सर्गः 108
युद्धकाण्ड · अध्याय 108
संस्कृत
1स रथंसारथिःहृष्टंपरसैन्यप्रधर्षणम् । गन्धर्वनगराकारंसमुच्छ्रितपाताकिनम् ।।6.108.1।। युक्तंपरमसम्पन्नैर्वजिभिर्हेममालिभिः । युद्धोपकरणैःपूर्णंपताकाध्वजमालिनीम् ।।6.108.2।। ग्रसन्तमिवचाकाशंनादयन्तंवसुन्धराम् । प्रणाशंपरनैन्यानांस्वनैन्यस्यप्रहर्षणम् ।।6.108.3।। रावणस्यरथंक्षिप्रंचोदयामाससारथिः ।
2स रथंसारथिःहृष्टंपरसैन्यप्रधर्षणम् । गन्धर्वनगराकारंसमुच्छ्रितपाताकिनम् ।।6.108.1।। युक्तंपरमसम्पन्नैर्वजिभिर्हेममालिभिः । युद्धोपकरणैःपूर्णंपताकाध्वजमालिनीम् ।।6.108.2।। ग्रसन्तमिवचाकाशंनादयन्तंवसुन्धराम् । प्रणाशंपरनैन्यानांस्वनैन्यस्यप्रहर्षणम् ।।6.108.3।। रावणस्यरथंक्षिप्रंचोदयामाससारथिः ।
3स रथंसारथिःहृष्टंपरसैन्यप्रधर्षणम् । गन्धर्वनगराकारंसमुच्छ्रितपाताकिनम् ।।6.108.1।। युक्तंपरमसम्पन्नैर्वजिभिर्हेममालिभिः । युद्धोपकरणैःपूर्णंपताकाध्वजमालिनीम् ।।6.108.2।। ग्रसन्तमिवचाकाशंनादयन्तंवसुन्धराम् । प्रणाशंपरनैन्यानांस्वनैन्यस्यप्रहर्षणम् ।।6.108.3।। रावणस्यरथंक्षिप्रंचोदयामाससारथिः ।
4समापतन्तंसहसास्वनवन्तंमहाध्वजम् ।।6.108.4।। रथंराक्षसराजस्यनरराजोददर्श ह । कृष्णवाजिसमायुक्तंयुक्तंरौद्रेणवर्चसा ।।6.108.5।। दीप्यमानमिवाकाशेविमानंसूर्यवर्चसं । तडित्पताकागहनंदर्शितेन्द्रायुधप्रभम् ।।6.108.6।।
5समापतन्तंसहसास्वनवन्तंमहाध्वजम् ।।6.108.4।। रथंराक्षसराजस्यनरराजोददर्श ह । कृष्णवाजिसमायुक्तंयुक्तंरौद्रेणवर्चसा ।।6.108.5।। दीप्यमानमिवाकाशेविमानंसूर्यवर्चसं । तडित्पताकागहनंदर्शितेन्द्रायुधप्रभम् ।।6.108.6।।
6समापतन्तंसहसास्वनवन्तंमहाध्वजम् ।।6.108.4।। रथंराक्षसराजस्यनरराजोददर्श ह । कृष्णवाजिसमायुक्तंयुक्तंरौद्रेणवर्चसा ।।6.108.5।। दीप्यमानमिवाकाशेविमानंसूर्यवर्चसं । तडित्पताकागहनंदर्शितेन्द्रायुधप्रभम् ।।6.108.6।।
7शराधाराविमुञ्चन्तंधारासारमिवाम्बुदम् । तंदृष्टवामेघसङ्काशमापतन्तंरथंरिपोः ।।6.108.7।। गिरेर्वज्राभिमृष्टस्यदीर्यतस्सदृशस्वनम् । विस्पारयन्वैवेगेनबालचन्द्रानतंधनुः ।।6.108.8।। उवाचसारथिंरामंसहस्राक्षस्यमातलिम् ।
8शराधाराविमुञ्चन्तंधारासारमिवाम्बुदम् । तंदृष्टवामेघसङ्काशमापतन्तंरथंरिपोः ।।6.108.7।। गिरेर्वज्राभिमृष्टस्यदीर्यतस्सदृशस्वनम् । विस्पारयन्वैवेगेनबालचन्द्रानतंधनुः ।।6.108.8।। उवाचसारथिंरामंसहस्राक्षस्यमातलिम् ।
9मातलेपश्यसम्रद्धमापतन्तंरथंरिपोः ।।6.108.9।। यथापसव्यंपततावेगेनमहतापुनः । समरेहन्तुमात्मानंतथानेनकृतामतिः ।।6.108.10।।
10मातलेपश्यसम्रद्धमापतन्तंरथंरिपोः ।।6.108.9।। यथापसव्यंपततावेगेनमहतापुनः । समरेहन्तुमात्मानंतथानेनकृतामतिः ।।6.108.10।।
11तदप्रमादमातिष्ठन्प्रत्युद्गच्छरथंरिपोः । विध्वंसयितुमिच्छामिवायुर्मेघमिवोत्थितम् ।।6.108.11।।
12अविक्लबमसम्भ्रान्तमव्यग्रहृदयेक्षणम् । रमशिसञ्चारनियंप्रचोदयरथंद्रुतम् ।।6.108.12।।
13कामं न त्वंसमाधेयःपुरन्दररथोचितः । युयुत्सुरहमेकाग्रःस्मारयेत्वां न शिक्ष्ये ।।6.108.13।।
14परितुष्टः स रामस्यतेनवाक्येनमातलिः । प्रचोदयामासरथंसुरसारथिरुत्तमः ।।6.108.14।।
15अपसव्यंततःकुर्वन् रावणस्यमहारथम् । चक्रसम्भूतरसारावणंव्यवदूनयन् ।।6.108.15।।
16ततःक्रुद्धोदशग्रीवस्ताम्रविस्फारितेक्षणः । रथप्रतिमुखंरामंसायकैरवधूनयत् ।।6.108.16।।
17धर्षणामर्षितोरामोधैर्यंरोषेणलम्भयन् । जग्राहसुमहावेगमैन्द्रंयुधिशरासनम् ।।6.108.17।।
18शरांश्चसुमहावेगान्सूर्यरश्मिसमप्रभान् । तदुपोढुंमहद्युद्धमन्योन्यवधकाङ्क्षिणोः ।।6.108.18।। परस्पराभिमुखयोर्दृप्तयोरिवसिंहयोः ।
19ततोदेवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्चपरमर्षयः ।।6.108.19।। समीयुर्द्वैरथंद्रष्टुंरावणक्षयकाङ्क्षिणः ।
20वर्षरुधिरंदेवोरावणस्यरधोपरि ।।6.108.20।। वातामण्डलिनस्त्रीव्राह्यपसव्यंप्रचक्रमुः ।
21महत् गृध्रकुलंचास्यभ्रममाणंनभस्तले ।।6.108.21।। येनयेनरथोयातितेनतेनप्रधावति
22सन्ध्ययाचावृतालङ्काजपापुष्पनिकाशया ।।6.108.22।। दृश्यतेसम्प्रदीप्तेवदिवसेऽपिवसुन्धरा ।
23सनिर्घातामहोल्काश्चसम्प्रपेतुर्महास्वनाः ।।6.108.23।। विषादयंस्तेरक्षांसिरावणस्यतदाहिताः ।
24सनिर्घातामहोल्काश्चसम्प्रपेतुर्महास्वनाः ।।6.108.23।। विषादयंस्तेरक्षांसिरावणस्यतदाहिताः ।
25रावणश्चयतस्तत्रप्रचचालवसुन्धरा ।।6.108.25।। रक्षसां च प्रहरतांगृहीताइवबाहवः ।
26ताम्राःपीतास्सिताश्वेताःपतितास्सूर्यरश्मयः ।।6.108.26।। दृश्यन्तेरावणस्याग्रेपर्वतस्येवधातवः ।
27गृध्रैरनुगताश्चास्यवमन्त्योज्वलनंमुखैः ।।6.108.27।। प्रणेदुर्मुखमीक्षन्त्यःसम्रद्धमशिवंशिवाः ।
28प्रतिकूलंववेवायूरणेपांसून् समुकतिरन् ।।6.108.28।। तस्यराक्षसराजस्यकुर्वन्दृष्टिविलोपनम् ।
29निपेतुरिन्द्राशनयस्सैन्येचाप्यसमन्ततः ।।6.108.29।। दुर्विषह्यस्वनाघोरंविनाजलधरोदयम् ।
30दिशश्चप्रदिशस्सर्वाबभूवुस्तिमिरावृताः ।।6.108.30।। पांसुवर्षेणमहतादुर्दर्शं च नभोऽभवत् ।
31कुर्वन्त: कलहंघोरंशारिकास्तद्रथंप्रति ।।6.108.31।। निपेतुश्शतशस्तत्रदारुणादारुणारुताः ।
32जघनेभ्यःस्फुलिङ्गांश्चनेत्रेभ्योऽश्रूणिसन्ततम् ।।6.108.32।। मुमुचुस्तस्यतुरगास्तुल्यमग्नि च वारि च ।
33एवंप्रकाराबहवस्समुत्पाताभयापहाः ।।6.108.33।। रावणस्यविनाशायदारुणाःसम्प्रजज्ञिरे ।
34रामस्यापिनिमित्तानिसौम्यानि च शिवानि च ।।6.108.34।। बभूवुर्जयशंसीनिप्रादुर्भूतानिसर्वशः ।
35निमित्तानि च सौम्यानिराघवःस्वजयायवै ।।6.108.35।। दृष्टवापरमसम्हृष्टोहतंमेने च रावणम् ।
अंग्रेज़ी
1Delighted charioteer drove the chariot of Ravana with speed. It was of the shape of the abode of Gandharvas, capable of destroying enemy's army. It had rows of excellent flags, richly endowed, like the best piece of artwork. It was fixed with flag posts in rows touching the sky and filling space. It was yoked to excellent horses adorned with gold chains and equipped with implements for war. The earth was resounding as it was driven as if to crush the enemy's army and its own army was happy.
2Delighted charioteer drove the chariot of Ravana with speed. It was of the shape of the abode of Gandharvas, capable of destroying enemy's army. It had rows of excellent flags, richly endowed, like the best piece of artwork. It was fixed with flag posts in rows touching the sky and filling space. It was yoked to excellent horses adorned with gold chains and equipped with implements for war. The earth was resounding as it was driven as if to crush the enemy's army and its own army was happy.
3Delighted charioteer drove the chariot of Ravana with speed. It was of the shape of the abode of Gandharvas, capable of destroying enemy's army. It had rows of excellent flags, richly endowed, like the best piece of artwork. It was fixed with flag posts in rows touching the sky and filling space. It was yoked to excellent horses adorned with gold chains and equipped with implements for war. The earth was resounding as it was driven as if to crush the enemy's army and its own army was happy.
4The chariot bells fixed to the huge flag post were making sounds, yoked to dark horses, and was shining with splendor with rage. It was glowing like a bright sun in the sky displaying its splendor, like the aerial chariot. It looked like a cloud holding water, releasing water of arrows from Rakshasa king's bow. The king of humans saw this chariot.
5The chariot bells fixed to the huge flag post were making sounds, yoked to dark horses, and was shining with splendor with rage. It was glowing like a bright sun in the sky displaying its splendor, like the aerial chariot. It looked like a cloud holding water, releasing water of arrows from Rakshasa king's bow. The king of humans saw this chariot.
6The chariot bells fixed to the huge flag post were making sounds, yoked to dark horses, and was shining with splendor with rage. It was glowing like a bright sun in the sky displaying its splendor, like the aerial chariot. It looked like a cloud holding water, releasing water of arrows from Rakshasa king's bow. The king of humans saw this chariot.
7The flow of arrows (from Ravana) released from the chariot were seen by Rama like the flow of water from rain clouds. Seeing that, Sri Rama made terrific sounds by stretching his bow to crescent shape, and it was as if a mountain struck by thunderbolt had broken and resounding and seeing Matali, charioteer of Indra, Sri Rama spoke as follows.
8The flow of arrows (from Ravana) released from the chariot were seen by Rama like the flow of water from rain clouds. Seeing that, Sri Rama made terrific sounds by stretching his bow to crescent shape, and it was as if a mountain struck by thunderbolt had broken and resounding and seeing Matali, charioteer of Indra, Sri Rama spoke as follows.
9"Matali! the enemy's chariot is darting forward hurriedly. See him coming in the reverse direction with great speed once again. It strikes my mind that he is surely causing his fall."
10"Matali! the enemy's chariot is darting forward hurriedly. See him coming in the reverse direction with great speed once again. It strikes my mind that he is surely causing his fall."
11"Being alert, you drive the chariot towards Ravana, just as wind drives the cloud in the sky, as I wish to destroy him."
12"Drive the chariot swiftly without confusion, without any agitation, with steady heart and vision, controlling the movement of reins and determination.
13"You are a driver of great Indra's chariot. You are not required to be told. Wishing to fight with rapt attention, I will remind you now and then not instruct you", said Rama to Matali."
14Matali, the best charioteer of the Devatas, was highly delighted at Rama's words and started driving.
15Then Matali made the chariot turn round and by the dust rising from the rolling wheels of the chariot, Ravana was shaken.
16Then furious Ravana, the ten headed Rakshasa, whose eyes turned coppery in anger, struck Rama with arrows.
17Rama who was provoked by the assault and army was perturbed. He took up Indra's bow of extraordinary impulse and of high speed like sunbeams.
18The arrows endowed with very high speed, glowing in radiance like the sun's radiance, holding the arrows, each one desirous of killing the other stood facing each other, came near, and started fighting like lions in the great war.
19Thereafter, the Gandharvas, Devas, Siddhas and sages longing for the end of Ravana came there to witness the duel.
20Devas rained blood on Ravana's chariot, wind blew in circles intensely from left to right.
21In the sky, a huge flock of eagles hovering on the chariot of Ravana went following the chariot wherever it went.
22Lanka seemed glowing in red colour like at dusk, and as though the earth was burning, shrouded with Japa flowers, even though it was daytime.
23Meteors and huge fire dropped there indicating Ravana's end. Seeing them, Rakshasas were sad.
24Meteors and huge fire dropped there indicating Ravana's end. Seeing them, Rakshasas were sad.
25Wherever Ravana went, the earth shook. Many Rakshasas felt their hands clasped.
26The rays of the Sun fell in front of Ravana, in red, yellow, white, and dark like minerals on the mountain.
27The vultures followed by shejackals vomited, burning fire from their mouths indicating inauspiciousness and screamed.
28The unfavourable wind that blew in war, clouded the sight of Rakshasa king.
29Without clouds, terrific thunderbolts of Indra (rain) dropped on his (Ravana's) army all over causing unbearable sound.
30All directions and intermediate points were enveloped by darkness by the shower of dust and the huge sky was obscure.
31Hundreds of minas making frightening sounds, fighting in terrific manner emitting dreadful cries had fallen on the chariot there.
32His (Ravana's) horses were letting out fire sparks from their hips, tears, water, and fire from their eyes at a time, continuously.
33In that manner, many frightful and dreadful objects falling indicated destruction of Ravana.
34On all sides appeared indications of signs of victory for Rama, displaying beings delightful and auspicious.
35Sri Rama was very delighted over the appearance of good signs of his own victory and thought 'Ravana is destroyed by me'.
हिन्दी
1हर्षित सारथि ने रावण का रथ वेग से चलाया। वह गन्धर्वों के धाम के आकार का था और शत्रुसेना का विनाश करने में समर्थ था। उसमें उत्तम ध्वजाओं की पंक्तियाँ थीं, वह समृद्ध था और उत्कृष्ट शिल्पकृति के समान था। उसमें आकाश को छूती और अन्तरिक्ष को भरती ध्वजदण्डों की पंक्तियाँ लगी थीं। उसमें स्वर्ण की शृङ्खलाओं से सुसज्जित उत्तम अश्व जुते थे और वह युद्ध के उपकरणों से सुसज्जित था। जब वह चलाया गया तब पृथ्वी गूँज उठी, मानो वह शत्रुसेना को कुचल देगा, और उसकी अपनी सेना हर्षित हुई।
2हर्षित सारथि ने रावण का रथ वेग से चलाया। वह गन्धर्वों के धाम के आकार का था और शत्रुसेना का विनाश करने में समर्थ था। उसमें उत्तम ध्वजाओं की पंक्तियाँ थीं, वह समृद्ध था और उत्कृष्ट शिल्पकृति के समान था। उसमें आकाश को छूती और अन्तरिक्ष को भरती ध्वजदण्डों की पंक्तियाँ लगी थीं। उसमें स्वर्ण की शृङ्खलाओं से सुसज्जित उत्तम अश्व जुते थे और वह युद्ध के उपकरणों से सुसज्जित था। जब वह चलाया गया तब पृथ्वी गूँज उठी, मानो वह शत्रुसेना को कुचल देगा, और उसकी अपनी सेना हर्षित हुई।
3हर्षित सारथि ने रावण का रथ वेग से चलाया। वह गन्धर्वों के धाम के आकार का था और शत्रुसेना का विनाश करने में समर्थ था। उसमें उत्तम ध्वजाओं की पंक्तियाँ थीं, वह समृद्ध था और उत्कृष्ट शिल्पकृति के समान था। उसमें आकाश को छूती और अन्तरिक्ष को भरती ध्वजदण्डों की पंक्तियाँ लगी थीं। उसमें स्वर्ण की शृङ्खलाओं से सुसज्जित उत्तम अश्व जुते थे और वह युद्ध के उपकरणों से सुसज्जित था। जब वह चलाया गया तब पृथ्वी गूँज उठी, मानो वह शत्रुसेना को कुचल देगा, और उसकी अपनी सेना हर्षित हुई।
4विशाल ध्वजदण्ड में लगी रथ की घण्टियाँ शब्द कर रही थीं; उसमें कृष्णवर्ण अश्व जुते थे और वह क्रोध सहित तेज से देदीप्यमान था। वह आकाश में देदीप्यमान सूर्य के समान अपना तेज प्रकट करता हुआ विमान के समान चमक रहा था। वह जल धारण किए मेघ के समान लगता था, जो राक्षसराज के धनुष से बाणों का जल छोड़ रहा था। मनुष्यों के स्वामी राम ने वह रथ देखा।
5विशाल ध्वजदण्ड में लगी रथ की घण्टियाँ शब्द कर रही थीं; उसमें कृष्णवर्ण अश्व जुते थे और वह क्रोध सहित तेज से देदीप्यमान था। वह आकाश में देदीप्यमान सूर्य के समान अपना तेज प्रकट करता हुआ विमान के समान चमक रहा था। वह जल धारण किए मेघ के समान लगता था, जो राक्षसराज के धनुष से बाणों का जल छोड़ रहा था। मनुष्यों के स्वामी राम ने वह रथ देखा।
6विशाल ध्वजदण्ड में लगी रथ की घण्टियाँ शब्द कर रही थीं; उसमें कृष्णवर्ण अश्व जुते थे और वह क्रोध सहित तेज से देदीप्यमान था। वह आकाश में देदीप्यमान सूर्य के समान अपना तेज प्रकट करता हुआ विमान के समान चमक रहा था। वह जल धारण किए मेघ के समान लगता था, जो राक्षसराज के धनुष से बाणों का जल छोड़ रहा था। मनुष्यों के स्वामी राम ने वह रथ देखा।
7रथ से छोड़ी गई (रावण की) बाणधारा राम ने वर्षामेघों से बहती जलधारा के समान देखी। यह देखकर श्रीराम ने अपना धनुष अर्धचन्द्राकार खींचकर भयङ्कर शब्द किया, और वह ऐसा था मानो वज्र से आहत पर्वत टूटकर गूँज उठा हो; और इन्द्र के सारथि मातलि की ओर देखकर श्रीराम ने इस प्रकार कहा।
8रथ से छोड़ी गई (रावण की) बाणधारा राम ने वर्षामेघों से बहती जलधारा के समान देखी। यह देखकर श्रीराम ने अपना धनुष अर्धचन्द्राकार खींचकर भयङ्कर शब्द किया, और वह ऐसा था मानो वज्र से आहत पर्वत टूटकर गूँज उठा हो; और इन्द्र के सारथि मातलि की ओर देखकर श्रीराम ने इस प्रकार कहा।
9'हे मातलि! शत्रु का रथ शीघ्रता से आगे बढ़ रहा है। देखो, वह पुनः महान् वेग से विपरीत दिशा से आ रहा है। मेरे मन में यह आता है कि वह निश्चय ही अपना पतन ही ला रहा है।'
10'हे मातलि! शत्रु का रथ शीघ्रता से आगे बढ़ रहा है। देखो, वह पुनः महान् वेग से विपरीत दिशा से आ रहा है। मेरे मन में यह आता है कि वह निश्चय ही अपना पतन ही ला रहा है।'
11'सावधान रहकर तुम रथ को रावण की ओर वैसे ही ले चलो जैसे वायु आकाश में मेघ को ले जाती है, क्योंकि मैं उसका विनाश करना चाहता हूँ।'
12'बिना विह्वलता, बिना क्षोभ के, स्थिर हृदय और दृष्टि से, रश्मियों की गति और दृढ़ संकल्प पर नियन्त्रण रखते हुए शीघ्र रथ चलाओ।'
13'तुम महेन्द्र के रथ के सारथि हो। तुम्हें बताने की आवश्यकता नहीं। एकाग्रचित्त होकर युद्ध करने की इच्छा से मैं तुम्हें बीच-बीच में स्मरण भर कराऊँगा, उपदेश नहीं दूँगा' — राम ने मातलि से कहा।
14देवताओं के श्रेष्ठ सारथि मातलि राम के वचनों से अत्यन्त प्रसन्न हुए और रथ चलाने लगे।
15तब मातलि ने रथ घुमाया और रथ के घूमते पहियों से उठी धूल से रावण विचलित हो उठा।
16तब क्रुद्ध दशमुख राक्षस रावण ने, जिसके नेत्र क्रोध से ताम्रवर्ण हो गए थे, राम पर बाणों से प्रहार किया।
17उस आक्रमण से उत्तेजित राम की सेना क्षुब्ध हुई। उन्होंने असाधारण वेग वाला और सूर्यकिरणों के समान तीव्र गति वाला इन्द्र का धनुष उठाया।
18अत्यन्त तीव्र वेग से सम्पन्न, सूर्य की कान्ति के समान देदीप्यमान बाण थामे वे दोनों, प्रत्येक दूसरे का वध करने की इच्छा से, आमने-सामने खड़े हुए, समीप आए और उस महान् युद्ध में सिंहों के समान युद्ध करने लगे।
19तत्पश्चात् रावण के अन्त की कामना करते गन्धर्व, देव, सिद्ध और ऋषि उस द्वन्द्वयुद्ध को देखने वहाँ आए।
20देवताओं ने रावण के रथ पर रक्त की वर्षा की; वायु प्रचण्ड रूप से वाम से दक्षिण की ओर चक्राकार बही।
21आकाश में गृध्रों का विशाल झुण्ड रावण के रथ पर मँडराता हुआ, वह रथ जहाँ-जहाँ गया वहाँ-वहाँ उसका अनुसरण करता रहा।
22लङ्का दिन में भी सन्ध्या के समान रक्तवर्ण में देदीप्यमान प्रतीत हुई, मानो पृथ्वी जल रही हो और जपापुष्पों से आच्छादित हो।
23वहाँ उल्काएँ और विशाल अग्नि गिरी, जो रावण के अन्त की सूचक थीं। उन्हें देखकर राक्षस दुःखी हुए।
24वहाँ उल्काएँ और विशाल अग्नि गिरी, जो रावण के अन्त की सूचक थीं। उन्हें देखकर राक्षस दुःखी हुए।
25रावण जहाँ-जहाँ गया, वहाँ-वहाँ पृथ्वी काँप उठी। अनेक राक्षसों ने अनुभव किया कि उनके हाथ जकड़ गए हैं।
26सूर्य की किरणें रावण के समक्ष लाल, पीत, श्वेत और श्याम वर्ण में वैसे ही पड़ीं जैसे पर्वत पर खनिज।
27गृध्रों के पीछे चलती शृगालियाँ अशुभ की सूचना देती हुईं मुख से जलती अग्नि उगलती और चीखती रहीं।
28युद्ध में बहती प्रतिकूल वायु ने राक्षसराज की दृष्टि धुँधली कर दी।
29मेघों के बिना ही इन्द्र के भयङ्कर वज्र उसकी (रावण की) सेना पर चारों ओर गिरे और असह्य शब्द उत्पन्न किया।
30धूल की वर्षा से सब दिशाएँ और विदिशाएँ अन्धकार से घिर गईं और विशाल आकाश धुँधला हो गया।
31भयङ्कर शब्द करती, प्रचण्ड रीति से लड़ती और भयावह चीखें छोड़ती सैकड़ों सारिकाएँ वहाँ उस रथ पर गिर पड़ीं।
32उसके (रावण के) अश्व अपने कटिभागों से अग्निकण तथा नेत्रों से एक साथ निरन्तर अश्रु, जल और अग्नि छोड़ रहे थे।
33इस प्रकार अनेक भयङ्कर और भयावह वस्तुएँ गिरकर रावण के विनाश की सूचना दे रही थीं।
34सब ओर राम की विजय के लक्षण प्रकट हुए, जो प्राणियों को आनन्ददायक और शुभ प्रतीत हुए।
35अपनी विजय के उन शुभ लक्षणों के प्रकट होने पर श्रीराम अत्यन्त प्रसन्न हुए और उन्होंने सोचा — 'रावण मेरे द्वारा मारा गया।'
नेपाली
1हर्षित सारथिले रावणको रथ वेगले चलायो। त्यो गन्धर्वहरूको धामको आकारको थियो र शत्रुसेनाको विनाश गर्न समर्थ थियो। त्यसमा उत्तम ध्वजाका पङ्क्ति थिए, त्यो समृद्ध थियो र उत्कृष्ट शिल्पकृतिझैँ थियो। त्यसमा आकाश छुने र अन्तरिक्ष भर्ने ध्वजदण्डका पङ्क्ति जडिएका थिए। त्यसमा सुनका साङ्लाले सजिएका उत्तम अश्व जोतिएका थिए र त्यो युद्धका उपकरणले सजिएको थियो। जब त्यो चलाइयो तब पृथ्वी गुन्जियो, मानौँ त्यसले शत्रुसेना कुल्चिदिनेछ, र त्यसको आफ्नै सेना हर्षित भयो।
2हर्षित सारथिले रावणको रथ वेगले चलायो। त्यो गन्धर्वहरूको धामको आकारको थियो र शत्रुसेनाको विनाश गर्न समर्थ थियो। त्यसमा उत्तम ध्वजाका पङ्क्ति थिए, त्यो समृद्ध थियो र उत्कृष्ट शिल्पकृतिझैँ थियो। त्यसमा आकाश छुने र अन्तरिक्ष भर्ने ध्वजदण्डका पङ्क्ति जडिएका थिए। त्यसमा सुनका साङ्लाले सजिएका उत्तम अश्व जोतिएका थिए र त्यो युद्धका उपकरणले सजिएको थियो। जब त्यो चलाइयो तब पृथ्वी गुन्जियो, मानौँ त्यसले शत्रुसेना कुल्चिदिनेछ, र त्यसको आफ्नै सेना हर्षित भयो।
3हर्षित सारथिले रावणको रथ वेगले चलायो। त्यो गन्धर्वहरूको धामको आकारको थियो र शत्रुसेनाको विनाश गर्न समर्थ थियो। त्यसमा उत्तम ध्वजाका पङ्क्ति थिए, त्यो समृद्ध थियो र उत्कृष्ट शिल्पकृतिझैँ थियो। त्यसमा आकाश छुने र अन्तरिक्ष भर्ने ध्वजदण्डका पङ्क्ति जडिएका थिए। त्यसमा सुनका साङ्लाले सजिएका उत्तम अश्व जोतिएका थिए र त्यो युद्धका उपकरणले सजिएको थियो। जब त्यो चलाइयो तब पृथ्वी गुन्जियो, मानौँ त्यसले शत्रुसेना कुल्चिदिनेछ, र त्यसको आफ्नै सेना हर्षित भयो।
4विशाल ध्वजदण्डमा जडिएका रथका घण्टी शब्द गरिरहेका थिए; त्यसमा काला अश्व जोतिएका थिए र त्यो क्रोधसहित तेजले देदीप्यमान थियो। त्यो आकाशमा देदीप्यमान सूर्यझैँ आफ्नो तेज प्रकट गर्दै विमानझैँ चम्किरहेको थियो। त्यो जल धारण गरेको मेघझैँ लाग्थ्यो, जसले राक्षसराजको धनुबाट बाणको जल छाडिरहेको थियो। मानिसहरूका स्वामी रामले त्यो रथ देखे।
5विशाल ध्वजदण्डमा जडिएका रथका घण्टी शब्द गरिरहेका थिए; त्यसमा काला अश्व जोतिएका थिए र त्यो क्रोधसहित तेजले देदीप्यमान थियो। त्यो आकाशमा देदीप्यमान सूर्यझैँ आफ्नो तेज प्रकट गर्दै विमानझैँ चम्किरहेको थियो। त्यो जल धारण गरेको मेघझैँ लाग्थ्यो, जसले राक्षसराजको धनुबाट बाणको जल छाडिरहेको थियो। मानिसहरूका स्वामी रामले त्यो रथ देखे।
6विशाल ध्वजदण्डमा जडिएका रथका घण्टी शब्द गरिरहेका थिए; त्यसमा काला अश्व जोतिएका थिए र त्यो क्रोधसहित तेजले देदीप्यमान थियो। त्यो आकाशमा देदीप्यमान सूर्यझैँ आफ्नो तेज प्रकट गर्दै विमानझैँ चम्किरहेको थियो। त्यो जल धारण गरेको मेघझैँ लाग्थ्यो, जसले राक्षसराजको धनुबाट बाणको जल छाडिरहेको थियो। मानिसहरूका स्वामी रामले त्यो रथ देखे।
7रथबाट छाडिएको (रावणको) बाणधारा रामले वर्षामेघबाट बग्ने जलधाराझैँ देखे। यो देखेर श्रीरामले आफ्नो धनु अर्धचन्द्राकार तानेर भयङ्कर शब्द गरे, र त्यो यस्तो थियो मानौँ वज्रले आहत पर्वत भाँचिएर गुन्जिएको छ; अनि इन्द्रका सारथि मातलितिर हेरेर श्रीरामले यसरी भने।
8रथबाट छाडिएको (रावणको) बाणधारा रामले वर्षामेघबाट बग्ने जलधाराझैँ देखे। यो देखेर श्रीरामले आफ्नो धनु अर्धचन्द्राकार तानेर भयङ्कर शब्द गरे, र त्यो यस्तो थियो मानौँ वज्रले आहत पर्वत भाँचिएर गुन्जिएको छ; अनि इन्द्रका सारथि मातलितिर हेरेर श्रीरामले यसरी भने।
9'हे मातलि! शत्रुको रथ शीघ्रतापूर्वक अगाडि बढ्दै छ। हेर, ऊ फेरि महान् वेगले विपरीत दिशाबाट आउँदै छ। मेरो मनमा यो आउँछ कि उसले निश्चय नै आफ्नै पतन ल्याउँदै छ।'
10'हे मातलि! शत्रुको रथ शीघ्रतापूर्वक अगाडि बढ्दै छ। हेर, ऊ फेरि महान् वेगले विपरीत दिशाबाट आउँदै छ। मेरो मनमा यो आउँछ कि उसले निश्चय नै आफ्नै पतन ल्याउँदै छ।'
11'सावधान रही तिमी रथलाई रावणतिर त्यसै गरी लैजाऊ जसरी वायुले आकाशमा मेघ लैजान्छ, किनकि म उसको विनाश गर्न चाहन्छु।'
12'विह्वलताबिना, क्षोभबिना, स्थिर हृदय र दृष्टिले, लगामको गति र दृढ सङ्कल्पमाथि नियन्त्रण राख्दै चाँडै रथ चलाऊ।'
13'तिमी महेन्द्रको रथका सारथि हौ। तिमीलाई भन्नुपर्ने आवश्यकता छैन। एकाग्रचित्त भई युद्ध गर्ने इच्छाले म तिमीलाई बीचबीचमा स्मरण मात्र गराउनेछु, उपदेश दिनेछैन' — रामले मातलिसँग भने।
14देवताहरूका श्रेष्ठ सारथि मातलि रामका वचनले अत्यन्त प्रसन्न भए र रथ चलाउन थाले।
15तब मातलिले रथ घुमाए र रथका घुम्दा पाङ्ग्राबाट उठेको धूलोले रावण विचलित भयो।
16तब क्रुद्ध दशमुख राक्षस रावणले, जसका आँखा क्रोधले ताम्रवर्ण भएका थिए, राममाथि बाणले प्रहार गर्यो।
17त्यस आक्रमणले उत्तेजित रामको सेना क्षुब्ध भयो। उनले असाधारण वेग भएको र सूर्यकिरणझैँ तीव्र गति भएको इन्द्रको धनु उठाए।
18अत्यन्त तीव्र वेगले सम्पन्न, सूर्यको कान्तिझैँ देदीप्यमान बाण समातेका ती दुवै, प्रत्येक अर्काको वध गर्ने इच्छाले, आमनेसामने उभिए, नजिक आए र त्यस महान् युद्धमा सिंहझैँ युद्ध गर्न थाले।
19त्यसपछि रावणको अन्त्यको कामना गर्दै गन्धर्व, देव, सिद्ध र ऋषिहरू त्यो द्वन्द्वयुद्ध हेर्न त्यहाँ आए।
20देवताहरूले रावणको रथमाथि रगतको वर्षा गरे; वायु प्रचण्ड रूपमा बायाँबाट दायाँ चक्राकार बह्यो।
21आकाशमा गिद्धहरूको विशाल बथान रावणको रथमाथि मडारिँदै, त्यो रथ जहाँजहाँ गयो त्यहाँत्यहाँ त्यसको अनुसरण गरिरह्यो।
22लङ्का दिनमै पनि साँझझैँ रक्तवर्णमा देदीप्यमान प्रतीत भयो, मानौँ पृथ्वी जलिरहेको छ र जपाका फूलले ढाकिएको छ।
23त्यहाँ उल्का र विशाल आगो खस्यो, जुन रावणको अन्त्यका सूचक थिए। तिनलाई देखेर राक्षसहरू दुःखी भए।
24त्यहाँ उल्का र विशाल आगो खस्यो, जुन रावणको अन्त्यका सूचक थिए। तिनलाई देखेर राक्षसहरू दुःखी भए।
25रावण जहाँजहाँ गयो, त्यहाँत्यहाँ पृथ्वी काँपी। अनेक राक्षसले अनुभव गरे कि तिनका हात जकडिए।
26सूर्यका किरण रावणको अगाडि रातो, पहेँलो, सेतो र कालो वर्णमा त्यसै गरी परे जसरी पर्वतमा खनिज।
27गिद्धहरूको पछि लाग्ने स्यालनीहरू अशुभको सूचना दिँदै मुखबाट बल्दो आगो ओकल्दै र चिच्याइरहे।
28युद्धमा बहेको प्रतिकूल वायुले राक्षसराजको दृष्टि धमिलो पारिदियो।
29मेघबिनै इन्द्रका भयङ्कर वज्र उसको (रावणको) सेनामाथि चारैतिर खसे र असह्य शब्द उत्पन्न गरे।
30धूलोको वर्षाले सबै दिशा र विदिशा अन्धकारले घेरिए र विशाल आकाश धमिलो भयो।
31भयङ्कर शब्द गर्दै, प्रचण्ड रीतिले लड्दै र भयावह चिच्याहट छाड्दै सयौँ सारिका त्यहाँ त्यस रथमाथि खसे।
32उसका (रावणका) अश्वले आफ्ना कटिभागबाट आगोका झिल्का तथा आँखाबाट एकैसाथ निरन्तर आँसु, जल र आगो छाडिरहेका थिए।
33यसरी अनेक भयङ्कर र भयावह वस्तु खसेर रावणको विनाशको सूचना दिइरहेका थिए।
34सबैतिर रामको विजयका लक्षण प्रकट भए, जुन प्राणीहरूलाई आनन्ददायी र शुभ प्रतीत भए।
35आफ्नो विजयका ती शुभ लक्षण प्रकट भएपछि श्रीराम अत्यन्त प्रसन्न भए र उनले सोचे — 'रावण मबाट मारियो।'