सर्गः 12
युद्धकाण्ड · अध्याय 12
संस्कृत
1सतांपरिषदंकृत्स्नांसमीक्ष्यसमितिञ्जयः । प्रचोदयामासतदाप्रहस्तंवाहिनीपतिम् ।।6.12.1।।
2सेनापतेयथातेस्युःकृतविद्याश्चतुर्विधाः । योधानगररक्षायांतथाव्यादेष्टुमर्हसि ।।6.12.2।।
3सप्रहस्तःप्रणीतात्माचिकीर्षन् राजशासनम् । विनिक्षिपद्बलंसर्वंबहिरन्तश्चमन्दिरे ।।6.12.3।।
4ततोविनिक्षिप्यबलंसर्वनगरगुप्तये । प्रहस्तःप्रमुखेराज्ञोनिषसादजगादच ।।6.12.4।।
5विहितंबहिरन्तश्चबलंबलवतस्तव । कुरुष्याविमनाःक्षिप्रंयदभिप्रेतमस्तुते ।।6.12.5।।
6प्रहस्तस्यवचश्श्रुत्वाराजाराज्यहितैषिणः । सुखेप्सुस्सुहृदांमध्येव्याजहारसरावणः ।।6.12.6।।
7प्रियाप्रियेसुखंदुःखंलाभालाभेहिताहिते । धर्मकामार्थकृच्छ्रेषुयूयमर्हथवेदितुम् ।।6.12.7।।
8सर्वकृत्यानियुष्माभिस्समारब्धानिसर्वथा । मन्त्रकर्मनियुक्तानिनजातुविफलानिमे ।।6.12.8।।
9ससोमग्रहनक्षत्रैर्मरुद्भिरिववासवः । भवद्भिरहमत्यर्थंवृतश्रियमवाप्नुयाम् ।।6.12.9।।
10अहंतुखलुसर्वान्वस्समर्थयितुमुद्यतः । कुम्भकर्णस्यतुस्वप्नान्नेममर्थमचोदयम् ।।6.12.10।।
11अयंहिसुप्तःषण्मासान्कुम्भकर्णोमहाबलः । सर्वशस्त्रभृतांमुख्यस्सइदानींसमुत्थितः ।।6.12.11।।
12इयंचदण्डकारण्याद्रामस्यमहिषीमया । रक्षोभिश्चरितोद्देशादानीताजनकात्मजा ।।6.12.12।।
13सामेवशय्यामारोढुमिच्छत्यलसगामिनी । त्रिषुलोकेषुचान्यामेनसीतासदृशीमता ।।6.12.13।।
14तनुमध्यापृथुश्रोणीशरदिन्दुनिभानना । हेमबिम्बनिभासौम्यामायेवमयनिर्मिता ।।6.12.14।।
15सुलोहिततलौश्लक्ष् णौचरणौसुप्रतिष्ठितौ । दृष्ट्वाताम्रनखौतस्यादीप्यतेमेशरीरजः ।।6.12.15।।
16हुताग्निरर्चिस्सङ्काशामेनांसौरीमिवप्रभाम् । उन्नसंविमलंवल्गुविपुलांचारुलोचनम् ।।6.12.16।। पश्यंस्तदवशस्तस्याःकामस्यवशमेयिवान् ।
17क्रोधहर्षसमानेनदुर्वर्णकरणेनच ।।6.12.17।। शोकसन्तापनित्येनकामेनकलुषीकृतः ।
18सातुसंवत्सरंकालंमामयाचतभामिनी ।।6.12.18।। प्रतीक्षमाणाभर्तारंराममायतलोचना । तन्मयाचारुनेत्रायःप्रतिज्ञातंवचश्शुभम् ।।6.12.19।। श्रान्तोऽहंसततंकामाद्यातोहयइवाध्वनि ।
19सातुसंवत्सरंकालंमामयाचतभामिनी ।।6.12.18।। प्रतीक्षमाणाभर्तारंराममायतलोचना । तन्मयाचारुनेत्रायःप्रतिज्ञातंवचश्शुभम् ।।6.12.19।। श्रान्तोऽहंसततंकामाद्यातोहयइवाध्वनि ।
20कथंसागरमक्षोभ्यंतरिष्यन्तिवनौकसः ।।6.12.20।। बहुसत्त्वसमाकीर्णंतौवादशरथात्मजौ ।
21अथवाकपिनैकेनकृतंनःकदनंमहत् ।।6.12.21।। दुर् ज्ञेयाःकार्यगतयोब्रूतयस्ययथामति ।
22मानुष्यान्नोभयंनास्तितथापितुविमृश्यताम् ।।6.12.22।। तदादेवासुरेयुद्धेयुष्माभिस्सहितोऽजयम् । तेमेभवन्तश्चतथासुग्रीवप्रमुखान्हरीन् ।।6.12.23।। परेपारेसमुद्रस्यपुरस्कृत्यनृपात्मजौ । सीतायाःपदवींप्राप्यसम्प्राप्तौवरुणालयाम् ।।6.12.24।।
23मानुष्यान्नोभयंनास्तितथापितुविमृश्यताम् ।।6.12.22।। तदादेवासुरेयुद्धेयुष्माभिस्सहितोऽजयम् । तेमेभवन्तश्चतथासुग्रीवप्रमुखान्हरीन् ।।6.12.23।। परेपारेसमुद्रस्यपुरस्कृत्यनृपात्मजौ । सीतायाःपदवींप्राप्यसम्प्राप्तौवरुणालयाम् ।।6.12.24।।
24मानुष्यान्नोभयंनास्तितथापितुविमृश्यताम् ।।6.12.22।। तदादेवासुरेयुद्धेयुष्माभिस्सहितोऽजयम् । तेमेभवन्तश्चतथासुग्रीवप्रमुखान्हरीन् ।।6.12.23।। परेपारेसमुद्रस्यपुरस्कृत्यनृपात्मजौ । सीतायाःपदवींप्राप्यसम्प्राप्तौवरुणालयाम् ।।6.12.24।।
25अदेयाचयथासीतावध्यौदशरथात्मजौ । भवद्भिर्मन्त्र्यतांमन्त्रस्सुनीतंचाभिधीयताम् ।।6.12.25।।
26नहिशक्तिंप्रपश्यामिजगत्यन्यस्यकस्यचित् । सागरंवानरैस्तीर्वानिश्चयेनजयोमम ।।6.12.26।।
27तस्यकामपरीतस्यनिशम्यपरिदेवितम् । कुम्भकर्णःप्रचुक्रोधवचनंचेदमब्रवीत् ।।6.12.27।।
28यदातुरामस्यसलक्ष्मणस्यप्रसह्यसीताखलुसाइहाऽहृता । सकृत्समीक्ष्यैवसुनिश्चितंतदाभजेतचित्तंयमुनेवयामुनम् ।।6.12.28।।
29सर्वमेतन्महाराजकृतमप्रतिमंतव । विधीयेतसहास्माभिरादावेवास्यकर्मणः ।।6.12.29।।
30न्यायेनराजकार्याणियःकरोतिदशानन: । नससन्तप्यतेपश्चान्निश्चितार्थमतिर्नृपः ।।6.12.30।।
31अनुपायेनकर्माणिविपरीतानियानिच । क्रियमाणानिदुष्यन्तिहवींष्यप्रयतेष्विव ।।6.12.31।।
32यःपश्चात्पूर्वकार्याणिकर्माण्यभिचिकीर्षति । पूर्वंचापरकार्याणिनसवेदनयानयौ ।।6.12.32।।
33चपलस्यतुकृत्येषुप्रसमीक्ष्याधिकंबलम् । क्षिप्रमन्येप्रपद्यन्तेक्रौञ्चस्यखमिवद्विजाः ।।6.12.33।।
34त्वयेदंमहादारब्धंकार्यमप्रतिचिन्तितम् । दिष्ट्यात्वांनावधीद्रामोविषमिश्रमिवामिषम् ।।6.12.34।।
35तस्मात्त्वयासमारब्धंकर्मह्यप्रतिमंपरैः । अहंसमीकरिष्यामिहत्वाशत्रूंस्तवानघ ।।6.12.35।।
36अहमुत्सादयिष्यामिशत्रूंस्तवनिशाचर । यदिशक्रविवस्वन्तौयदिपावकमारुतौ ।।6.12.36।। तावहंयोधयिष्यामिकुबेरवरुणावपि ।
37गिरिमात्रशरीरस्यमहापरिघयोधिनः । नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्यबिभीयाद्वैपुरन्दरः ।।6.12.37।।
38पुनर्मांसद्वितीयेनशरेणनिहनिष्यति । ततोऽहंतस्यपास्यामिरुधिरंकाममाश्वस ।।6.12.38।।
39वधेनवैदाशरथेस्सुखावहंजयंतवाहर्तुमहंयतिष्ये । हत्वाचरामंसहलक्ष्मणेनखादामिसर्वान्हरियूथमुख्यान् ।।6.12.39।।
40रमस्वकामम् पिबचाग्य्रवारुणींकुरष्वकार्याणिहितानिविज्वरः । मयातुरामेगमितेयमक्षयंचिरायसीतावशगाभविष्यति ।।6.12.40।।
अंग्रेज़ी
1Then Ravana who is victorious in wars, looking at the vast assembly (of Rakshasas) ordered Prahastha, the chief of the army.
2"O Chief of the army You order those who are well versed in the knowledge of all kinds of war and entrust those warriors of four divisions of the army to safeguard the city. Likewise, you ought to order them to be more alert."
3Celebrated Prahastha desiring to carry out the king's order assigned the army inside and outside the city.
4There after Prahastha, having assigned the army for guarding the city, sat down in front of the king, and appealed.
5"You are a powerful one. Your army has been posted outside as well as inside. You may tell me at once without any distraction what you intend to do."
6Ravana who was keen on doing good to the kingdom desiring happiness and having heard Prahastha's word, said this in the midst of his dear ones.
7"When there is doubt about dharma, artha and kama, you are capable of deciphering between desirable and undesirable, happiness and sorrow, gain and loss."
8"The actions carried out by me are always after it is well thought out and decided by all of you. I know that those actions have not failed."
9"Just as Indra who rules over the moon, sun, stars, and gods attains fortune, accompanied by you I will attain fortune exceedingly at once."
10"Indeed, rightly I told all of you earlier. Since Kumbhakarna was sleeping I had not informed him about this matter."
11"Kumbhakarna, the foremost among the wielders of weapons, is very strong. He was sleeping these six months and has arrived now."
12"This Sita, the consort of Rama was brought from D and akaranya, a place where rakshasas wander."
13"Sita who walks modestly did not like to enter into my bed (love me ) however much I prayed. I do not think there is anyone who looks like her in the three worlds."
14"She is a woman of slender waist, plump hips, whose face is like an autumnal full moon. She is gentle and like a golden image. She is like a magical one constructed by Maya."
15"Beholding her smooth red soles and evenly shaped pinkish nails of feet, love is kindled in me."
16"On beholding the sacrificial firelike face of Sita glowing like the radiance of the Sun, seeing her prominent nose, her large attractive countenance with beautiful eyes surely, I am overtaken by love and have become a slave to her."
17"I have been disturbed by passion, which is equal in anger or happiness and makes one pale in grief or agony."
18"Broadeyed Sita requested me one year time expecting her husband Rama to come (this is a false statement made by Ravana here) and I promised in turn to Sita of beautiful eyes. Just like an exhausted horse that marched I am tired on account of my passion."
19"Broadeyed Sita requested me one year time expecting her husband Rama to come (this is a false statement made by Ravana here) and I promised in turn to Sita of beautiful eyes. Just like an exhausted horse that marched I am tired on account of my passion."
20"How will the Vanaras and even both the sons of Dasaratha be able to cross the unassailable ocean inhabited by huge crocodiles?"
21"Even so, a huge destruction was done to us, by a single monkey. The consequences of their acts are unpredictable. Tell me what is there in your mind, according to your own understanding."
22"There is no fear of human beings for me. I won the war between Devas and asuras along with you. As it is, all of you are there. There at the shore of the ocean Rama and Lakshmana have collected with Sugriva and other leaders placing Vanaras in front to get back Sita. You may suggest a way out to gain."
23"There is no fear of human beings for me. I won the war between Devas and asuras along with you. As it is, all of you are there. There at the shore of the ocean Rama and Lakshmana have collected with Sugriva and other leaders placing Vanaras in front to get back Sita. You may suggest a way out to gain."
24"There is no fear of human beings for me. I won the war between Devas and asuras along with you. As it is, all of you are there. There at the shore of the ocean Rama and Lakshmana have collected with Sugriva and other leaders placing Vanaras in front to get back Sita. You may suggest a way out to gain."
25"You may also think over and suggest to me a plan to kill Rama and Lakshmana without giving Sita."
26"No one can cross the ocean with Vanaras (help). As such I do not find anyone has the capacity. I am certain of victory."
27On hearing the lamentation of Ravana seized with passion, enraged Kumbhakarna uttered these words.
28"If you had at that time, that is before bringing Sita by force, which was accompanied by Rama and Lakshmana, discussed, and thought of, then you would be sure in your mind like the Yamuna River filling the Yamuna (mountain )."
29"Great king If you had discussed with us about all this action earlier, it would have been very good."
30"O Ravana Whoever is the king, having a sense of determination, thinks justifiably and carries out princely duties will not regret."
31"Tasks carried out without proper plan and contrary to the right principles are spoilt like inauspicious oblations offered into sacrificial fire."
32"He who seeks to perform earlier what has to be done later and does later what have to be done earlier is not a knower of right and wrong."
33A hasty one who acts without thinking of the superior strength (of enemy) gets out at once like the swan penetrates into the crevice of Krauncha (mountain).
34"Without prior thought this great act has been done by you. Rama has not killed you, fortunately like poison mixed flesh would kill."
35"O Sinless Ravana Therefore, that which you have done is not possible for none other than me. I will kill your enemy and accomplish your goal for you."
36"O Rakshasa I will ruin the enemy. I will fight with both of them (Rama and Lakshmana) even if they are Indra and sun, fire god and wind god or Kubera and Varuna."
37"If I go with a mountain like body and sharp teeth, holding a huge iron bar roaring like a lion, even Indra will run away out of fear."
38"By the time he releases a second arrow again, I will immediately drink his blood. Stay quiet with confidence."
39"By killing Rama, I will try to make you happy and victorious. On killing Rama and Lakshmana like that I will consume the Vanara leaders."
40"You be free from fear, sporting and drinking the best of wines and doing actions that you like. Rama will be sent to the abode of the god of death. On reaching their Sita will be under your control for long." ।।इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेद्वादशस्सर्गः।। This is the end of twelfth sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1तब युद्धों में विजयी रावण ने (राक्षसों की) उस विशाल सभा को देखकर सेनापति प्रहस्त को आज्ञा दी —
2'हे सेनापति! तुम उन जनों को आज्ञा दो जो सब प्रकार के युद्धज्ञान में निष्णात हैं, और चतुरङ्गिणी सेना के उन योद्धाओं को नगर की रक्षा का भार सौंपो। साथ ही तुम्हें उन्हें अधिक सतर्क रहने की आज्ञा देनी चाहिए।'
3विख्यात प्रहस्त ने राजा की आज्ञा पूरी करने की इच्छा से नगर के भीतर और बाहर सेना नियुक्त की।
4तत्पश्चात् नगर की रक्षा के लिए सेना नियुक्त कर प्रहस्त राजा के समक्ष बैठ गया और निवेदन किया —
5'आप बलशाली हैं। आपकी सेना बाहर तथा भीतर दोनों ओर नियुक्त कर दी गई है। आप बिना किसी विक्षेप के तुरन्त बताइए कि आप क्या करना चाहते हैं।'
6सुख की कामना से राज्य का हित करने में तत्पर रावण ने प्रहस्त के वचन सुनकर अपने प्रियजनों के बीच यह कहा —
7'जब धर्म, अर्थ और काम के विषय में सन्देह हो, तब तुम इष्ट और अनिष्ट, सुख और दुःख, लाभ और हानि में विवेक कर सकने में समर्थ हो।
8'मेरे द्वारा किए गए कर्म सदा तभी होते हैं जब तुम सब भलीभाँति विचार कर निश्चय कर लेते हो। मैं जानता हूँ कि वे कर्म विफल नहीं हुए।
9'जैसे चन्द्र, सूर्य, नक्षत्रों और देवताओं पर शासन करने वाले इन्द्र सौभाग्य प्राप्त करते हैं, वैसे ही तुम्हारे साथ मैं तत्काल अत्यधिक सौभाग्य प्राप्त करूँगा।
10'सचमुच मैंने तुम सबको पहले ही ठीक-ठीक बता दिया था। चूँकि कुम्भकर्ण सो रहा था, इसलिए मैंने उसे इस विषय की सूचना नहीं दी थी।
11'शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ कुम्भकर्ण अत्यन्त बलशाली है। वह इन छह मासों से सो रहा था और अब आया है।
12'राम की पत्नी यह सीता दण्डकारण्य से लाई गई, जो राक्षसों के विचरण का स्थान है।
13'विनम्रता से चलने वाली सीता ने मेरी कितनी ही प्रार्थना करने पर भी मेरी शय्या पर आना (मुझसे प्रेम करना) स्वीकार नहीं किया। मुझे नहीं लगता कि तीनों लोकों में उनके समान दिखने वाला कोई हो।
14'वे कृशकटि, पीन नितम्बों वाली स्त्री हैं, जिनका मुख शरत्कालीन पूर्ण चन्द्रमा के समान है। वे कोमल और स्वर्णमूर्ति के समान हैं। वे मय द्वारा रची गई माया के समान हैं।
15'उनके कोमल रक्तवर्ण तलवे और चरणों के समान आकार वाले गुलाबी नख देखकर मुझमें प्रेम जाग उठता है।
16'सूर्य की प्रभा के समान देदीप्यमान यज्ञाग्नि के समान सीता का मुख देखकर, उनकी उन्नत नासिका, सुन्दर नेत्रों वाला उनका विशाल मनोहर मुखमण्डल देखकर निश्चय ही मैं प्रेम से अभिभूत होकर उनका दास बन गया हूँ।
17'मैं उस काम से व्याकुल हूँ जो क्रोध या सुख में समान रहता है और शोक या पीड़ा में मनुष्य को विवर्ण कर देता है।
18'विशाल नेत्रों वाली सीता ने अपने पति राम के आने की प्रतीक्षा में मुझसे एक वर्ष का समय माँगा और मैंने भी सुन्दर नेत्रों वाली सीता को वचन दे दिया। मार्ग चलकर थके अश्व के समान मैं अपने काम के कारण थक गया हूँ।
19'विशाल नेत्रों वाली सीता ने अपने पति राम के आने की प्रतीक्षा में मुझसे एक वर्ष का समय माँगा और मैंने भी सुन्दर नेत्रों वाली सीता को वचन दे दिया। मार्ग चलकर थके अश्व के समान मैं अपने काम के कारण थक गया हूँ।
20'विशाल मकरों से बसे उस दुर्जेय समुद्र को वानर तथा दशरथ के दोनों पुत्र कैसे लाँघ सकेंगे?
21'फिर भी एक ही वानर ने हमारा विशाल विनाश कर डाला। उनके कर्मों के परिणाम अनुमान से परे हैं। तुम्हारे मन में जो है, वह अपनी-अपनी समझ के अनुसार मुझे बताओ।
22'मुझे मनुष्यों से कोई भय नहीं। मैंने तुम्हारे साथ देवासुर संग्राम जीता है। तुम सब तो हो ही। वहाँ समुद्र के तट पर राम और लक्ष्मण सुग्रीव तथा अन्य नायकों सहित एकत्र हुए हैं और सीता को वापस पाने के लिए वानरों को आगे कर रखा है। तुम मुझे लाभ का कोई उपाय बताओ।
23'मुझे मनुष्यों से कोई भय नहीं। मैंने तुम्हारे साथ देवासुर संग्राम जीता है। तुम सब तो हो ही। वहाँ समुद्र के तट पर राम और लक्ष्मण सुग्रीव तथा अन्य नायकों सहित एकत्र हुए हैं और सीता को वापस पाने के लिए वानरों को आगे कर रखा है। तुम मुझे लाभ का कोई उपाय बताओ।
24'मुझे मनुष्यों से कोई भय नहीं। मैंने तुम्हारे साथ देवासुर संग्राम जीता है। तुम सब तो हो ही। वहाँ समुद्र के तट पर राम और लक्ष्मण सुग्रीव तथा अन्य नायकों सहित एकत्र हुए हैं और सीता को वापस पाने के लिए वानरों को आगे कर रखा है। तुम मुझे लाभ का कोई उपाय बताओ।
25'तुम विचार कर मुझे ऐसी योजना भी बताओ जिससे सीता को दिए बिना ही राम और लक्ष्मण का वध हो जाए।
26'वानरों की (सहायता से) कोई समुद्र नहीं लाँघ सकता। इसलिए मुझे किसी में यह सामर्थ्य दिखाई नहीं देती। मुझे विजय का विश्वास है।'
27काम से ग्रस्त रावण का यह विलाप सुनकर क्रुद्ध कुम्भकर्ण ने ये वचन कहे —
28'यदि तुमने उस समय, अर्थात् राम और लक्ष्मण से युक्त सीता को बलपूर्वक लाने से पूर्व, विचार-विमर्श किया होता और सोचा होता, तो तुम्हारा मन उस प्रकार निश्चित होता जैसे यमुना नदी यमुना (पर्वत) को भर देती है।
29'हे महाराज! यदि तुमने इस समूचे कार्य के विषय में पहले हमसे विचार-विमर्श किया होता, तो वह अत्यन्त उत्तम होता।
30'हे रावण! जो भी राजा निश्चय की भावना रखकर न्यायसङ्गत विचार करता है और राजोचित कर्तव्य निभाता है, वह पश्चात्ताप नहीं करता।
31'उचित योजना के बिना और सिद्धान्तों के विरुद्ध किए गए कार्य वैसे ही नष्ट हो जाते हैं जैसे यज्ञाग्नि में दी गई अशुभ आहुतियाँ।
32'जो बाद में करने योग्य कार्य पहले करना चाहता है और पहले करने योग्य कार्य बाद में करता है, वह उचित-अनुचित का ज्ञाता नहीं।
33'जो उतावला व्यक्ति (शत्रु के) श्रेष्ठ बल पर विचार किए बिना कार्य करता है, वह वैसे ही तत्काल नष्ट हो जाता है जैसे हंस क्रौञ्च (पर्वत) की दरार में प्रवेश कर जाता है।
34'बिना पूर्व विचार के तुमने यह महान् कार्य कर डाला। सौभाग्य से राम ने तुम्हारा वध नहीं किया, जैसे विषमिश्रित माँस वध कर देता।
35'हे निष्पाप रावण! इसलिए जो तुमने किया है, उसका प्रतिकार मेरे अतिरिक्त और किसी के लिए सम्भव नहीं। मैं तुम्हारे शत्रु का वध करूँगा और तुम्हारे लिए तुम्हारा लक्ष्य सिद्ध करूँगा।
36'हे राक्षस! मैं शत्रु को नष्ट कर दूँगा। मैं उन दोनों (राम और लक्ष्मण) से युद्ध करूँगा, चाहे वे इन्द्र और सूर्य हों, अग्निदेव और वायुदेव हों अथवा कुबेर और वरुण हों।
37'यदि मैं पर्वत के समान शरीर और तीखे दाँत लिए, विशाल लौहदण्ड धारण किए सिंह के समान गरजता हुआ जाऊँ, तो इन्द्र भी भय से भाग खड़ा होगा।
38'जब तक वह दूसरा बाण छोड़ेगा, तब तक मैं तत्काल उसका रक्त पी लूँगा। तुम विश्वास के साथ शान्त रहो।
39'राम का वध कर मैं तुम्हें प्रसन्न और विजयी बनाने का प्रयत्न करूँगा। इस प्रकार राम और लक्ष्मण का वध कर मैं वानरनायकों को खा जाऊँगा।
40'तुम भयमुक्त होकर क्रीड़ा करो, श्रेष्ठ मदिराएँ पियो और जो तुम्हें रुचे वही कर्म करो। राम को यमलोक भेज दिया जाएगा। वहाँ पहुँचने पर सीता दीर्घकाल तक तुम्हारे अधीन रहेंगी।' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के युद्धकाण्ड का द्वादश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1तब युद्धहरूमा विजयी रावणले (राक्षसहरूको) त्यो विशाल सभा हेरेर सेनापति प्रहस्तलाई आज्ञा दियो —
2'हे सेनापति! तिमीले ती जनहरूलाई आज्ञा देऊ जो सबै प्रकारको युद्धज्ञानमा निष्णात छन्, र चतुरङ्गिणी सेनाका ती योद्धाहरूलाई नगरको रक्षाको भार सुम्प। साथै तिमीले तिनीहरूलाई बढी सतर्क रहन आज्ञा दिनुपर्छ।'
3विख्यात प्रहस्तले राजाको आज्ञा पूरा गर्ने इच्छाले नगरभित्र र बाहिर सेना नियुक्त गर्यो।
4त्यसपछि नगरको रक्षाका लागि सेना नियुक्त गरी प्रहस्त राजाको अगाडि बस्यो र निवेदन गर्यो —
5'तपाईं बलशाली हुनुहुन्छ। तपाईंको सेना बाहिर तथा भित्र दुवैतिर नियुक्त गरिएको छ। तपाईं कुनै विक्षेपविना तुरुन्त भन्नुहोस् कि तपाईं के गर्न चाहनुहुन्छ।'
6सुखको कामनाले राज्यको हित गर्न तत्पर रावणले प्रहस्तका वचन सुनेर आफ्ना प्रियजनहरूको बीचमा यो भन्यो —
7'जब धर्म, अर्थ र काममा सन्देह हुन्छ, तब तिमीहरू इष्ट र अनिष्ट, सुख र दुःख, लाभ र हानिमा विवेक गर्न समर्थ छौ।
8'मैले गरेका कर्म सधैँ तिमीहरू सबैले राम्ररी विचार गरी निश्चय गरेपछि मात्र हुन्छन्। म जान्दछु कि ती कर्म विफल भएका छैनन्।
9'जसरी चन्द्र, सूर्य, नक्षत्र र देवताहरूमाथि शासन गर्ने इन्द्रले सौभाग्य प्राप्त गर्छन्, त्यसै गरी तिमीहरूका साथ म तत्कालै अत्यधिक सौभाग्य प्राप्त गर्नेछु।
10'साँच्चै मैले तिमीहरू सबैलाई पहिले नै ठीक-ठीक बताइसकेको थिएँ। कुम्भकर्ण सुतिरहेको हुनाले मैले उसलाई यस विषयको जानकारी दिएको थिइनँ।
11'शस्त्रधारीहरूमा श्रेष्ठ कुम्भकर्ण अत्यन्त बलशाली छ। ऊ यी छ महिनादेखि सुतिरहेको थियो र अब आएको छ।
12'रामकी पत्नी यी सीता दण्डकारण्यबाट ल्याइएकी हुन्, जुन राक्षसहरूको विचरणको स्थान हो।
13'विनम्रतापूर्वक हिँड्ने सीताले मैले जति प्रार्थना गरे पनि मेरो शय्यामा आउन (मलाई प्रेम गर्न) स्वीकार गरिनन्। मलाई लाग्दैन कि तीनै लोकमा उनीजस्तै देखिने कोही होस्।
14'उनी कृशकटि, पीन नितम्ब भएकी स्त्री हुन्, जसको मुख शरत्कालीन पूर्ण चन्द्रमाझैँ छ। उनी कोमल र सुनकी मूर्तिझैँ छिन्। उनी मयले रचेको मायाझैँ छिन्।
15'उनका कोमल रातो पैतला र पाउका समान आकारका गुलाबी नङ देखेर ममा प्रेम जाग्छ।
16'सूर्यको प्रभाझैँ देदीप्यमान यज्ञाग्निझैँ सीताको मुख देखेर, उनको उन्नत नाक, सुन्दर नेत्र भएको उनको विशाल मनोहर मुखमण्डल देखेर निश्चय नै म प्रेमले अभिभूत भई उनको दास भएको छु।
17'म त्यो कामले व्याकुल छु जुन क्रोध वा सुखमा समान रहन्छ र शोक वा पीडामा मानिसलाई फुस्रो पारिदिन्छ।
18'विशाल नेत्र भएकी सीताले आफ्ना पति राम आउने प्रतीक्षामा मसँग एक वर्षको समय मागिन् र मैले पनि सुन्दर नेत्र भएकी सीतालाई वचन दिएँ। बाटो हिँडेर थाकेको घोडाझैँ म आफ्नो कामका कारण थाकेको छु।
19'विशाल नेत्र भएकी सीताले आफ्ना पति राम आउने प्रतीक्षामा मसँग एक वर्षको समय मागिन् र मैले पनि सुन्दर नेत्र भएकी सीतालाई वचन दिएँ। बाटो हिँडेर थाकेको घोडाझैँ म आफ्नो कामका कारण थाकेको छु।
20'विशाल गोहीहरूले बसोबास गरेको त्यो दुर्जेय समुद्र वानरहरू तथा दशरथका दुवै पुत्रले कसरी नाघ्न सक्नेछन्?
21'तै पनि एउटै वानरले हाम्रो विशाल विनाश गरिदियो। तिनका कर्मका परिणाम अनुमानभन्दा पर छन्। तिमीहरूको मनमा जे छ, त्यो आ-आफ्नो समझअनुसार मलाई बताऊ।
22'मलाई मानिसहरूबाट कुनै भय छैन। मैले तिमीहरूका साथ देवासुर सङ्ग्राम जितेको छु। तिमीहरू सबै त छँदै छौ। त्यहाँ समुद्रको किनारामा राम र लक्ष्मण सुग्रीव तथा अन्य नायकहरूसहित जम्मा भएका छन् र सीतालाई फिर्ता पाउन वानरहरूलाई अगाडि राखेका छन्। तिमीहरूले मलाई लाभको कुनै उपाय बताऊ।
23'मलाई मानिसहरूबाट कुनै भय छैन। मैले तिमीहरूका साथ देवासुर सङ्ग्राम जितेको छु। तिमीहरू सबै त छँदै छौ। त्यहाँ समुद्रको किनारामा राम र लक्ष्मण सुग्रीव तथा अन्य नायकहरूसहित जम्मा भएका छन् र सीतालाई फिर्ता पाउन वानरहरूलाई अगाडि राखेका छन्। तिमीहरूले मलाई लाभको कुनै उपाय बताऊ।
24'मलाई मानिसहरूबाट कुनै भय छैन। मैले तिमीहरूका साथ देवासुर सङ्ग्राम जितेको छु। तिमीहरू सबै त छँदै छौ। त्यहाँ समुद्रको किनारामा राम र लक्ष्मण सुग्रीव तथा अन्य नायकहरूसहित जम्मा भएका छन् र सीतालाई फिर्ता पाउन वानरहरूलाई अगाडि राखेका छन्। तिमीहरूले मलाई लाभको कुनै उपाय बताऊ।
25'तिमीहरूले विचार गरी मलाई यस्तो योजना पनि बताऊ जसबाट सीता नदिईकनै राम र लक्ष्मणको वध होस्।
26'वानरहरूको (सहायताले) कसैले समुद्र नाघ्न सक्दैन। त्यसैले मलाई कसैमा यो सामर्थ्य देखिँदैन। मलाई विजयको विश्वास छ।'
27कामले ग्रस्त रावणको यो विलाप सुनेर क्रुद्ध कुम्भकर्णले यी वचन भन्यो —
28'यदि तिमीले त्यस बेला, अर्थात् राम र लक्ष्मणले युक्त सीतालाई बलपूर्वक ल्याउनुअघि, विचारविमर्श गरेको भए र सोचेको भए, तिम्रो मन त्यसरी निश्चित हुने थियो जसरी यमुना नदीले यमुना (पर्वत) लाई भरिदिन्छ।
29'हे महाराज! यदि तिमीले यो सम्पूर्ण कार्यको विषयमा पहिले हामीसँग विचारविमर्श गरेको भए त्यो अत्यन्त उत्तम हुने थियो।
30'हे रावण! जुनसुकै राजाले निश्चयको भावना राखेर न्यायसङ्गत विचार गर्छ र राजोचित कर्तव्य निभाउँछ, ऊ पश्चात्ताप गर्दैन।
31'उचित योजनाविना र सिद्धान्तविपरीत गरिएका कार्य त्यसै गरी नष्ट हुन्छन् जसरी यज्ञाग्निमा दिइएका अशुभ आहुति।
32'जसले पछि गर्नुपर्ने कार्य पहिले गर्न खोज्छ र पहिले गर्नुपर्ने कार्य पछि गर्छ, ऊ उचित-अनुचितको ज्ञाता होइन।
33'जुन हतारिने व्यक्तिले (शत्रुको) श्रेष्ठ बलमा विचार नगरी कार्य गर्छ, ऊ त्यसै गरी तत्कालै नष्ट हुन्छ जसरी हंस क्रौञ्च (पर्वत) को दरारमा पस्छ।
34'पूर्व विचारविना तिमीले यो महान् कार्य गरिदियौ। सौभाग्यले रामले तिम्रो वध गरेनन्, जसरी विषमिश्रित मासुले वध गर्थ्यो।
35'हे निष्पाप रावण! त्यसैले तिमीले जे गरेका छौ, त्यसको प्रतिकार मबाहेक अरू कसैका लागि सम्भव छैन। म तिम्रो शत्रुको वध गर्नेछु र तिम्रा लागि तिम्रो लक्ष्य सिद्ध गर्नेछु।
36'हे राक्षस! म शत्रुलाई नष्ट पारिदिनेछु। म ती दुवै (राम र लक्ष्मण) सँग युद्ध गर्नेछु, चाहे तिनीहरू इन्द्र र सूर्य होऊन्, अग्निदेव र वायुदेव होऊन् अथवा कुबेर र वरुण होऊन्।
37'यदि म पर्वतझैँ शरीर र तीखा दाँत लिएर, विशाल फलामको डन्डा धारण गरी सिंहझैँ गर्जँदै गएँ भने इन्द्र पनि भयले भाग्नेछ।
38'ऊ दोस्रो बाण छाड्ने बेलासम्म म तत्कालै उसको रगत पिइसक्नेछु। तिमी विश्वासका साथ शान्त बस।
39'रामको वध गरेर म तिमीलाई प्रसन्न र विजयी बनाउने प्रयत्न गर्नेछु। यसरी राम र लक्ष्मणको वध गरेर म वानरनायकहरूलाई खाइदिनेछु।
40'तिमी भयमुक्त भई क्रीडा गर, श्रेष्ठ मदिरा पिऊ र जे तिमीलाई मन पर्छ त्यही कर्म गर। रामलाई यमलोक पठाइनेछ। त्यहाँ पुगेपछि सीता दीर्घकालसम्म तिम्रो अधीनमा रहनेछिन्।' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको युद्धकाण्डको बाह्रौँ सर्ग समाप्त भयो।