सर्गः 32
युद्धकाण्ड · अध्याय 32
संस्कृत
1सासीतातच्छिरोदृष्टवातच्चकार्मुकमुत्तमम् । सुग्रीवप्रतिसंपर्गमाख्यातंचहनूमता ।।6.32.1।। नयनेमुखवर्णंचभर्तुस्तत्सदृशंमुखम् । केशान् केशान्तदेशंचतंचचूडामणिंशुभम् ।।6.32.2।। एतैस्सर्वेरभिज्ञानैरभिज्ञायसुदुःखिता । निजगर्हेचकैकेयींक्रोशन्तीकुररीयथा ।।6.32.3।।
2सासीतातच्छिरोदृष्टवातच्चकार्मुकमुत्तमम् । सुग्रीवप्रतिसंपर्गमाख्यातंचहनूमता ।।6.32.1।। नयनेमुखवर्णंचभर्तुस्तत्सदृशंमुखम् । केशान् केशान्तदेशंचतंचचूडामणिंशुभम् ।।6.32.2।। एतैस्सर्वेरभिज्ञानैरभिज्ञायसुदुःखिता । निजगर्हेचकैकेयींक्रोशन्तीकुररीयथा ।।6.32.3।।
3सासीतातच्छिरोदृष्टवातच्चकार्मुकमुत्तमम् । सुग्रीवप्रतिसंपर्गमाख्यातंचहनूमता ।।6.32.1।। नयनेमुखवर्णंचभर्तुस्तत्सदृशंमुखम् । केशान् केशान्तदेशंचतंचचूडामणिंशुभम् ।।6.32.2।। एतैस्सर्वेरभिज्ञानैरभिज्ञायसुदुःखिता । निजगर्हेचकैकेयींक्रोशन्तीकुररीयथा ।।6.32.3।।
4सकामाभवकैकेयीहतोऽयंकुलनन्दनः । कुलमुत्सादितंसर्वंत्वयाकलहशीलया ।।6.32.4।।
5आर्येणकिंतेकैकेयी कृतंरामेणविप्रियम् । यन्मयाचीरवसनस्त्वयाप्रस्थापितोवनम् ।।6.32.5।।
6एवमुक्त्वातुवैदेहीवेपमानातपस्विनी । जगामजगतींबालाछिन्नातुकदळीयथा ।।6.32.6।।
7सामुहूर्तात्समाश्वास्यप्रतिलभ्यचचेतनाम् । तच्छिरस्समुपाघ्रायविललासायतेक्षणा ।।6.32.7।।
8हाहताऽस्मिमहाबाहो वीरव्रतमनुव्रत । इमांतेपश्चिमावस्थांगताऽस्मिविधवाकृता ।।6.32.8।।
9प्रथमंमरणंनार्याभर्तुर्वैगुण्यमुच्यते । सुवृत्त: स्साधुवृत्तायास्सम्वृत्तस्त्वंममाग्रतः ।।6.32.9।।
10दुःखाद्दुःखंप्रपन्नायामग्नायाश्शोकसागरे । योहिमामुद्यतनिस्त्रातुंसोऽपित्वंविनिपातितः ।।6.32.10।।
11साश्वश्रूर्ममकौसल्यात्वयापुत्रेणराघव: । वत्सेनेवयथाधेनुर्विवत्सावत्सलाकृता ।।6.32.11।।
12आद्दिष्टंदीर्घमायुस्तेयैरचिन्त्यपराक्रम । अनृतंवचनंतेषामल्पायुरपिराघव ।।6.32.12।।
13अथवानश्यतिप्रज्ञाप्राज्ञस्यापिसतस्तव । पचत्येनंयथाकालोभूतानांप्रभवोऽह्ययम् ।।6.32.13।।
14अदृष्टंमृत्युमापन्नःकस्मात्त्वंनयशास्त्रवित् । व्यसनानामुपायज्ञःकुशलोह्यसिवर्जने ।।6.32.14।।
15तथात्वंसम्परिष्वज्यरौद्रयाऽतिनृशंसया । काळरात्य्राममाच्छिद्यहृतःकमललोचन:।। 6.32.15।।
16उपशेषेमहाबाहो: मांविहायतपस्विनीम् । प्रियामिवसमालशिष्यपृथिवींपुरुषर्षभ ।।6.32.16।।
17अर्चितंसततंयत्तद्गन्धमाल्यैर्मयातव । इदंतेमप्रतियंवीरधनुःकाञ्चानभूषणम् ।।6.32.17।।
18पित्रादशरथेनत्वंश्वशुरेणममानघ: । सर्वैश्चपितृभिस्सार्थंनूनंस्वर्गेसमागतः ।।6.32.18।।
19दिविनक्षत्रभूतस्त्वंमहात्कर्मकृतप्रियम् । पुण्यंराजर्षिवंशंत्वमात्मनस्समुपेक्षसे ।।6.32.19।।
20किंमांनप्रेक्षसेराजन् किंमांनप्रतिभाषसे । बालांबाल्येनसम्प्राप्तांभार्यांमांसहचारिणीम् ।।6.32.20।।
21संश्रुतंगृह्णतापाणिंचरिष्यामीतियत्त्वया । स्मरतन्ममकाकुत्स्थनयमामपिदुःखिताम् ।।6.32.21।।
22कस्मान्मामपहायत्वंगतोगतिमतांवर । अस्माल्लोकादमुंलोकंत्यक्त्वामामपिदुःखिताम् ।।6.32.22।।
23कल्याणैरुचितंयत्तत्परिष्वक्तंमयैवतु । क्रव्यादैस्तच्छरीरंतेमानंविपरिकृष्यते ।।6.32.23।।
24अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टवानाप्तदक्षिणैः । अग्निहोत्रेणसंस्कारंकेनत्वंनतुलप्स्यसे ।।6.32.24।।
25प्रव्रज्यामुपपन्नानांत्रयाणामेकमागतम् । परिप्रक्ष्यतिकौसल्यालक्ष्मणंशोकलालसा ।।6.32.25।।
26सतस्याःपरिपृच्छन्त्यावधंमित्रबलस्यते । तवचाख्यास्यतेनूनंनिशायांराक्षसैर्वधम् ।।6.32.26।।
27सात्वांसुप्तंहतंश्रुत्वामांचरक्षोगृहंगताम् । हृदयेनविदीर्णेननभविष्यतिराघव ।।6.32.27।।
28ममहेतोरनार्यायाह्यनर्हःपार्थिवात्म: । रामस्सागरमुततीर्यसत्त्ववान् गोष्पदेहतः ।।6.32.28।।
29अहंदाशरथेनोढामोहात्स्वकुलपांसनी । आर्यपुत्रस्यरामस्यभार्यामृत्युरजायत ।।6.32.29।।
30नूनमन्यांमयाजातिंवारितंदानमुत्तमम् । याहमद्येहशोचामिभार्यासर्वतिथेरपि ।।6.32.30।।
31साधुपातयमांक्षिप्रंरामस्योपरिरावण । समानयपतिंपन्त्याकुरुकल्याणमुत्तमम् ।।6.32.31।।
32शिरसामेशिरश्चास्यकायंकायेनयोजय । रावणानुगमिष्यामिगतिंभर्तुर्महात्मनः ।।6.32.32।।
33इतिसदुःखसन्तप्ताविललापायतेक्षणा । भर्तुश्शिरोधनुस्तत्रसमीक्ष्यचपुनःपुनः ।।6.32.33।।
34एवंलालप्यमानायांसीतायांतत्रराक्षसः । अभिचक्रामभर्तारमनीकस्थःकृताञ्जलिः ।।6.32.34।।
35विजयस्वार्यपुत्रेतिसोऽभिवाद्यप्रसाद्यच । न्यवेदयदनुप्राप्तंप्रहस्तंवाहिनीपतिम् ।।6.32.35।।
36अमात्यैस्सहितस्सर्वैःप्रहस्तस्समुपस्थितः । तेनदर्शनकामेनवयंप्रस्थापिताःप्रभो ।।6.32.36।।
37नूनमस्तिमहाराज राजभावात्क्षमान्वितं । किञ्चिदात्ययिकंकार्यंतेषांत्वंदर्शनंकुरु ।।6.32.37।।
38एतच्छ्रुत्वादशग्रीवोराक्षसप्रतिवेदितम् । अशोकन्विकांत्यक्त्वामन्त्रिणांदर्शनंययौ ।।6.32.38।।
39सतुसर्वंसमर्थ्यैवमन्त्रिभिःकृत्यमात्मनः । सभांप्रविश्यविदधेविदित्वारामविक्रमम् ।।6.32.39।।
40अन्तर्थानंतुतच्छीर्षंतच्चकार्मुकमुत्तमम् । जगामरावणस्यैवनिर्याणसमनन्तरम् ।।6.32.40।।
41राक्षसेन्द्रस्तुतैस्सार्धंमन्त्रिभिर्भीमविक्रमैः । समर्थयामासतदारामकार्यविनिश्चयम् ।।6.32.41।।
42अविदूरस्थितान्सर्वान्बलाध्यक्षाहनितैषिणः । अब्रवीत्कालसदृशोरावणोराक्षसाधिपः ।।6.32.42।।
43शीघ्रंभेरीनिनादेनस्फुटंकोणाहतेनमे । समानयध्वंसैन्यानिवक्तव्यंचनकारणम् ।।6.32.43।।
44ततस्तथेतिप्रतिगृह्यतद्वचोबलाधिपास्तेमहदात्मनोबलम् । समानयंश्चैवसमागमंचतेन्यवेदयन्भर्तरियुद्धकाङ्क्षिणि ।।6.32.44।।
अंग्रेज़ी
1On seeing the esteemed Rama's head and bow, remembering the description made by Hanuman about the friendship with Sugriva thinking of the eyes, complexion of the face, the hair, and curls of her husband at the end Sita recognized the auspicious Chudamani. Identifying all those marks to be like Rama's she felt very sad and cried like a deer and abused Kaikeyi.
2On seeing the esteemed Rama's head and bow, remembering the description made by Hanuman about the friendship with Sugriva thinking of the eyes, complexion of the face, the hair, and curls of her husband at the end Sita recognized the auspicious Chudamani. Identifying all those marks to be like Rama's she felt very sad and cried like a deer and abused Kaikeyi.
3On seeing the esteemed Rama's head and bow, remembering the description made by Hanuman about the friendship with Sugriva thinking of the eyes, complexion of the face, the hair, and curls of her husband at the end Sita recognized the auspicious Chudamani. Identifying all those marks to be like Rama's she felt very sad and cried like a deer and abused Kaikeyi.
4"O Kaikeyi! Your desire is fulfilled with the killing of the delight of the race. You, who are given to creating quarrel have ruined the race."
5"Kaikeyi, you have given bark robes to prince Rama and sent him to the forest with me. What harm has he done for you? Thinking of this again and again Sita cried."
6That miserable young, Vaidehi, having said so, fell on the ground trembling like a cut off banana plant.
7Broadeyed Sita, regaining her consciousness after a while, sat close to the head of Rama and lamented.
8"O mightyarmed one! Alas you are killed while following heroic vow. I live to see you in the last state of your life, widowed. I am done."
9"O Rama, you are faithful to your vows, a noble one! It is said that because of a woman's faults, the husband will die. It is not even so as you died in front of a virtuous woman of good conduct."
10"I am in grief and filled with an ocean of sorrow. You who have come to save me and are also killed."
11"O Raghava! Even my motherinlaw Kausalya is separated from her dear son just as cow is separated from calf."
12"O Raghava of incomprehensible valour! the words predicted by astrologers that your life is long is falsified. Your life has been short."
13"Or else, even the wisdom of a learned one is diffused and lost perhaps! the effect of time which is the cause of all living beings has caused this."
14"You are the knower of all sastras, and capable of warding off all calamities. How did death have a chance to meet you and overtake?"
15"O lotuseyed Rama! After you have lost contact with me, the most horrible cruel night has killed you cutting you off from me."
16"O mightyarmed one! A bull among men and a noble one, you are embracing the earth as though it is your beloved and sleeping leaving me in the sky."
17"O Hero! This bow that was decorated with gold was always worshipped with sandal and flowers diligently by you and me with utmost devotion."
18"O Sinless one! Surely you have reached heaven where your father, my fatherinlaw Dasaratha and your grandfathers have reached."
19"In heaven, you will be seeing luminaries of the sky who are dear, who have done great deeds and earned merit and the royal sages of your own race."
20"O King! I have come to you while I was young. I am your companion and wife also. Why are you not seeing me? Why are you not talking to me?"
21"O Kakutstha! while you held my hand (at the time of marriage) you promised that you will be with me and likewise promised to take me, a (wretched one) with you to the other world. Remembering that I am sad."
22"O Jewel among those who attained good state! Why have you gone abandoning me dear? To which world have you gone from here? I am pained by your deserting me."
23"This body which used to be decorated by me with auspicious items, with great respect is dragged by cruel animals."
24"Why are you, who performed all kinds of sacrificial rituals of fire with all offerings deserve sanctification without doing fire sacrifice?"
25"Seeing only Lakshmana returning, of the three exiled, Kausalya will be immersed in grief (will ask)."
26"When she questions, he may tell that you and your army were killed by the army of friends at night."
27"Raghava! Hearing that you were killed while asleep and I was taken to the home of Rakshasas, Kausalya will not be able to survive with a broken heart."
28"On account of an undeserving one, Rama, the son of the emperor, a valiant one who does not deserve to be killed, after having crossed the ocean is killed by a footprint of a cow(easily)."
29"In ignorance as an obloquy of his race, the noble son of Dasaratha married me. For such Rama's wife turned out to be his death."
30"Undoubtedly I may have obstructed a supreme offering (such as offering a girl in marriage) in some other (previous) life. So now I am pained even though I am the wife of one who is kind to all."
31"O Ravana! You may quickly join me with my husband as it will be highly auspicious for the wife to join the husband."
32"O Ravana! Join my head with his and my body with his body. I will follow him in the same way."
33Burning in sorrow, the broad eyed Sita gazing at the head of her husband and the bow again and again lamented.
34While Sita was wailing in that manner, as said earlier, the Rakshasa guarding her approached the king and offered salutations with both hands.
35The Rakshasa (guard) greeted the king saying, "Let you be victorious!" and announced reverentially, "Prahastha, the army chief has arrived."
36"O Lord! Accompanied by all ministers Prahastha is waiting and sends me desiring to see you."
37"O great king, endowed with forgiveness and royalty! there is a little urgent work. Undoubtedly, they are waiting to see you please."
38On hearing the submission of the rakshasa, the tenheaded king left the Asoka grove to see the ministers.
39Having known all about Rama's prowess, Ravana and ministers entered the assembly to think carefully about the task to be carried out and how to do it.
40As soon as Ravana departed, that head and the excellent bow vanished from there.
41The king of Rakshasas and the ministers of terrific valour then thought about the course of action to be taken against Rama and decided.
42The Rakshasa king who resembled the god of death spoke to the heads of army force and wellwishers who stood close by.
43"Break forth by beating the drums with powerful drumsticks calling the army to assemble without telling the reason."
44Then the attendants collected the great powerful army saying, 'so be it', to Ravana who was desirous of war. ।। इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्दकाण्डेद्वात्रिंशस्सर्गः ।। This is the end of the thirty second sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1पूज्य राम का सिर और धनुष देखकर, सुग्रीव से मैत्री के विषय में हनुमान् द्वारा किए गए वर्णन का स्मरण कर, अपने पति के नेत्रों, मुख के वर्ण, केशों और घुँघराली लटों का ध्यान कर अन्ततः सीता ने वह मङ्गलमय चूडामणि पहचान ली। उन सब चिह्नों को राम के समान पहचानकर वे अत्यन्त दुखी हुईं, मृगी के समान रोईं और कैकेयी को कोसा।
2पूज्य राम का सिर और धनुष देखकर, सुग्रीव से मैत्री के विषय में हनुमान् द्वारा किए गए वर्णन का स्मरण कर, अपने पति के नेत्रों, मुख के वर्ण, केशों और घुँघराली लटों का ध्यान कर अन्ततः सीता ने वह मङ्गलमय चूडामणि पहचान ली। उन सब चिह्नों को राम के समान पहचानकर वे अत्यन्त दुखी हुईं, मृगी के समान रोईं और कैकेयी को कोसा।
3पूज्य राम का सिर और धनुष देखकर, सुग्रीव से मैत्री के विषय में हनुमान् द्वारा किए गए वर्णन का स्मरण कर, अपने पति के नेत्रों, मुख के वर्ण, केशों और घुँघराली लटों का ध्यान कर अन्ततः सीता ने वह मङ्गलमय चूडामणि पहचान ली। उन सब चिह्नों को राम के समान पहचानकर वे अत्यन्त दुखी हुईं, मृगी के समान रोईं और कैकेयी को कोसा।
4'हे कैकेयि! वंश के आनन्द का वध होने से तुम्हारी कामना पूर्ण हो गई। कलह उत्पन्न करने में तत्पर तुमने वंश का नाश कर दिया।
5'हे कैकेयि! तुमने राजकुमार राम को वल्कल वस्त्र दिए और उन्हें मेरे साथ वन भेज दिया। उन्होंने तुम्हारा क्या अनिष्ट किया था?' — यह बार-बार सोचकर सीता रोईं।
6वे दीन युवती वैदेही ऐसा कहकर कटे हुए कदली वृक्ष के समान काँपती हुई भूमि पर गिर पड़ीं।
7विशाल नेत्रों वाली सीता कुछ समय पश्चात् चेतना पाकर राम के सिर के समीप बैठ गईं और विलाप करने लगीं —
8'हे महाबाहु! हाय! वीरव्रत का पालन करते हुए आप मारे गए। मैं आपके जीवन की अन्तिम अवस्था देखने के लिए विधवा होकर जीवित हूँ। मैं नष्ट हो गई।
9'हे राम! आप अपने व्रतों के प्रति निष्ठावान् और श्रेष्ठ हैं। कहा जाता है कि स्त्री के दोषों के कारण पति की मृत्यु होती है। किन्तु ऐसा भी नहीं है, क्योंकि आप एक सदाचारिणी साध्वी के समक्ष मरे।
10'मैं शोक में हूँ और दुःख के समुद्र से भरी हूँ। आप मुझे बचाने आए और मारे भी गए।
11'हे राघव! मेरी सास कौसल्या भी अपने प्रिय पुत्र से वैसे ही वियुक्त हो गईं जैसे गाय बछड़े से वियुक्त होती है।
12'हे अकल्पनीय पराक्रम वाले राघव! ज्योतिषियों की यह भविष्यवाणी कि आपकी आयु दीर्घ है, मिथ्या सिद्ध हुई। आपकी आयु अल्प रही।
13'अथवा विद्वान् की बुद्धि भी सम्भवतः बिखर जाती और नष्ट हो जाती है! सब प्राणियों के कारणस्वरूप काल के प्रभाव ने यह किया है।
14'आप सब शास्त्रों के ज्ञाता और सब विपत्तियों को टालने में समर्थ हैं। फिर मृत्यु को आपसे मिलने और आप पर विजय पाने का अवसर कैसे मिला?
15'हे कमलनयन राम! मुझसे आपका सम्पर्क छूट जाने पर उस अत्यन्त भयङ्कर क्रूर रात्रि ने आपको मुझसे काटकर मार डाला।
16'हे महाबाहु! पुरुषों में वृषभ और श्रेष्ठ, आप पृथ्वी का ऐसे आलिङ्गन कर सो रहे हैं मानो वह आपकी प्रिया हो, और मुझे आकाश में छोड़ दिया।
17'हे वीर! यह धनुष जो स्वर्ण से सुसज्जित था, आपके और मेरे द्वारा परम भक्ति से यत्नपूर्वक चन्दन और पुष्पों से सदा पूजित होता था।
18'हे निष्पाप! निश्चय ही आप उस स्वर्ग को पहुँच गए जहाँ आपके पिता, मेरे श्वशुर दशरथ और आपके पितामह पहुँचे हैं।
19'स्वर्ग में आप आकाश के उन ज्योतिर्मय जनों को देखेंगे जो प्रिय हैं, जिन्होंने महान् कर्म किए और पुण्य अर्जित किया, तथा अपने ही वंश के राजर्षियों को।
20'हे राजन्! मैं युवावस्था में आपके पास आई। मैं आपकी सहचरी और पत्नी भी हूँ। आप मुझे क्यों नहीं देख रहे? आप मुझसे बात क्यों नहीं करते?
21'हे काकुत्स्थ! जब आपने (विवाह के समय) मेरा हाथ पकड़ा, तब आपने वचन दिया था कि आप मेरे साथ रहेंगे और इसी प्रकार वचन दिया था कि मुझ (अभागिनी) को परलोक में भी अपने साथ ले चलेंगे। उसे स्मरण कर मैं दुखी हूँ।
22'हे उत्तम गति प्राप्त करने वालों में रत्न! हे प्रिय! आप मुझे छोड़कर क्यों चले गए? यहाँ से किस लोक को गए? आपके मुझे त्याग देने से मैं व्यथित हूँ।
23'यह शरीर जिसे मैं मङ्गलमय वस्तुओं से बड़े आदर के साथ सजाया करती थी, क्रूर पशुओं द्वारा घसीटा जा रहा है।
24'आप, जिन्होंने सब आहुतियों सहित सब प्रकार के अग्नियज्ञ किए, बिना अग्निसंस्कार के संस्कार के योग्य क्यों हैं?
25'वनवासी तीनों में से केवल लक्ष्मण को लौटते देखकर कौसल्या शोक में निमग्न हो जाएँगी (और पूछेंगी)।
26'उनके पूछने पर वे बता सकते हैं कि आप और आपकी सेना रात्रि में मित्रों की सेना द्वारा मार डाली गई।
27'हे राघव! यह सुनकर कि आप सोते हुए मारे गए और मैं राक्षसों के घर ले जाई गई, कौसल्या टूटे हृदय से जीवित न रह सकेंगी।
28'एक अयोग्य व्यक्ति के कारण सम्राट् के पुत्र राम, पराक्रमी, वध के अयोग्य, समुद्र लाँघने के पश्चात् गाय के खुर के निशान के समान (सरलता से) मारे गए।
29'अपने वंश की निन्दा के रूप में अज्ञानवश दशरथ के श्रेष्ठ पुत्र ने मुझसे विवाह किया। ऐसे राम की पत्नी उनकी मृत्यु बन गई।
30'निस्सन्देह मैंने किसी अन्य (पूर्व) जन्म में कोई श्रेष्ठ दान (जैसे कन्यादान) में बाधा डाली होगी। इसीलिए अब मैं व्यथित हूँ, यद्यपि मैं सब पर दयालु व्यक्ति की पत्नी हूँ।
31'हे रावण! तुम शीघ्र मुझे मेरे पति से मिला दो, क्योंकि पत्नी का पति से मिलना अत्यन्त मङ्गलमय होगा।
32'हे रावण! मेरा सिर उनके सिर से और मेरा शरीर उनके शरीर से जोड़ दो। मैं उसी प्रकार उनका अनुसरण करूँगी।'
33शोक में जलती विशाल नेत्रों वाली सीता अपने पति के सिर और धनुष को बार-बार देखती हुई विलाप करती रहीं।
34जब सीता उपर्युक्त प्रकार से विलाप कर रही थीं, तब उनकी रक्षा करने वाला राक्षस राजा के पास पहुँचा और दोनों हाथ जोड़कर प्रणाम किया।
35उस राक्षस (रक्षक) ने 'आपकी जय हो!' कहकर राजा का अभिवादन किया और श्रद्धापूर्वक निवेदन किया — 'सेनापति प्रहस्त आ गए हैं।
36'हे स्वामी! सब मन्त्रियों सहित प्रहस्त प्रतीक्षा कर रहे हैं और आपसे मिलने की इच्छा से मुझे भेजा है।
37'हे क्षमा और राजवैभव से सम्पन्न महाराज! थोड़ा-सा तत्काल का कार्य है। निस्सन्देह वे आपसे मिलने की प्रतीक्षा कर रहे हैं।'
38राक्षस का यह निवेदन सुनकर दशमुख राजा मन्त्रियों से मिलने के लिए अशोकवाटिका से चला गया।
39राम के पराक्रम के विषय में सब जानकर रावण और मन्त्री उस कार्य पर तथा उसे कैसे करना है, इस पर सावधानी से विचार करने के लिए सभा में प्रविष्ट हुए।
40ज्यों ही रावण चला गया, त्यों ही वह सिर और वह उत्तम धनुष वहाँ से अन्तर्धान हो गए।
41तब राक्षसराज और भयङ्कर पराक्रमी मन्त्रियों ने राम के विरुद्ध की जाने वाली कार्यविधि पर विचार किया और निश्चय किया।
42मृत्युदेव के समान दिखने वाले राक्षसराज ने समीप खड़े सेनाध्यक्षों और हितैषियों से कहा —
43'बलशाली डंडों से नगाड़े बजाकर सेना को बिना कारण बताए एकत्र होने के लिए बुलाओ।'
44तब सेवकों ने युद्ध के इच्छुक रावण से 'ऐसा ही हो' कहकर उस महान् बलशाली सेना को एकत्र किया। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का द्वात्रिंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1पूज्य रामको शिर र धनु देखेर, सुग्रीवसँगको मैत्रीको विषयमा हनुमान्ले गरेको वर्णन सम्झेर, आफ्ना पतिका नेत्र, मुखको वर्ण, केश र घुँघ्रिएका लटहरूको ध्यान गरी अन्ततः सीताले त्यो मङ्गलमय चूडामणि चिन्नुभयो। ती सबै चिन्ह रामकै समान चिनेर उहाँ अत्यन्त दुःखी हुनुभयो, मृगीझैँ रुनुभयो र कैकेयीलाई गाली गर्नुभयो।
2पूज्य रामको शिर र धनु देखेर, सुग्रीवसँगको मैत्रीको विषयमा हनुमान्ले गरेको वर्णन सम्झेर, आफ्ना पतिका नेत्र, मुखको वर्ण, केश र घुँघ्रिएका लटहरूको ध्यान गरी अन्ततः सीताले त्यो मङ्गलमय चूडामणि चिन्नुभयो। ती सबै चिन्ह रामकै समान चिनेर उहाँ अत्यन्त दुःखी हुनुभयो, मृगीझैँ रुनुभयो र कैकेयीलाई गाली गर्नुभयो।
3पूज्य रामको शिर र धनु देखेर, सुग्रीवसँगको मैत्रीको विषयमा हनुमान्ले गरेको वर्णन सम्झेर, आफ्ना पतिका नेत्र, मुखको वर्ण, केश र घुँघ्रिएका लटहरूको ध्यान गरी अन्ततः सीताले त्यो मङ्गलमय चूडामणि चिन्नुभयो। ती सबै चिन्ह रामकै समान चिनेर उहाँ अत्यन्त दुःखी हुनुभयो, मृगीझैँ रुनुभयो र कैकेयीलाई गाली गर्नुभयो।
4'हे कैकेयी! वंशको आनन्दको वध भएकाले तिम्रो कामना पूरा भयो। कलह उत्पन्न गर्नमा तत्पर तिमीले वंशको नाश गर्यौ।
5'हे कैकेयी! तिमीले राजकुमार रामलाई वल्कल वस्त्र दियौ र उहाँलाई मसँगै वन पठायौ। उहाँले तिम्रो के अनिष्ट गर्नुभएको थियो?' — यो बारम्बार सोचेर सीता रुनुभयो।
6ती दीन युवती वैदेही यसो भनेर काटिएको केराको बोटझैँ काँप्दै भुइँमा खस्नुभयो।
7विशाल नेत्र भएकी सीता केही समयपछि चेतना पाएर रामको शिरको छेउमा बस्नुभयो र विलाप गर्न थाल्नुभयो —
8'हे महाबाहु! हाय! वीरव्रतको पालन गर्दै तपाईं मारिनुभयो। म तपाईंको जीवनको अन्तिम अवस्था हेर्न विधवा भई जीवित छु। म नष्ट भएँ।
9'हे राम! तपाईं आफ्ना व्रतप्रति निष्ठावान् र श्रेष्ठ हुनुहुन्छ। भनिन्छ कि स्त्रीका दोषका कारण पतिको मृत्यु हुन्छ। तर त्यसो पनि होइन, किनभने तपाईं एक सदाचारिणी साध्वीको अगाडि मर्नुभयो।
10'म शोकमा छु र दुःखको समुद्रले भरिएकी छु। तपाईं मलाई बचाउन आउनुभयो र मारिनु पनि भयो।
11'हे राघव! मेरी सासू कौसल्या पनि आफ्ना प्रिय पुत्रबाट त्यसै गरी वियुक्त हुनुभयो जसरी गाई बाच्छाबाट वियुक्त हुन्छे।
12'हे अकल्पनीय पराक्रम भएका राघव! ज्योतिषीहरूको यो भविष्यवाणी कि तपाईंको आयु दीर्घ छ, मिथ्या सिद्ध भयो। तपाईंको आयु अल्प रह्यो।
13'अथवा विद्वान्को बुद्धि पनि सम्भवतः छरिन्छ र नष्ट हुन्छ! सबै प्राणीका कारणस्वरूप कालको प्रभावले यो गरेको छ।
14'तपाईं सबै शास्त्रका ज्ञाता र सबै विपत्ति टार्न समर्थ हुनुहुन्छ। अनि मृत्युलाई तपाईंसँग भेट्ने र तपाईंमाथि विजय पाउने अवसर कसरी मिल्यो?
15'हे कमलनयन राम! मबाट तपाईंको सम्पर्क छुटेपछि त्यो अत्यन्त भयङ्कर क्रूर रातले तपाईंलाई मबाट काटेर मारिदियो।
16'हे महाबाहु! पुरुषहरूमा वृषभ र श्रेष्ठ, तपाईं पृथ्वीलाई यसरी अङ्गमाल गरेर सुत्दै हुनुहुन्छ मानौँ त्यो तपाईंकी प्रिया हो, र मलाई आकाशमा छाडिदिनुभयो।
17'हे वीर! यो धनु जुन सुनले सजिएको थियो, तपाईं र मैले परम भक्तिले यत्नपूर्वक चन्दन र फूलले सधैँ पूजा गर्थ्यौँ।
18'हे निष्पाप! निश्चय नै तपाईं त्यो स्वर्ग पुग्नुभयो जहाँ तपाईंका पिता, मेरा ससुरा दशरथ र तपाईंका पितामह पुग्नुभएको छ।
19'स्वर्गमा तपाईंले आकाशका ती ज्योतिर्मय जनहरूलाई देख्नुहुनेछ जो प्रिय छन्, जसले महान् कर्म गरे र पुण्य आर्जन गरे, तथा आफ्नै वंशका राजर्षिहरूलाई।
20'हे राजन्! म युवावस्थामा तपाईंकहाँ आएँ। म तपाईंकी सहचरी र पत्नी पनि हुँ। तपाईं मलाई किन हेर्नुहुन्न? तपाईं मसँग किन बोल्नुहुन्न?
21'हे काकुत्स्थ! तपाईंले (विवाहको बेला) मेरो हात समात्दा तपाईंले वचन दिनुभएको थियो कि तपाईं मसँग रहनुहुनेछ र त्यसै गरी वचन दिनुभएको थियो कि म (अभागिनी) लाई परलोकमा पनि आफूसँगै लैजानुहुनेछ। त्यो सम्झेर म दुःखी छु।
22'हे उत्तम गति प्राप्त गर्नेहरूमा रत्न! हे प्रिय! तपाईं मलाई छाडेर किन जानुभयो? यहाँबाट कुन लोक जानुभयो? तपाईंले मलाई त्याग्नुभएकाले म व्यथित छु।
23'यो शरीर जसलाई म मङ्गलमय वस्तुले ठूलो आदरका साथ सजाउँथेँ, क्रूर पशुहरूद्वारा घिसारिँदै छ।
24'तपाईं, जसले सबै आहुतिसहित सबै प्रकारका अग्नियज्ञ गर्नुभयो, अग्निसंस्कारविना नै संस्कारका योग्य किन हुनुहुन्छ?
25'वनवासी तीनैमध्ये केवल लक्ष्मणलाई फर्केको देखेर कौसल्या शोकमा निमग्न हुनुहुनेछ (र सोध्नुहुनेछ)।
26'उहाँले सोध्दा उनले भन्न सक्छन् कि तपाईं र तपाईंको सेना रातमा मित्रहरूको सेनाद्वारा मारियो।
27'हे राघव! तपाईं सुतिरहेको बेला मारिनुभयो र म राक्षसहरूको घर लगिएँ भन्ने सुनेर कौसल्या टुटेको हृदयले जीवित रहन सक्नुहुनेछैन।
28'एउटा अयोग्य व्यक्तिका कारण सम्राट्का पुत्र राम, पराक्रमी, वधका अयोग्य, समुद्र नाघेपछि गाईको खुरको डोबझैँ (सजिलै) मारिनुभयो।
29'आफ्नो वंशको निन्दाका रूपमा अज्ञानवश दशरथका श्रेष्ठ पुत्रले मसँग विवाह गर्नुभयो। त्यस्ता रामकी पत्नी उहाँको मृत्यु बनिन्।
30'निस्सन्देह मैले कुनै अन्य (पूर्व) जन्ममा कुनै श्रेष्ठ दान (जस्तै कन्यादान) मा बाधा दिएकी हुँला। त्यसैले अब म व्यथित छु, यद्यपि म सबैप्रति दयालु व्यक्तिकी पत्नी हुँ।
31'हे रावण! तिमीले मलाई चाँडै मेरा पतिसँग मिलाइदेऊ, किनभने पत्नी पतिसँग मिल्नु अत्यन्त मङ्गलमय हुनेछ।
32'हे रावण! मेरो शिर उहाँको शिरसँग र मेरो शरीर उहाँको शरीरसँग जोडिदेऊ। म त्यसै गरी उहाँको अनुसरण गर्नेछु।'
33शोकमा जल्दै विशाल नेत्र भएकी सीता आफ्ना पतिको शिर र धनु बारम्बार हेर्दै विलाप गरिरहनुभयो।
34सीता उपर्युक्त प्रकारले विलाप गरिरहनुभएको बेला उहाँको रक्षा गर्ने राक्षस राजाकहाँ पुग्यो र दुवै हात जोडेर प्रणाम गर्यो।
35त्यो राक्षस (रक्षक) ले 'तपाईंको जय होस्!' भन्दै राजाको अभिवादन गर्यो र श्रद्धापूर्वक निवेदन गर्यो — 'सेनापति प्रहस्त आइपुगेका छन्।
36'हे स्वामी! सबै मन्त्रीसहित प्रहस्त प्रतीक्षा गरिरहेका छन् र तपाईंलाई भेट्ने इच्छाले मलाई पठाएका छन्।
37'हे क्षमा र राजवैभवले सम्पन्न महाराज! अलिकति तत्कालको कार्य छ। निस्सन्देह तिनीहरू तपाईंलाई भेट्ने प्रतीक्षा गरिरहेका छन्।'
38राक्षसको यो निवेदन सुनेर दशमुख राजा मन्त्रीहरूलाई भेट्न अशोकवाटिकाबाट गयो।
39रामको पराक्रमको विषयमा सबै जानेर रावण र मन्त्रीहरू त्यो कार्यमा तथा त्यो कसरी गर्ने भन्नेमा सावधानीपूर्वक विचार गर्न सभामा प्रवेश गरे।
40रावण जानासाथ त्यो शिर र त्यो उत्तम धनु त्यहाँबाट अन्तर्धान भए।
41तब राक्षसराज र भयङ्कर पराक्रमी मन्त्रीहरूले रामविरुद्ध गरिने कार्यविधिमा विचार गरे र निश्चय गरे।
42मृत्युदेवझैँ देखिने राक्षसराजले नजिकै उभिएका सेनाध्यक्ष र हितैषीहरूलाई भन्यो —
43'बलशाली डन्डाले नगरा बजाएर सेनालाई कारण नबताई जम्मा हुन बोलाऊ।'
44तब सेवकहरूले युद्धका इच्छुक रावणलाई 'यस्तै होस्' भन्दै त्यो महान् बलशाली सेना जम्मा गरे। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको बत्तीसौँ सर्ग समाप्त भयो।