3मनुष्यों और वानरों के राजा सुग्रीव, वायुपुत्र हनुमान्, भालुओं के राजा जाम्बवान्, विभीषण, वालिपुत्र अङ्गद, शरभ, अपने स्वजनों सहित सुषेण, मैन्द, द्विविद, गज, गवाक्ष, कुमुद, बुद्धिमान् नल और पनस शत्रुनगरी के समीप पहुँचे और एकत्र होकर इस प्रकार विचार किया —
4'यह रावण द्वारा शासित लङ्का नगरी दिखाई दे रही है। ऐसा लगता है कि यह नगरी देवताओं, दानवों और गन्धर्वों के लिए भी, अमरों के लिए भी अजेय है।
5'राक्षसराज रावण सदा यहाँ उपस्थित रहता है। तुम सब कार्य में सफलता प्राप्त करने के लिए स्वयं को तैयार करो और अपना कर्तव्य निश्चित करो।'
6जब वे परस्पर इस प्रकार बात कर रहे थे, तब रावण के भाई विभीषण ने विनयपूर्वक अर्थपूर्ण वचन कहे —
7'मेरे मन्त्री अनल, शरभ, सम्पाति और प्रघस भी लङ्का गए, उसे देखा और लौटे।
8'वे सब पक्षियों का रूप धारण कर लङ्का में गहरे गए, शत्रु का बल और शत्रु द्वारा की गई व्यवस्था देखी और लौट आए।
9'हे राम! अहो, उन्होंने मुझे दुष्टबुद्धि रावण की सेना जिस प्रकार व्यवस्थित है, वह सब बताया। मेरी बात सुनिए।
10'बलशाली प्रहस्त सेना सहित पूर्व द्वार पर खड़ा है; महान् पराक्रमी महापार्श्व और महोदर दक्षिण द्वार पर हैं।
11'रावण का अपना पुत्र इन्द्रजित् पश्चिम द्वार पर खड़ा है, जो तीखी तलवारें, धनुष, भाले, बाण, शक्तियाँ और अनेक प्रकार के अस्त्र धारण किए एकत्र असंख्य राक्षसों से घिरा है।
12'रावण स्वयं लङ्का के उत्तर द्वार पर खड़ा है, अत्यन्त उत्तेजित, अस्त्रधारी अनेक सहस्र राक्षसों से घिरा हुआ।
13'रावण स्वयं लङ्का के उत्तर द्वार पर खड़ा है, अत्यन्त उत्तेजित, अस्त्रधारी अनेक सहस्र राक्षसों से घिरा हुआ।
14'विरूपाक्ष लङ्का के मध्य में भाले, तलवारें, धनुष और बाण धारण किए बलशाली सेना सहित खड़ा है।
15'हमारे सब मन्त्री लङ्का नगरी का इस प्रकार सूक्ष्म निरीक्षण कर तत्काल लौट आए।
16'दस सहस्र गजसेना, इसी प्रकार दस सहस्र रथी, बीस सहस्र अश्वारोही, एक करोड़ से अधिक पदाति, अत्यन्त बलशाली और पराक्रमी योद्धा — ये निशाचर, जो राक्षसराज रावण को प्रिय हैं, समीप रहकर सेवा कर रहे थे।
17'दस सहस्र गजसेना, इसी प्रकार दस सहस्र रथी, बीस सहस्र अश्वारोही, एक करोड़ से अधिक पदाति, अत्यन्त बलशाली और पराक्रमी योद्धा — ये निशाचर, जो राक्षसराज रावण को प्रिय हैं, समीप रहकर सेवा कर रहे थे।
18'हे मनुष्यों के स्वामी! युद्ध में एक राक्षस की सहायता के लिए दस लाख राक्षस उसकी सेवा में रहते हैं।'
19महाबाहु विभीषण ने मन्त्रियों द्वारा बताई गई सब सूचनाएँ राम को प्रकट कीं।
20रावण के समृद्ध भाई विभीषण ने पुनः मन्त्रियों द्वारा उन्हें बताई गई लङ्का की सब बातें राम से कहीं। विभीषण ने कमलदल के समान नेत्रों वाले राम की ओर देखकर, राम को प्रसन्न करने के अभिप्राय से कहा —
21'हे राम! पूर्वकाल में जब रावण ने कुबेर के विरुद्ध आक्रामक युद्ध आरम्भ किया, तब पराक्रम, तेज, साहस और आदर में उसके समान साठ सहस्र राक्षस उस गर्वित, दुष्टबुद्धि रावण के साथ निकल पड़े थे।
22'हे राम! पूर्वकाल में जब रावण ने कुबेर के विरुद्ध आक्रामक युद्ध आरम्भ किया, तब पराक्रम, तेज, साहस और आदर में उसके समान साठ सहस्र राक्षस उस गर्वित, दुष्टबुद्धि रावण के साथ निकल पड़े थे।
23'यहाँ इस विषय में क्रुद्ध न हों। मैं अपने कर्तव्य से कह रहा हूँ, न कि रोष से अथवा आप में क्रोध या भय उत्पन्न करने के लिए। आप देवताओं का भी प्रतिरोध करने में समर्थ हैं।
24'आपके पास भी चार प्रकार की सेना — गज, रथ, अश्व और पदाति — से घिरी ये वानरसेनाएँ हैं।'
25रावण के छोटे भाई के इस प्रकार कहने पर राघव ने सेना को शत्रु पर आक्रमण करने का आदेश दिया —
26'वानरनायक नील वानरों सहित लङ्का के पूर्व द्वार पर रहें और प्रहस्त से युद्ध करें।
27'वालि के बलशाली और पराक्रमी पुत्र अङ्गद सेना सहित दक्षिण द्वार पर महापार्श्व और महोदर को चूर करें।
28'अकल्पनीय पराक्रम वाले वायुपुत्र हनुमान् असंख्य वानरों सहित पश्चिम द्वार में प्रवेश करें और शत्रु पर दबाव डालें।
29'वह रावण, जो दैत्यों और दानवों तथा दुष्ट आचरण वाले महात्माओं को हानि पहुँचाता है और वरदानों से सज्जित होकर सर्वत्र विचरण करता हुआ सब लोगों को सताता है — उसे मैंने लक्ष्मण सहित सताने और वध करने का निश्चय किया है और उत्तर द्वार में बलपूर्वक प्रवेश करूँगा।
30'वह रावण, जो दैत्यों और दानवों तथा दुष्ट आचरण वाले महात्माओं को हानि पहुँचाता है और वरदानों से सज्जित होकर सर्वत्र विचरण करता हुआ सब लोगों को सताता है — उसे मैंने लक्ष्मण सहित सताने और वध करने का निश्चय किया है और उत्तर द्वार में बलपूर्वक प्रवेश करूँगा।
31'वह रावण, जो दैत्यों और दानवों तथा दुष्ट आचरण वाले महात्माओं को हानि पहुँचाता है और वरदानों से सज्जित होकर सर्वत्र विचरण करता हुआ सब लोगों को सताता है — उसे मैंने लक्ष्मण सहित सताने और वध करने का निश्चय किया है और उत्तर द्वार में बलपूर्वक प्रवेश करूँगा।
32'अत्यन्त बलशाली सुग्रीव, पराक्रमी जाम्बवान्, वानरों के स्वामी तथा रावण के भाई विभीषण लङ्का के मध्य में रहकर युद्ध करेंगे।
33'इस समय ऐसे युद्ध में वानरों को मनुष्य का रूप नहीं धारण करना चाहिए। यही हमारा चिह्न रहे।
34'अपने जनों को पहचानने के लिए वानरत्व ही पहचान का चिह्न है। पराक्रमी लक्ष्मण, मेरे भाई, इसी प्रकार हम पाँच तथा हमारे मित्र विभीषण — केवल ये सात जन मनुष्यरूप में युद्ध करेंगे।'
35'अपने जनों को पहचानने के लिए वानरत्व ही पहचान का चिह्न है। पराक्रमी लक्ष्मण, मेरे भाई, इसी प्रकार हम पाँच तथा हमारे मित्र विभीषण — केवल ये सात जन मनुष्यरूप में युद्ध करेंगे।'
36कार्यसिद्धि के लिए विभीषण से इस प्रकार कहकर बुद्धिमान् राम सुवेल पर्वत की ढलानों की शोभा देखते हुए ऊपर चढ़ गए।
37कार्यसिद्धि के लिए विभीषण से इस प्रकार कहकर बुद्धिमान् राम सुवेल पर्वत की ढलानों की शोभा देखते हुए ऊपर चढ़ गए।
नेपाली
1मानिस र वानरहरूका राजा सुग्रीव, वायुपुत्र हनुमान्, भालुहरूका राजा जाम्बवान्, विभीषण, वालिपुत्र अङ्गद, शरभ, आफ्ना स्वजनसहित सुषेण, मैन्द, द्विविद, गज, गवाक्ष, कुमुद, बुद्धिमान् नल र पनस शत्रुनगरीको नजिक पुगे र जम्मा भई यसरी विचार गरे —
2मानिस र वानरहरूका राजा सुग्रीव, वायुपुत्र हनुमान्, भालुहरूका राजा जाम्बवान्, विभीषण, वालिपुत्र अङ्गद, शरभ, आफ्ना स्वजनसहित सुषेण, मैन्द, द्विविद, गज, गवाक्ष, कुमुद, बुद्धिमान् नल र पनस शत्रुनगरीको नजिक पुगे र जम्मा भई यसरी विचार गरे —
3मानिस र वानरहरूका राजा सुग्रीव, वायुपुत्र हनुमान्, भालुहरूका राजा जाम्बवान्, विभीषण, वालिपुत्र अङ्गद, शरभ, आफ्ना स्वजनसहित सुषेण, मैन्द, द्विविद, गज, गवाक्ष, कुमुद, बुद्धिमान् नल र पनस शत्रुनगरीको नजिक पुगे र जम्मा भई यसरी विचार गरे —
4'यो रावणद्वारा शासित लङ्का नगरी देखिँदै छ। यस्तो लाग्छ कि यो नगरी देवता, दानव र गन्धर्वका लागि पनि, अमरहरूका लागि पनि अजेय छ।
5'राक्षसराज रावण सधैँ यहाँ उपस्थित रहन्छ। तिमीहरू सबै कार्यमा सफलता प्राप्त गर्न आफूलाई तयार पार र आफ्नो कर्तव्य निश्चय गर।'
6तिनीहरू आपसमा यसरी कुरा गरिरहेका बेला रावणका भाइ विभीषणले विनयपूर्वक अर्थपूर्ण वचन भने —
7'मेरा मन्त्री अनल, शरभ, सम्पाति र प्रघस पनि लङ्का गए, त्यसलाई हेरे र फर्के।
8'तिनीहरू सबैले पक्षीको रूप धारण गरी लङ्कामा गहिरो गए, शत्रुको बल र शत्रुले गरेको व्यवस्था हेरे र फर्किए।
9'हे राम! अहो, तिनीहरूले मलाई दुष्टबुद्धि रावणको सेना जसरी व्यवस्थित छ, त्यो सबै बताए। मेरो कुरा सुन्नुहोस्।
10'बलशाली प्रहस्त सेनासहित पूर्वी ढोकामा उभिएको छ; महान् पराक्रमी महापार्श्व र महोदर दक्षिणी ढोकामा छन्।
11'रावणको आफ्नै पुत्र इन्द्रजित् पश्चिमी ढोकामा उभिएको छ, जो तीखा तरबार, धनु, भाला, बाण, शक्ति र अनेक प्रकारका अस्त्र धारण गरेका जम्मा भएका असङ्ख्य राक्षसले घेरिएको छ।
12'रावण आफैँ लङ्काको उत्तरी ढोकामा उभिएको छ, अत्यन्त उत्तेजित, अस्त्रधारी अनेक हजार राक्षसले घेरिएको।
13'रावण आफैँ लङ्काको उत्तरी ढोकामा उभिएको छ, अत्यन्त उत्तेजित, अस्त्रधारी अनेक हजार राक्षसले घेरिएको।
14'विरूपाक्ष लङ्काको बीचमा भाला, तरबार, धनु र बाण धारण गरी बलशाली सेनासहित उभिएको छ।
15'हाम्रा सबै मन्त्रीले लङ्का नगरीको यसरी सूक्ष्म निरीक्षण गरी तत्कालै फर्किए।
16'दस हजार गजसेना, त्यसै गरी दस हजार रथी, बीस हजार अश्वारोही, एक करोडभन्दा बढी पैदल सिपाही, अत्यन्त बलशाली र पराक्रमी योद्धा — यी निशाचर, जो राक्षसराज रावणलाई प्रिय छन्, नजिकै रहेर सेवा गरिरहेका थिए।
17'दस हजार गजसेना, त्यसै गरी दस हजार रथी, बीस हजार अश्वारोही, एक करोडभन्दा बढी पैदल सिपाही, अत्यन्त बलशाली र पराक्रमी योद्धा — यी निशाचर, जो राक्षसराज रावणलाई प्रिय छन्, नजिकै रहेर सेवा गरिरहेका थिए।
18'हे मानिसका स्वामी! युद्धमा एउटा राक्षसको सहायताका लागि दस लाख राक्षस उसको सेवामा रहन्छन्।'
19महाबाहु विभीषणले मन्त्रीहरूले बताएका सबै सूचना राम प्रकट गरे।
20रावणका समृद्ध भाइ विभीषणले फेरि मन्त्रीहरूले उनलाई बताएका लङ्काका सबै कुरा रामलाई भने। विभीषणले कमलका पत्रझैँ नेत्र भएका रामतर्फ हेरेर, रामलाई प्रसन्न पार्ने अभिप्रायले भने —
21'हे राम! पूर्वकालमा रावणले कुबेरविरुद्ध आक्रामक युद्ध सुरु गर्दा पराक्रम, तेज, साहस र आदरमा उसैसमान साठी हजार राक्षस त्यो गर्वित, दुष्टबुद्धि रावणका साथ निस्केका थिए।
22'हे राम! पूर्वकालमा रावणले कुबेरविरुद्ध आक्रामक युद्ध सुरु गर्दा पराक्रम, तेज, साहस र आदरमा उसैसमान साठी हजार राक्षस त्यो गर्वित, दुष्टबुद्धि रावणका साथ निस्केका थिए।
23'यहाँ यस विषयमा क्रुद्ध नहुनुहोस्। म आफ्नो कर्तव्यले भन्दै छु, रोषले अथवा तपाईंमा क्रोध वा भय उत्पन्न गर्न होइन। तपाईं देवताहरूको पनि प्रतिरोध गर्न समर्थ हुनुहुन्छ।
24'तपाईंसँग पनि चार प्रकारका सेना — गज, रथ, अश्व र पैदल — ले घेरिएका यी वानरसेना छन्।'
25रावणका कान्छा भाइले यसरी भनेपछि राघवले सेनालाई शत्रुमाथि आक्रमण गर्ने आदेश दिनुभयो —
26'वानरनायक नील वानरहरूसहित लङ्काको पूर्वी ढोकामा रहून् र प्रहस्तसँग युद्ध गरून्।
27'वालिका बलशाली र पराक्रमी पुत्र अङ्गद सेनासहित दक्षिणी ढोकामा महापार्श्व र महोदरलाई चूर पारून्।
28'अकल्पनीय पराक्रम भएका वायुपुत्र हनुमान् असङ्ख्य वानरसहित पश्चिमी ढोकामा प्रवेश गरून् र शत्रुमाथि दबाब दिऊन्।
29'त्यो रावण, जसले दैत्य र दानव तथा दुष्ट आचरण भएका महात्माहरूलाई हानि पुर्याउँछ र वरदानले सज्जित भई सर्वत्र घुम्दै सबै मानिसलाई सताउँछ — उसलाई मैले लक्ष्मणसहित सताउने र वध गर्ने निश्चय गरेको छु र उत्तरी ढोकामा बलपूर्वक प्रवेश गर्नेछु।
30'त्यो रावण, जसले दैत्य र दानव तथा दुष्ट आचरण भएका महात्माहरूलाई हानि पुर्याउँछ र वरदानले सज्जित भई सर्वत्र घुम्दै सबै मानिसलाई सताउँछ — उसलाई मैले लक्ष्मणसहित सताउने र वध गर्ने निश्चय गरेको छु र उत्तरी ढोकामा बलपूर्वक प्रवेश गर्नेछु।
31'त्यो रावण, जसले दैत्य र दानव तथा दुष्ट आचरण भएका महात्माहरूलाई हानि पुर्याउँछ र वरदानले सज्जित भई सर्वत्र घुम्दै सबै मानिसलाई सताउँछ — उसलाई मैले लक्ष्मणसहित सताउने र वध गर्ने निश्चय गरेको छु र उत्तरी ढोकामा बलपूर्वक प्रवेश गर्नेछु।
32'अत्यन्त बलशाली सुग्रीव, पराक्रमी जाम्बवान्, वानरहरूका स्वामी तथा रावणका भाइ विभीषण लङ्काको बीचमा रहेर युद्ध गर्नेछन्।
33'यस बेला यस्तो युद्धमा वानरहरूले मानिसको रूप धारण गर्नुहुँदैन। यही हाम्रो चिन्ह रहोस्।
34'आफ्ना जनलाई चिन्न वानरत्व नै पहिचानको चिन्ह हो। पराक्रमी लक्ष्मण, मेरा भाइ, त्यसै गरी हामी पाँच तथा हाम्रा मित्र विभीषण — केवल यी सात जनले मानवरूपमा युद्ध गर्नेछन्।'
35'आफ्ना जनलाई चिन्न वानरत्व नै पहिचानको चिन्ह हो। पराक्रमी लक्ष्मण, मेरा भाइ, त्यसै गरी हामी पाँच तथा हाम्रा मित्र विभीषण — केवल यी सात जनले मानवरूपमा युद्ध गर्नेछन्।'
36कार्यसिद्धिका लागि विभीषणलाई यसरी भनेर बुद्धिमान् राम सुवेल पर्वतका ढलानको शोभा हेर्दै माथि चढ्नुभयो।
37कार्यसिद्धिका लागि विभीषणलाई यसरी भनेर बुद्धिमान् राम सुवेल पर्वतका ढलानको शोभा हेर्दै माथि चढ्नुभयो।