सर्गः 31
युद्धकाण्ड · अध्याय 31
संस्कृत
1ततस्तमक्षोभ्यबलंलङ्काधिपतयेचराः । सुवेलेराघवंशैलेनिविष्टंप्रत्यवेदयन् ।।6.31.1।।
2चाराणांरावणश्श्रुत्वाप्राप्तंरामंमहाबलम् । जातोद्वेगोऽभवत्किञ्चित्सचिवानिदमब्रवीत् ।।6.31.2।।
3मन्त्रिणश्शीघ्रमायान्तुसर्वेवैसुसमाहिताः । अयंनोमन्त्रकालोहिसम्प्रप्ताइतिराक्षसाः ।।6.31.3।।
4तस्यतद्वचनंश्रुत्वामन्त्रिणोऽभ्यागमन् द्रुतम् । ततस्समन्त्रयामासराक्षसैस्सचिवैस्सह ।।6.31.4।।
5मन्त्रयित्वासदुर्धर्षःक्षमंयत्समनन्तरम् । विसर्जयित्वासचिवान्प्रविवेशस्वमालयम् ।।6.31.5।।
6ततोराक्षसमाहूयविद्युज्जिह्वंमहाबलम् । मायाविदंमहामायःप्राविशद्यत्रमैथिली ।।6.31.6।।
7विद्युज्जिह्वंचमायाज्ञमब्रवीद्राक्षसाधिपः । मोहयिष्यावहेसीतांमाययाजनकात्मजाम् ।।6.31.7।।
8शिरोमायामयंगृह्यराघवस्यनिशाचर: । त्वंमांसमुतिष्ठस्वमहच्चसशरंधनुः ।।6.31.8।।
9एवमुक्तस्तथेत्याहविद्युज्जिह्वोनिशाचरः । दर्शयामासतांमायांसुप्रयुक्तांसरावणे ।।6.31.9।। तस्यतुष्टोऽभवद्राजाप्रददौचविभूषणम् ।
10अशोकवनिकायांतुसीतादर्शनलालसः । वैरृतानामधिपतिस्संविवेशमहाबलः ।।6.31.10।।
11ततोदीनामदैन्यार्हांददर्शधनदानुजः ।।6.31.11।। अधोमुखींशोकपरामुपविष्टांमहीतले । भर्तारमेवध्यायन्तीमशोकवविकांगताम् ।।6.31.12।।
12ततोदीनामदैन्यार्हांददर्शधनदानुजः ।।6.31.11।। अधोमुखींशोकपरामुपविष्टांमहीतले । भर्तारमेवध्यायन्तीमशोकवविकांगताम् ।।6.31.12।।
13उपास्यमानांघोराभीराक्षसीभिरितस्ततः । उपसृत्यततस्सीतांप्रहर्षंनामकीर्तयन् ।।6.31.13।। इदंचवचनंधृष्टमुवाचजनकात्मजाम् ।
14सान्त्व्यमानामयाभद्रेयमुपाश्रित्यवल्गसे । खरहन्तासतेभर्ताराघवस्समरेहतः ।।6.31.14।।
15छिन्नंतेसर्वतोमूलंदर्पस्तेनिहतोमया । व्यसनेनात्मनस्सीते ममभार्याभविष्यसि ।।6.31.15।।
16विसृजेमांमतिंमूढे: किंमृतेनकरिष्यसि । भवस्वभद्रे: भार्याणांसर्वेसामीश्वरीमम ।।6.31.16।।
17अल्पपुण्ये: निवृत्तार्थे: मूढे: पण्डितमानिनि: । शृणुभर्तृवधंसीते: घोरंवृत्रवधंयथा ।।6.31.17।।
18समायातस्समुद्रान्तंमांहन्तुंकिलराघवः । वानरेन्द्रप्रणीतेनबलेनमहतावृतः ।।6.31.18।।
19सन्निविष्टस्समुद्रस्यपीड्यतीरमथोत्तरम् । बलेनमहतारामोव्रजत्यस्तंदिवाकरे ।।6.31.19।।
20अथाध्वनिपरिश्रान्तमर्धरात्रेस्थितंबलम् । सुखसुप्तंसमासाद्यचारित्रंप्रथमंचरैः ।।6.31.20।।
21तत्प्रहस्तप्रणीतेनबलेनमहतामम । बलमस्यहतंरात्रौयत्ररामस्सलक्ष्मणः ।।6.31.21।।
22पट्टसान्परिघांश्चक्रान्दण्डान्महायशान् । बाणजालानिशूलानिभास्वरान्कूटमुद्गरान् ।।6.31.22।। यष्टीश्चतोमरान् शक्तीश्चक्राणिमुसलानिच । उद्यम्योद्यम्यरक्षोभिर्वानरेषुनिपातितां ।।6.31.23।।
23पट्टसान्परिघांश्चक्रान्दण्डान्महायशान् । बाणजालानिशूलानिभास्वरान्कूटमुद्गरान् ।।6.31.22।। यष्टीश्चतोमरान् शक्तीश्चक्राणिमुसलानिच । उद्यम्योद्यम्यरक्षोभिर्वानरेषुनिपातितां ।।6.31.23।।
24अथसुप्तस्यरामस्यप्रहस्तेनप्रमाथिना । असक्तंकृतहस्तेनशिरश्छिन्नंमहासिना ।।6.31.24।।
25विभीषणस्समुत्पत्यनिगृहीतोयदृच्छया । दिशःप्रव्राजितस्सर्वैस्सर्लक्ष्मणःप्लवगैस्सहा ।।6.31.25।।
26सुग्रीवोग्रीनयासीतेभग्नयाप्लवगाधिपः । निरस्तहनुकश्शेतेहनुमान्राक्षसैर्हतः ।।6.31.26।।
27जाम्बवानथजानुभ्यामुत्पतन्निहतोयुधि । पट्टसैर्बहुभिश्छिन्नोनिकृत्तःपादपोयथा ।।6.31.27।।
28मैन्दश्चद्विविदश्चोभौनिहतौवानरर्षभौ ।।6.31.28।। निश्श्वसन्तौरुदन्तौचरुधिरेणसमुक्षितौ । असिनाव्यायतौछिन्नौमध्येह्यरिनिषूदनौ ।।6.31.29।।
29मैन्दश्चद्विविदश्चोभौनिहतौवानरर्षभौ ।।6.31.28।। निश्श्वसन्तौरुदन्तौचरुधिरेणसमुक्षितौ । असिनाव्यायतौछिन्नौमध्येह्यरिनिषूदनौ ।।6.31.29।।
30अनुतिष्ठतिमेदिन्यांपनसःपनसोयथा ।।6.31.30।। नाराचैर्बहुभिश्चिन्नश्शेतेदर्यांदरीमुखः । कुमुदस्तुमहातेजानिष्कूजन्सायकै: कृतः ।।6.31.31।।
31अनुतिष्ठतिमेदिन्यांपनसःपनसोयथा ।।6.31.30।। नाराचैर्बहुभिश्चिन्नश्शेतेदर्यांदरीमुखः । कुमुदस्तुमहातेजानिष्कूजन्सायकै: कृतः ।।6.31.31।।
32अङ्गदोबहुभिश्छिन्नश्शरैरासाद्यराक्षसैः । पतितोरुधिरोद्गारीक्षितौनिपतिताङ्गदः ।।6.31.32।।
33हरयोमथितानागैरथजातैस्तथापरे । शयितामृदिताश्चाश्वैर्यायुवेगैरिवाम्बुदाः ।।6.31.33।।
34प्रहृताश्चपरेत्रस्ताहस्यमानाजघन्यतः । अभिद्रुतास्तुरक्षोभिस्सिंहैरिवमहाद्विपाः ।।6.31.34।।
35सागरेपतिताःकेचित्केचिग्दगनमाश्रिताः । ऋक्षावृक्षानुपारूढावानरींवृत्तिमाश्रिताः ।।6.31.35।।
36सागरस्यचतीरेषुशैलेषुचवनेषुच । पिङ्गलास्तेविरूपाक्षैर्बहुभिर्बहवोहताः ।।6.31.36।।
37एवंतवहतोभर्ताससैन्योममसेनया । क्षतजार्द्रंरजोध्वस्तमिदंचस्याहृतंशिरः ।।6.31.37।।
38ततःपरमदुर्धर्षोरावणोराक्षसेश्वरः । सीतायामुपशन्त्यांराक्षसीमिदमब्रवीत् ।।6.31.38।।
39राक्षसंक्रूरकर्माणंविद्युज्जिह्वंत्वमानय । येनतद्राघवशिरस्सङ्ग्रामात्स्वयमाहृतम् ।।6.31.39।।
40विद्युज्जिह्वस्ततोगृह्यशिरस्तत्सशरासनम् । प्रणामंशिरसाकृत्वारावणस्याग्रतस्थितः ।।6.31.40।।
41तमब्रवीत्ततोराजारावणोराक्षसंस्थितम् । विद्युज्जिह्वंमहाजिह्वंसमीपपरिवर्तिनम् ।।6.31.41।।
42अग्रतःकुरुसीतायाश्शीघ्रंदाशरधेशशिरः । अवस्थांपश्चिमांभर्तुःकृपणासाधुपश्यतु ।।6.31.42।।
43एवमुक्तंतुतद्रक्षशशिरस्तत्प्रियदर्शनम् । उपनिक्षिप्यसीतायाःक्षिप्रमन्तरधीयत ।।6.31.43।।
44रावणश्चापिचिक्षेपभस्वरंकार्मुकंमहत् । त्रिषुलोकेषुविख्यातंसीतामिदमुवाचह ।।6.31.44।।
45इदंतुतवरामस्यकार्मुकंज्यासमायुतम् । इहप्रहस्तेनानीतंहत्वातंनिशिमानुषम् ।।6.31.45।।
अंग्रेज़ी
1There upon the spies described the unshakeable army of Raghava staying at Suvela mountain, to the king of Lanka.
2Having heard from the spies that Rama has come with mighty force, Ravana got perturbed and said to the ministers.
3"The time has come for us to call for all the rakshasas and ministers immediately and assemble (said Ravana)."
4Having been ordered (by Ravana) that way, the ministers along with Rakshasas instantly reached and he started to think with them.
5Thereafter, thinking about what is appropriate to do, unassailable Ravana dispensed his ministers and entered his own residence.
6Then Ravana of extraordinary skills sent for Vidyujihvam, a learned one in conjuring tricks and went from there to Mythili.
7Rakshasa king Ravana said to Vidyujihvam who knew conjuring tricks, "We will cheat Sita, daughter of Janaka by a trick."
8"O Night ranger! You make an illusory head of Raghava and come and stand at me holding an arrow with great bow."
9When the Rakshasa king had spoken that way to Vidyujihvam, he said, "Be it so." Pleased with the dexterous production of Vidyujihvam, Ravana presented to him a beautiful ornament.
10Eager to have a look at Sita, the mighty king of Rakshasas entered Asoka grove.
11Thereafter, the younger brother of Kubera (Ravana) saw sad Sita, who did not deserve that piteous condition, who had been reduced to sorrowful state, seated on the ground in Asoka grove, with her head bent down filled with sorrow contemplating on her husband alone.
12Thereafter, the younger brother of Kubera (Ravana) saw sad Sita, who did not deserve that piteous condition, who had been reduced to sorrowful state, seated on the ground in Asoka grove, with her head bent down filled with sorrow contemplating on her husband alone.
13While she was guarded by dreadful Rakshasa women surrounding her closely, Ravana went near her happily and saw her. He addressed Sita praising her.
14"O Auspicious one! However, much I have requested you, you did not care for me seeking your husband. Raghava, who killed Khara, has been killed in war."
15"O Sita! All your roots have been crushed by me. Give up your vanity. By your own accord, you become my wife."
16"O Foolish one! Give up these thoughts from your mind. What will you do with your deceased husband? O auspicious one! You are the queen of all my wives."
17"O woman of less merit! You are one who has given up all worldly actions. Stupid one! You pretend as if you know everything. O Sita! Hear about your husband 's death like that of Vrthasura."
18"Raghava led by the huge army force of the Vanara king has arrived on the seashore."
19And when the Sun moved towards the west, Rama encamped on the northern shore of the sea with a huge army to strike.
20After having walked all the way they slept well and when they were sleeping at midnight, we found out all about them by sending prime spies.
21"There in that camp Lakshmana and Rama are killed by my powerful army led by Prahastha at night."
22Again, and again lifting spears, iron bars, javelins, huge staffs, sparkling maces, shining iron mallets and clubs, lances and strong Musalas, the Rakshasas hurled at Vanaras.
23Again, and again lifting spears, iron bars, javelins, huge staffs, sparkling maces, shining iron mallets and clubs, lances and strong Musalas, the Rakshasas hurled at Vanaras.
24"There after the head of Rama, who was sleeping, was severed by Prahastha, skilled at striking, with a big sword without any feeling of attachment."
25"When Vibheeshana rose up he was caught by chance. Lakshmana and Vanaras fled in all directions."
26"O Sita! Vanara Lord Sugriva with his neck broken, Hanuman with chin broken were killed by Rakshasas and are lying down fallen on the ground."
27And while Jambavan was rising on his knees, he was struck by many iron bars in comb at and had fallen down like a tree.
28"Mainda and Dwivida of huge bodies, who are slayers of enemies, the bulls among Vanaras are breathing hard, and bathed in blood roaring, having been cutin the middle of their body."
29"Mainda and Dwivida of huge bodies, who are slayers of enemies, the bulls among Vanaras are breathing hard, and bathed in blood roaring, having been cutin the middle of their body."
30"Panasa is lying down on earth like jackfruit. Darimukha is lying down shattered by many arrows. Brilliant Kumuda too is torn off and silently lying down."
31"Panasa is lying down on earth like jackfruit. Darimukha is lying down shattered by many arrows. Brilliant Kumuda too is torn off and silently lying down."
32"By the many arrows of Rakshasas reaching towards Angada, he lies down chopped up and destroyed, with his armlets dropped down throwing up blood."
33"There, some of the sleeping Vanaras were crushed by elephants, so also, just as by the speed of wind the clouds are crushed the Vanaras are crushed to death."
34"Some were followed behind as they were speeding like lions and mighty elephants afflicted and frightened, struck by Rakshasas."
35"While a few Vanaras dived into the sea, some took refuge in the sky. Resorting to their natural way the Bears climbed the trees."
36"Many fierceeyed Rakshasas killed several Vanaras on the shore of the ocean, in the mountains and woods."
37"In that way the army of your husband has been killed by Rakshasa army and his decayed head drenched in blood covered with dust has been brought."
38Then Ravana, the highly unassailable king of Rakshasas spoke these words to the hearing of Sita.
39"Bring that Rakshasa, Vidyujihvam of cruel deeds who brought Rama's head from the battlefield."
40Then holding the head along with the bow, Vidyujihvam bowed his head down in salutation and stood in front of Ravana.
41Then the king, Ravana spoke to Vidyujihvam, the Rakshasa with extended tongue, who stood close by.
42At once place the head of Dasaratha's son before that piteous woman. Let her see the ultimate status attained by her husband at the end (said Ravana).
43Having spoken immediately placed the head of Rama that was pleasing to see, by the side of Sita and went away.
44Thus addressed Ravana casting down the bright great bow that is famous in the three worlds.
45"Prahastha has brought this bow duly tied with the string after killing human Rama in the night."
हिन्दी
1तत्पश्चात् गुप्तचरों ने लङ्का के राजा को सुवेल पर्वत पर स्थित राघव की अटल सेना का वर्णन सुनाया।
2गुप्तचरों से यह सुनकर कि राम विशाल सेना सहित आ गए हैं, रावण व्याकुल हो उठा और मन्त्रियों से बोला —
3'हमारे लिए यह समय आ गया है कि सब राक्षसों और मन्त्रियों को तत्काल बुलाकर सभा की जाए' (रावण ने कहा)।
4(रावण द्वारा) इस प्रकार आज्ञा पाकर मन्त्री राक्षसों सहित तत्काल पहुँच गए और वह उनके साथ विचार करने लगा।
5तत्पश्चात् जो करना उचित था उस पर विचार कर दुर्जेय रावण ने अपने मन्त्रियों को विदा किया और अपने भवन में प्रविष्ट हुआ।
6तब अद्भुत कौशल वाले रावण ने माया में निपुण विद्युज्जिह्व को बुलाया और वहाँ से मैथिली के पास गया।
7राक्षसराज रावण ने माया जानने वाले विद्युज्जिह्व से कहा — 'हम एक छल से जनकपुत्री सीता को ठगेंगे।
8'हे निशाचर! तुम राघव का एक मायावी सिर बनाओ और विशाल धनुष सहित एक बाण लिए मेरे पास आकर खड़े हो जाओ।'
9राक्षसराज के इस प्रकार कहने पर विद्युज्जिह्व ने कहा — 'ऐसा ही हो।' विद्युज्जिह्व की कुशल रचना से प्रसन्न होकर रावण ने उसे एक सुन्दर आभूषण भेंट किया।
10सीता को देखने के लिए उत्सुक बलशाली राक्षसराज अशोकवाटिका में प्रविष्ट हुआ।
11तत्पश्चात् कुबेर के छोटे भाई (रावण) ने दुखी सीता को देखा, जो उस दयनीय दशा के योग्य न थीं, जो शोकाकुल अवस्था में पहुँच गई थीं, जो अशोकवाटिका में भूमि पर बैठी थीं, सिर झुकाए शोक से भरी केवल अपने पति का ध्यान करती थीं।
12तत्पश्चात् कुबेर के छोटे भाई (रावण) ने दुखी सीता को देखा, जो उस दयनीय दशा के योग्य न थीं, जो शोकाकुल अवस्था में पहुँच गई थीं, जो अशोकवाटिका में भूमि पर बैठी थीं, सिर झुकाए शोक से भरी केवल अपने पति का ध्यान करती थीं।
13जब वे भयङ्कर राक्षसियों से घनिष्ठ रूप से घिरी और रक्षित थीं, तब रावण प्रसन्नतापूर्वक उनके समीप गया और उन्हें देखा। उसने सीता को सम्बोधित कर उनकी प्रशंसा करते हुए कहा —
14'हे मङ्गलमयी! मैंने तुमसे कितनी ही प्रार्थना की, तुमने अपने पति को खोजते हुए मेरी परवाह न की। जिसने खर का वध किया था, वह राघव युद्ध में मारा गया।
15'हे सीते! तुम्हारी सब जड़ें मैंने काट डाली हैं। अपना अभिमान त्याग दो। स्वेच्छा से तुम मेरी पत्नी बन जाओ।
16'हे मूर्खे! ये विचार अपने मन से निकाल दो। अपने मृत पति से तुम क्या करोगी? हे मङ्गलमयी! तुम मेरी सब पत्नियों की रानी हो।
17'हे अल्पपुण्या! तुमने सब सांसारिक कर्म त्याग दिए हैं। हे मूढ़े! तुम ऐसा दिखावा करती हो मानो सब जानती हो। हे सीते! वृत्रासुर के समान अपने पति की मृत्यु का वृत्तान्त सुनो।
18'वानरराज की विशाल सेना के नेतृत्व में राघव समुद्रतट पर आ पहुँचा।
19'और जब सूर्य पश्चिम की ओर ढला, तब राम ने प्रहार करने के लिए विशाल सेना सहित समुद्र के उत्तर तट पर पड़ाव डाला।
20'सारा मार्ग चलकर वे भलीभाँति सो गए और जब वे मध्यरात्रि में सो रहे थे, तब हमने प्रमुख गुप्तचर भेजकर उनके विषय में सब कुछ जान लिया।
21'वहाँ उस शिविर में प्रहस्त के नेतृत्व में मेरी बलशाली सेना द्वारा रात्रि में लक्ष्मण और राम मार डाले गए।
22'बार-बार भाले, लौहदण्ड, शक्तियाँ, विशाल मुद्गर, चमकती गदाएँ, देदीप्यमान लौहमुद्गर और मूसल, बरछे तथा दृढ़ मुसल उठाकर राक्षसों ने वानरों पर फेंके।
23'बार-बार भाले, लौहदण्ड, शक्तियाँ, विशाल मुद्गर, चमकती गदाएँ, देदीप्यमान लौहमुद्गर और मूसल, बरछे तथा दृढ़ मुसल उठाकर राक्षसों ने वानरों पर फेंके।
24'तत्पश्चात् सोते हुए राम का सिर प्रहार में निपुण प्रहस्त ने बिना किसी ममता के एक विशाल तलवार से काट डाला।
25'जब विभीषण उठा, तब वह संयोग से पकड़ लिया गया। लक्ष्मण और वानर सब दिशाओं में भाग गए।
26'हे सीते! वानरराज सुग्रीव की ग्रीवा तोड़कर, हनुमान् की ठोड़ी तोड़कर राक्षसों ने उनका वध कर दिया और वे भूमि पर गिरे पड़े हैं।
27'और जब जाम्बवान् घुटनों के बल उठ रहा था, तब युद्ध में अनेक लौहदण्डों से आहत होकर वह वृक्ष के समान गिर पड़ा।
28'विशाल शरीर वाले, शत्रुओं के संहारक, वानरों में वृषभ मैन्द और द्विविद अपने शरीर के मध्य से कटकर जोर-जोर से साँस लेते, रक्त से नहाए हुए गरज रहे हैं।
29'विशाल शरीर वाले, शत्रुओं के संहारक, वानरों में वृषभ मैन्द और द्विविद अपने शरीर के मध्य से कटकर जोर-जोर से साँस लेते, रक्त से नहाए हुए गरज रहे हैं।
30'पनस कटहल के समान भूमि पर पड़ा है। दरीमुख अनेक बाणों से छिन्न-भिन्न होकर पड़ा है। तेजस्वी कुमुद भी चीरा जाकर मौन पड़ा है।
31'पनस कटहल के समान भूमि पर पड़ा है। दरीमुख अनेक बाणों से छिन्न-भिन्न होकर पड़ा है। तेजस्वी कुमुद भी चीरा जाकर मौन पड़ा है।
32'अङ्गद तक पहुँचे राक्षसों के अनेक बाणों से वह कटकर और नष्ट होकर, बाजूबन्द गिराए, रक्त वमन करता हुआ पड़ा है।
33'वहाँ कुछ सोते हुए वानर हाथियों द्वारा कुचल दिए गए; इसी प्रकार जैसे वायु के वेग से मेघ छिन्न-भिन्न होते हैं, वैसे ही वानर कुचलकर मार डाले गए।
34'कुछ का पीछा किया गया, क्योंकि वे सिंहों और विशाल हाथियों के समान वेग से भाग रहे थे; वे राक्षसों द्वारा आहत होकर पीड़ित और भयभीत थे।
35'कुछ वानरों ने समुद्र में छलाँग लगाई, कुछ ने आकाश की शरण ली। भालुओं ने अपने स्वाभाविक ढंग से वृक्षों पर चढ़ने का आश्रय लिया।
36'उग्र नेत्रों वाले अनेक राक्षसों ने समुद्र के तट पर, पर्वतों और वनों में अनेक वानरों का वध किया।
37'इस प्रकार तुम्हारे पति की सेना राक्षससेना द्वारा मार डाली गई और उसका रक्त से भीगा, धूल से ढका क्षीण सिर लाया गया है।'
38तब अत्यन्त दुर्जेय राक्षसराज रावण ने सीता के सुनते हुए ये वचन कहे —
39'उस क्रूरकर्मा राक्षस विद्युज्जिह्व को लाओ जो युद्धभूमि से राम का सिर ले आया।'
40तब धनुष सहित सिर धारण किए विद्युज्जिह्व ने सिर झुकाकर प्रणाम किया और रावण के समक्ष खड़ा हो गया।
41तब राजा रावण ने समीप खड़े लम्बी जिह्वा वाले उस राक्षस विद्युज्जिह्व से कहा —
42'तत्काल दशरथनन्दन का सिर उस दयनीय स्त्री के समक्ष रख दो। वह देख ले कि उसके पति ने अन्त में कौन-सी परम गति प्राप्त की' (रावण ने कहा)।
43ऐसा कहने पर उसने तत्काल राम का वह सिर, जो देखने में मनोहर लगता था, सीता के पास रख दिया और चला गया।
44इस प्रकार कहकर रावण ने तीनों लोकों में विख्यात उस देदीप्यमान महान् धनुष को नीचे डाल दिया —
45'रात्रि में मनुष्य राम का वध कर प्रहस्त इस धनुष को प्रत्यञ्चा सहित बाँधकर ले आया है।'
नेपाली
1त्यसपछि गुप्तचरहरूले लङ्काका राजालाई सुवेल पर्वतमा रहेको राघवको अटल सेनाको वर्णन सुनाए।
2गुप्तचरहरूबाट राम विशाल सेनासहित आइपुगेको सुनेर रावण व्याकुल भयो र मन्त्रीहरूलाई भन्यो —
3'हाम्रा लागि यो समय आइपुग्यो कि सबै राक्षस र मन्त्रीहरूलाई तत्कालै बोलाएर सभा गरियोस्' (रावणले भन्यो)।
4(रावणद्वारा) यसरी आज्ञा पाएर मन्त्रीहरू राक्षससहित तत्कालै आइपुगे र उसले तिनीहरूसँग विचार गर्न थाल्यो।
5त्यसपछि जे गर्नु उचित थियो त्यसमा विचार गरी दुर्जेय रावणले आफ्ना मन्त्रीहरूलाई बिदा गर्यो र आफ्नो भवनमा प्रवेश गर्यो।
6तब अद्भुत कौशल भएको रावणले मायामा निपुण विद्युज्जिह्वलाई बोलायो र त्यहाँबाट मैथिलीकहाँ गयो।
7राक्षसराज रावणले माया जान्ने विद्युज्जिह्वलाई भन्यो — 'हामी एउटा छलले जनकपुत्री सीतालाई ठग्नेछौँ।
8'हे निशाचर! तिमी राघवको एउटा मायावी शिर बनाऊ र विशाल धनुसहित एउटा बाण लिएर मकहाँ आएर उभिऊ।'
9राक्षसराजले यसरी भनेपछि विद्युज्जिह्वले भन्यो — 'यस्तै होस्।' विद्युज्जिह्वको कुशल रचनाबाट प्रसन्न भई रावणले उसलाई एउटा सुन्दर गहना भेटी दियो।
10सीतालाई हेर्न उत्सुक बलशाली राक्षसराज अशोकवाटिकामा प्रवेश गर्यो।
11त्यसपछि कुबेरका कान्छा भाइ (रावण) ले दुःखी सीतालाई देखे, जो त्यो दयनीय दशाको योग्य हुनुहुन्थेन, जो शोकाकुल अवस्थामा पुग्नुभएको थियो, जो अशोकवाटिकामा भुइँमा बस्नुभएको थियो, शिर निहुराएर शोकले भरिई केवल आफ्ना पतिको ध्यान गर्नुहुन्थ्यो।
12त्यसपछि कुबेरका कान्छा भाइ (रावण) ले दुःखी सीतालाई देखे, जो त्यो दयनीय दशाको योग्य हुनुहुन्थेन, जो शोकाकुल अवस्थामा पुग्नुभएको थियो, जो अशोकवाटिकामा भुइँमा बस्नुभएको थियो, शिर निहुराएर शोकले भरिई केवल आफ्ना पतिको ध्यान गर्नुहुन्थ्यो।
13जब उहाँ भयङ्कर राक्षसीहरूले नजिकैबाट घेरिएर रक्षित हुनुहुन्थ्यो, तब रावण प्रसन्नतापूर्वक उहाँको नजिक गयो र उहाँलाई हेर्यो। उसले सीतालाई सम्बोधन गरी उहाँको प्रशंसा गर्दै भन्यो —
14'हे मङ्गलमयी! मैले तिमीसँग जति प्रार्थना गरे पनि तिमीले आफ्नो पति खोज्दै मेरो वास्ता गरिनौ। जसले खरको वध गरेको थियो, त्यो राघव युद्धमा मारियो।
15'हे सीते! तिम्रा सबै जरा मैले काटिदिएँ। आफ्नो अभिमान त्याग। स्वेच्छाले तिमी मेरी पत्नी बन।
16'हे मूर्खे! यी विचार आफ्नो मनबाट निकालिदेऊ। आफ्नो मृत पतिसँग तिमी के गर्नेछौ? हे मङ्गलमयी! तिमी मेरा सबै पत्नीहरूकी रानी हौ।
17'हे अल्पपुण्या! तिमीले सबै सांसारिक कर्म त्यागेकी छौ। हे मूढे! तिमी यस्तो देखावा गर्छ्यौ मानौँ सबै जान्दछ्यौ। हे सीते! वृत्रासुरझैँ आफ्नो पतिको मृत्युको वृत्तान्त सुन।
18'वानरराजको विशाल सेनाको नेतृत्वमा राघव समुद्रतटमा आइपुग्यो।
19'र जब सूर्य पश्चिमतर्फ ढल्यो, तब रामले प्रहार गर्न विशाल सेनासहित समुद्रको उत्तरी किनारामा पडाव हाल्यो।
20'सारा बाटो हिँडेर तिनीहरू राम्ररी सुते र जब तिनीहरू मध्यरातमा सुतिरहेका थिए, तब हामीले प्रमुख गुप्तचर पठाएर तिनका विषयमा सबै कुरा थाहा पायौँ।
21'त्यहाँ त्यो शिविरमा प्रहस्तको नेतृत्वमा मेरो बलशाली सेनाद्वारा रातमा लक्ष्मण र राम मारिए।
22'बारम्बार भाला, फलामका डन्डा, शक्ति, विशाल मुँग्रो, चम्किला गदा, देदीप्यमान फलामका मुँग्रो र मुसल, बर्छी तथा दृढ मुसल उठाएर राक्षसहरूले वानरहरूमाथि फ्याँके।
23'बारम्बार भाला, फलामका डन्डा, शक्ति, विशाल मुँग्रो, चम्किला गदा, देदीप्यमान फलामका मुँग्रो र मुसल, बर्छी तथा दृढ मुसल उठाएर राक्षसहरूले वानरहरूमाथि फ्याँके।
24'त्यसपछि सुतिरहेका रामको शिर प्रहारमा निपुण प्रहस्तले कुनै ममताविना एउटा विशाल तरबारले काटिदियो।
25'जब विभीषण उठ्यो, तब ऊ संयोगले समातियो। लक्ष्मण र वानरहरू सबै दिशामा भागे।
26'हे सीते! वानरराज सुग्रीवको घाँटी भाँचेर, हनुमान्को चिउँडो भाँचेर राक्षसहरूले तिनको वध गरे र तिनीहरू भुइँमा खसेका छन्।
27'र जब जाम्बवान् घुँडाका बलमा उठ्दै थियो, तब युद्धमा अनेक फलामका डन्डाले आहत भई ऊ रूखझैँ खस्यो।
28'विशाल शरीर भएका, शत्रुहरूका संहारक, वानरहरूमा वृषभ मैन्द र द्विविद आफ्नो शरीरको बीचबाट काटिएर चर्को सास फेर्दै, रगतले नुहाएर गर्जिरहेका छन्।
29'विशाल शरीर भएका, शत्रुहरूका संहारक, वानरहरूमा वृषभ मैन्द र द्विविद आफ्नो शरीरको बीचबाट काटिएर चर्को सास फेर्दै, रगतले नुहाएर गर्जिरहेका छन्।
30'पनस रुखकटहरझैँ भुइँमा पल्टिएको छ। दरीमुख अनेक बाणले छिन्नभिन्न भई पल्टिएको छ। तेजस्वी कुमुद पनि चिरिएर मौन पल्टिएको छ।
31'पनस रुखकटहरझैँ भुइँमा पल्टिएको छ। दरीमुख अनेक बाणले छिन्नभिन्न भई पल्टिएको छ। तेजस्वी कुमुद पनि चिरिएर मौन पल्टिएको छ।
32'अङ्गदसम्म पुगेका राक्षसहरूका अनेक बाणले ऊ काटिएर र नष्ट भई, बाजुबन्द खसालेर, रगत ओकल्दै पल्टिएको छ।
33'त्यहाँ केही सुतिरहेका वानर हात्तीहरूले किचिदिए; त्यसै गरी जसरी हावाको वेगले मेघ छिन्नभिन्न हुन्छन्, त्यसै गरी वानरहरू किचिएर मारिए।
34'केहीको पिछा गरियो, किनभने तिनीहरू सिंह र विशाल हात्तीझैँ वेगले भागिरहेका थिए; तिनीहरू राक्षसहरूद्वारा आहत भई पीडित र त्रसित थिए।
35'केही वानरले समुद्रमा हाम फाले, केहीले आकाशको शरण लिए। भालुहरूले आफ्नो स्वाभाविक ढङ्गले रूखमा चढ्ने आश्रय लिए।
36'उग्र आँखा भएका अनेक राक्षसले समुद्रको किनारमा, पर्वत र वनमा अनेक वानरको वध गरे।
37'यसरी तिम्रो पतिको सेना राक्षससेनाद्वारा मारियो र उसको रगतले भिजेको, धूलोले ढाकिएको क्षीण शिर ल्याइएको छ।'
38तब अत्यन्त दुर्जेय राक्षसराज रावणले सीताले सुन्ने गरी यी वचन भन्यो —
39'त्यो क्रूरकर्मा राक्षस विद्युज्जिह्वलाई ल्याऊ जो युद्धभूमिबाट रामको शिर ल्यायो।'
40तब धनुसहित शिर धारण गरी विद्युज्जिह्वले शिर निहुराएर प्रणाम गर्यो र रावणको अगाडि उभियो।
41तब राजा रावणले नजिकै उभिएको लामो जिब्रो भएको त्यो राक्षस विद्युज्जिह्वलाई भन्यो —
42'तत्कालै दशरथनन्दनको शिर त्यो दयनीय स्त्रीको अगाडि राखिदेऊ। उसले हेरोस् कि उसको पतिले अन्तमा कुन परम गति प्राप्त गर्यो' (रावणले भन्यो)।
43यसो भनेपछि उसले तत्कालै रामको त्यो शिर, जुन हेर्दा मनोहर देखिन्थ्यो, सीताको छेउमा राखिदियो र गयो।
44यसरी भनेर रावणले तीनै लोकमा विख्यात त्यो देदीप्यमान महान् धनु तल फ्याँकिदियो —
45'रातमा मानिस रामको वध गरी प्रहस्तले यो धनु ताँदोसहित बाँधेर ल्याएको छ।'