सर्गः 48
सुन्दरकाण्ड · अध्याय 48
संस्कृत
1ततस्तु रक्षोधिपतिर्महात्मा हनूमताक्षे निहते कुमारे। मनस्समाधाय सदेवकल्पं समादिदेशेन्द्रजितं सरोषः।।5.48.1।।
2त्वमस्त्रविच्छस्त्रविदां वरिष्ठस्सुरासुराणामपि शोकदाता। सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा पितामहाराधनसञ्चितास्त्रः।।5.48.2।।
3तवास्त्रबलमासाद्य ससुराः समरुद्गणाः। न शेकुस्समरे स्थातुं सुरेश्वरसमाश्रिताः।।5.48.3।।
4न कश्चित्त्रिषु लोकेषु संयुगेन गतश्रमः। भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः।।5.48.4।। देशकालविभागज्ञस्त्वमेव मतिसत्तमः।
5न तेऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणा न तेऽस्त्यकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे। न सोऽस्ति कश्चित्त्रिषु सङ्ग्रहेषु वै न वेद यस्तेऽस्त्रबलं बलं च ते।।5.48.5।।
6ममानुरूपं तपसो बलं च ते पराक्रमश्चास्त्रबलं च संयुगे। न त्वां समासाद्य रणावमर्दे मनश्श्रमं गच्छति निश्चितार्थम्।।5.48.6।।
7निहताः किङ्करास्सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः। अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रयायिनः।।5.48.7।। बलानि सुसमृद्धानि साश्वनागरथानि च।
8सहोदरस्ते दयितः कुमारोऽक्षश्च सूदितः।।5.48.8।। न हि तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन।
9इदं हि दृष्ट्वा मतिमन्महद्बलं कपेः प्रभावं च पराक्रमं च। त्वमात्मनश्चापि समीक्ष्य सारं कुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम्।।5.48.9।।
10बलावमर्थस्तयि सन्निकृष्टे यथा गते शाम्यति शान्तशत्रौ। तथा समीक्ष्यात्मबलं परं च समारभस्वास्त्रविदां वरिष्ठ।।5.48.10।।
11न वीरसेना गणशोच्यवन्ति न वज्रमादाय विशालसारम्। न मारुतस्यास्य गतेः प्रमाणं न चाग्निकल्पः करणेन हन्तुम्।।5.48.11।।
12तमेवमर्थं प्रसमीक्ष्य सम्यक् स्वकर्मसाम्याद्धि समाहितात्मा। स्मरंश्च दिव्यं धनुषोऽस्त्रवीर्यं व्रजाक्षतं कर्म समारभस्व।।5.48.12।।
13न खल्वियं मतिश्श्रेष्ठा यत्त्वां सम्प्रेषयाम्यहम्। इयं च राजधर्माणां क्षत्रियस्य मतिर्मता।।5.48.13।।
14नानाशस्त्रेषु सङ्ग्रामे वैशारद्यमरिन्दम। अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे।।5.48.14।।
15ततः पितुस्तद्वचनं निशम्य प्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः। चकार भर्तारमदीनसत्त्वो रणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः।।5.48.15।।
16ततस्तै स्स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजित् प्रतिपूजितः। युद्धोद्धतः कृतोत्साहस्सङ्ग्रामं प्रत्यपद्यत।।5.48.16।।
17श्रीमान्पद्मपलाशाक्षो राक्षसाधिपतेस्सुतः। निर्जगाम महातेजास्समुद्र इव पर्वसु।।5.48.17।।
18स पक्षिराजोपमतुल्यवेगैर्व्याळैश्चतुर्भिः सिततीक्षणदंष्ट्रैः। रथं समायुक्तमसहयवेगं समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः।।5.48.18।।
19स रथी धन्विनां श्रेष्ठः शस्त्रज्ञोस्त्रविदां वरः। रथेनाभिययौ क्षिप्रं हनुमान्यत्र सोऽभवत्।।5.48.19।।
20स तस्य रथनिर्घोषं ज्यास्वनं कार्मुकस्य च। निशम्य हरिवीरोऽसौ संप्रहृष्टतरोऽभवत्।।5.48.20।।
21सुमहच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान्। हनुमन्तमभिप्रेत्य जगाम रणपण्डितः।।5.48.21।।
22तस्मिंस्ततः संयति जातहर्षे रणाय निर्गच्छति चापपाणौ। दिशश्च सर्वाः कलुषा बभूवु र्मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः।।5.48.22।।
23समागतास्तत्र तु नागयक्षा महर्षयश्चक्रचराश्च सिद्धाः। नभस्समावृत्य च पक्षिसङ्घा विनेदुरुच्चैः परमप्रहृष्टाः।।5.48.23।।
24आयान्तं सरथं दृष्ट्वा तूर्णमिन्द्रजितं कपिः। विननाद महानादं व्यवर्धत च वेगवान्।।5.48.24।।
25इन्द्रजित्तु रथं दिव्यमास्थितश्चित्रकार्मुकः। धनुर्विष्फारयामास तटिदूर्जितन्निस्स्वनम्।।5.48.25।।
26ततस्समेतावतितीक्ष्णवेगौ महाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ। कपिश्च रक्षोधिपतेस्तनूजः सुरासुरेन्द्राविव बद्धवैरौ।।5.48.26।।
27स तस्य वीरस्य महारथस्य धनुष्मतः संयति सम्मतस्य। शरप्रवेगं व्यहनत्प्रवृद्ध श्चचार मार्गे पितुरप्रमेयः।।5.48.27।।
28ततश्शरानायततीक्ष्णशल्यान् सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान्। मुमोच वीरः परवीरहन्ता सुसन्नतान् वज्रनिपातवेगान्।।5.48.28।।
29ततस्तु तत्स्यन्दननिस्स्वनं च मृदङ्गभेरीपटहस्वनं च। विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्य निशम्य घोषं पुनरुत्पपात।।5.48.29।।
30शराणामन्तरेष्वाशु व्यवर्तत महाकपिः। हरिस्तस्याभिलक्ष्यस्य मोघयन्लक्ष्यसंग्रहम्।।5.48.30।।
31शराणामग्रतस्तस्य पुनः समभिवर्तत। प्रसार्य हस्तौ हनुमानुत्पपातानिलात्मजः।।5.48.31।।
32तावुभौ वेगसम्पन्नौ रणकर्मविशारदौ। सर्वभूतमनोग्राहि चक्रतुर्युद्धमुत्तमम्।।5.48.32।।
33हनुमतो वेद न राक्षसोऽन्तरं न मारुतिस्तस्य महात्मनोऽन्तरम्। परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः समेत्य तौ देवसमानविक्रमौ।।5.48.33।।
34ततस्तु लक्ष्ये स विहन्यमाने शरेष्वमोघेषु च संपतत्सु। जगाम चिन्तां महतीं महात्मा समाधिसंयोगसमाहितात्मा।।5.48.34।।
35ततो मतिं राक्षसराजसूनु श्चकार तस्मिन् हरिवीरमुख्ये। अवध्यतां तस्य कपेस्समीक्ष्य कथं निगच्छेदिति निग्रहार्थम्।।5.48.35।।
36ततः पैतामहं वीरः सोऽस्त्रमस्त्रविदां वरः। संदधे सुमहत्तेजा: तं हरिप्रवरं प्रति।।5.48.36।।
37अवध्योऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्रतत्त्ववित्। निजग्राह महाबाहुर्मारुतात्मजमिन्द्रजित्।।5.48.37।।
38तेन बद्धस्ततोऽस्त्रेण राक्षसेन स वानरः। अभवन्निर्विचेष्टश्च पपात स महीतले ।।5.48.38।।
39ततोऽथ बुद्ध्वा स तदस्त्रबन्धं प्रभोः प्रभावाद्विगतात्मवेगः। पितामहानुग्रहमात्मनश्च विचिन्तयामास हरिप्रवीरः।।5.48.39।।
40तत स्स्वायम्बुवैर्मन्त्रैर्ब्रह्मास्त्रमभिमन्त्रितम्। हनुमांश्चिन्तयामास वरदानं पितामहात्।।5.48.40।।
41न मेऽस्त्रबन्धस्य च शक्तिरस्ति विमोक्षणे लोकगुरोः प्रभावात्। इत्येव मत्वा विहितोऽस्त्रबन्धो मयात्मयोनेरनुवर्तितव्यः।।5.48.41।।
42स वीर्यमस्त्रस्य कपिर्विचार्य पितामहानुग्रहमात्मनश्च। विमोक्षशक्तिं परिचिन्तयित्वा पितामहाज्ञामनुवर्तते स्म।।5.48.42।।
43अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयं मम न जायते। पितामहमहेन्द्राभ्यां रक्षितस्यानिलेन च।।5.48.43।।
44ग्रहणे चापि रक्षोभिर्महन्मे गुणदर्शनम्। राक्षसेन्द्रेण संवादस्तस्माद्गृह्णन्तु मां परे।।5.48.44।।
45स निश्चितार्थः परवीरहन्ता समीक्ष्यकारी विनिवृत्तचेष्टः। परैः प्रसह्याभिगतैर्निगृह्य ननाद तैस्त्रै: परिभर्त्स्यमानः।।5.48.45।।
46ततस्तं राक्षसा दृष्ट्वा निर्विचेष्टमरिंदमम्। बबन्धुश्शणवल्कैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः।।5.48.46।।
47स रोचयामास परैश्च बन्धनं प्रसह्य वीरैरभिनिग्रहं च। कौतूहलान्मां यदि राक्षसेन्द्रो द्रष्टुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः।।5.48.47।।
48स बद्धस्तेन वल्केन विमुक्तोऽस्त्रेण वीर्यवान्। अस्त्रबन्धः स चान्यं हि न बन्धमनुवर्तते।।5.48.48।।
49अथेन्द्रजित्तु द्रुमचीरबद्धं विचार्य वीरः कपिसत्तमं तम्। विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्तां नान्येन बद्धो ह्यनुवर्ततेऽस्त्रम्।।5.48.49।।
50अहो महत्कर्म कृतं निरर्थकम्कं न राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा। पुनश्च मन्त्रे विहतेऽस्त्रमन्यत्प्रवर्तते संशयिता स्स्मसर्वे।।5.48.50।।
51अस्त्रेण हनुमान्मुक्तो नात्मानमवबुध्यत। कृष्यमाणस्तु रक्षोभि स्तौश्च बन्धैर्निपीडितः।।5.48.51।।
52हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः काष्ठमुष्टिभिः। समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्राकृष्यत स वानरः।।5.48.52।।
53अथेन्द्रजित्तं प्रसमीक्ष्य मुक्तमस्त्रेण बद्धं द्रुमचीरसूत्रैः। न्यदर्शयत्तत्र महाबलं तं हरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे।।5.48.53।।
54तं मत्तमिव मातङ्गं बद्धं कपिवरोत्तमम्। राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन्।।5.48.54।।
55कोऽयं कस्य कुतोवात्र किं कार्यं को व्यपाश्रयः। इति राक्षसवीराणां तत्र सञ्जज्ञिरे कथाः।।5.48.55।।
56हन्यतां दह्यतां वापि भक्ष्यतामिति चापरे। राक्षसास्तत्र सङ्क्रुद्धा: परस्परमथाब्रुवन्।।5.48.56।।
57अतीत्य मार्गं सहसा महात्मा स तत्र रक्षोधिपपादमूले। ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धान् गृहं महारत्नविभूषितं च।।5.48.57।।
58स ददर्श महातेजा रावणः कपिसत्तमम्। रक्षोभिर्विकृताकारैः कृष्यमाणमितस्ततः।।5.48.58।।
59राक्षसाधिपतिं चापि ददर्श कपिसत्तमः। तेजोबलसमायुक्तं तपन्तमिव भास्करम्।।5.48.59।।
60सरोषसम्वर्तितताम्रदृष्टिर्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य। अथोपविष्टान् कुलशीलवृद्धान् समादिशत्तं प्रति मन्त्रिमुख्यान्।।5.48.60।।
61यथाक्रमं तैस्स कपिर्विपृष्टः कार्यार्थमर्धस्य च मूलमादौ। निवेदयामास हरीश्वरस्य दूतः सकाशादहमागतोऽस्मि।।5.48.61।।
अंग्रेज़ी
1Thereafter the great demon king, mighty angry at the death of Aksha in the hands of Hanuman, controlled his feeling and ordered Indrajit who was like a godhead.
2"You are an expert in wielding astras (missiles) and foremost among the wielders of weapons. You are highly efficient. You have brought grief even to suras and asuras. You are a warrior of proven ability demonstrated in your war against the gods including Indra. By propitiating, (through penance), grandfather Brahma you have acquired many missiles.
3"None could face you in war including Indra, Maruts and gods because of your skill and the power of your astras.
4"Excepting you there is none who has not experienced fatigue in war in the three worlds. You alone are intelligent in fighting. You are protected by the strength of your arms and power of austerity. You are aware of the proper place and time of action.
5"Nothing is impossible for you in war. You do not consider with your wise judgment any action unfit for undertaking. There is none in all the three worlds who is unaware of the strength of your weapons and your power to recall through Mantra the weapon you have discharged.
6"The power of your penance, your valour and your ability to discharge astras in war is equal only to mine. I am not bothered about the consequences of war you wage because your victory is certain.
7"All the kinkaras , Jambumali, the heroic demons, sons of the ministers and five army generals were slain. Battalions of well-equipped army including horses, elephants and chariots were also destroyed.
8"Your dear young brother Aksha is killed. O scourage of enemies I do not have the faith in them as I have in you.
9"O intelligent warrior measure the strength, power and valour of the monkey and your own strength carefully. Exercise your own strength and speed accordingly.
10"O warrior of extraordinary merit among the wielders of astras asses your strength approach the enemy in a manner by which he is subdued without causing further destruction to our army. Carefully measure your own strength and your enemy's before you start fighting.
11"O hero take no large army as it is futile with this monkey endowed with extraordinary vigour. Even a thunderbolt can do nothing. He is like the wind and has no match in speed. He is like the sacrificial fire who cannot be destroyed by weapons.
12"Assess the situation properly. You are a person of sound judgement. You are a master in weaponry. Recollect the strength of your bow and divine astras and march forward with a singleminded attention. Act in a manner that does not bring your doom.
13"I am reluctant to send you to war in the circumstances. But you are the best choice for me. However, certainly this is the duty of a kshatriya who follows the science of polity. Hence I am sending you.
14"O subduer of enemies you are capable of handling different kinds of weapons. Therefore, understand that I seek only your ultimate triumph in war.
15Hearing the father's words (of exhortation), he, who is never distressed at the prospect of war decided to seek the battle as he was powerful like the son of Daksha, and went round his father with respect.
16Having been honoured by his own kith and kin who loved him, Indrajit rushed forth for war with martial vigour.
17When the illustrious son of Ravana, the highly Indrajit resplendent with eyes of lotus petals marched ahead he looked like the turbulent ocean on a fullmoon day.
18Like Indra, Indrajit ascended the chariot (which had the standard of Indra as it was seized from him as a token of his having conquered Indra) yoked to four sharptoothed tigers. It moved in swiftness vying with Garuda, the king of birds in speed.
19Mounted on the chariot, Indrajit, the best in archery and an expert in weaponry went quickly to the place where that great Hanuman was stationed.
20The leader of the monkey also became happier on hearing the rumbling (of the chariot) and the twang of Indrajit's bowstring.
21Indrajit who was an adept in warfare, picked his highly powerful bow and aimed his sharpedged arrow at Hanuman.
22When he sallied forth happily holding a bow full of passion for war, darkness prevailed in all quarters and it became gloomy. Beasts began to howl in various frightful ways.
23(To see the combat) the Nagas, Yakshas, seers and Siddhas who move round the heavenly orbits assembled in the sky. The birds collected in flocks in the sky and screeched loudly and happily.
24Hanuman of very high speed enlarged his body and roared, perceiving Indrajit's chariot coming swiftly.
25Indrajit on his part sat in his divine chariot holding a wonderful bow and in a lightning speed twanged it.
26Then the son of the demon king and Hanuman, both very fast in speed, mighty and powerful, fearless in war and like sura and asura closed in upon each other.
27Hanuman of immeasurable strength heaved himself to a huge proprtion and went moving on the path of his father (windgod) rendering useless the extraordinary speed of the arrows of Indrajit, who was great in chariot warfare, and an efficient archer.
28Then the heroic Indrajit, slayer of enemy warriors, discharged long arrows that were fixed with fine feathers with sharppointed gold tips, bent a little at the tip touching the bow string, as swift as lightning.
29Thereupon, hearing the rumbling of the chariot, the sounds of mrudangas, bheris, and patahas drawing towards him, and percieving the loud twang of the bow (of Indrajit) Hanuman sprang up again.
30The great tawny monkey moved quickly between spaces of arrows that were aimed at him rendering hosts of Indrajit's targets futile.
31Hanuman, son of the Windgod again stood facing the arrows directly stretching his hands and jumped (into the air).
32Both the warriors endowed with speed and skill in warfare carried on the fight which captivated the minds of all creatures.
33The demon did not find a way to hit Hanuman. Maruti also found no opportunity to hit great Indrajit. Both of them being equal to gods in valour became too much to each other in war. (Both of them moved at meteoric speed making it difficult to aim at the enemy.)
34Indrajit's infallible arrows missed Hanuman. Then the great warrior became perplexed and started thinking seriously within himself entering into a reflective mood.
35Then Indrajit, son of the demon king, thinking that a vanara should not be killed started considering other means of catching hm.
36Then the heroic master of weapons, an excellent and glorious warrior directed the Brahmastram towards the foremost of monkeys.
37Indrajit, the strongarmed hero, who knew the secrets of all missiles, realising that the son of the Windgod cannot be killed caught him by the divine weapon of Brahma (Brahmastram).
38Then Hanuman bound by the weapon of the demon was unable to move and fell on the ground.
39The monkey leader realised that his speed was arrested by the power of the lord Brahma, by the strength of the bond of Brahmastram. He then recalled lord Brahma's boon to him.
40Hanuman realised that it was by invoking creator Brahma and applying the mantra that he was caught by Brahmastram. On that occasion he started thinking of the boon given to him by Grandsire Brahma :
41'I deem it an effect of the power of Brahma. It is not possiblle for me to free myself due to the power of the great lord presiding over the universe through the astra. It should be obeyed'.
42Reflecting within himself about the power of the astra, Hanuman recalled Braham's favour to him. He recalled his own power to liberate himself from the Brahmastra and resolved to abide by the order of Brahma.
43'Even though I am bound by the astra, I have the protection of both Brahma and Indra as well as the Windgod. Hence there is no cause for apprension.
44'If I am caught by the demon I will have the opportunity to see the demon lord. Therefore, let me be caught by my enemies'.
45Hanuman, a destroyer of enemies, who assesses before he acts, resolved (to submit to the ordinance of Brahma), to be silent (the power of his movement affected). When the enemy forces came to him slowly and slowly, siezed him forcibly and abused him, he roared.
46Then the ogres had Hanuman, the subduer of enemies, who made no effort to move, bound with hemp rope and bark robes.
47Bound by the enemy warriors, Hanuman, decided to bear all humiliations, thinking, 'May be the demon king might come to see me out of curiosity if he is so disposed'.
48On being bound by bark ropes Hanuman was set free from the bond of Brahmastra, since the bondage of Brahmastra does not tolerate another ordinary bondage.
49Then the heroic Indrajit coming to know that the foremost of the monkeys bound by bark ropes was released from the bondage of Brahmastra, thought, 'indeed the divine weapon does not tolerate other bonds, so the vanara is released'.
50'Alas! my achievement has been wasted. The ogres had not considered the impact of the mantra of astra . Once the Brahmastra is ineffective another astra cannot be operative again. We are all running a risk.'
51Though binding and dragging by the ogres had hurt Hanuman, he on his part did not know that he had been released from Brahmastra.
52The cruel ogres hit Hanuman with sticks and fists and dragged him to the presence of the demon lord.
53Then Indarjit, seeing the powerful Hanuman, the foremost of monkeys who was released from the Brahmastra, still bound by bark ropes, presented him to the ogres and their master in the royal assembly.
54The ogres presented the best of monkeys, Hanuman looking like an elephant in rut to Ravana, the demon king.
55"Who is he? Whose son is he? Why has he come here? Where has he come from? What business does he have here?" Thus the heroic demons talked among themselves.
56Thereafter other ogres angrily said 'Let us kill him, burn him or otherwise devour him,' thus they spoke to one another.
57The great Hanuman moving quickly and crossing the path came near the feet of the king. He saw the aged and experienced ministers of the king and the palace of the king adorned with precious gems.
58Resplendent Ravana saw the ogres of ugly appearance dragging the foremost of the monkeys here and there.
59Hanuman the best of monkeys also saw the demon king who had both splendour and strength, radiating brilliance like the Sun.
60That tenheaded rakshasa king, rolling his red eyes rapidly in rage and observing the monkey unwinkingly ordered the noble and aged ministers of his clan to interrogate Hanuman.
61At the very outset they questioned Hanuman manner in the usual about the place he came from and the purpose. Hanuman reported, 'I am Hanuman. I came as a messenger by the order of the king of monkeys'. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टचत्वारिंशस्सर्गः।। Thus ends the fortyeigth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1तत्पश्चात् हनुमान् के हाथों अक्ष की मृत्यु से अत्यन्त क्रुद्ध महान् राक्षसराज ने अपना भाव संयत किया और देवतुल्य इन्द्रजित् को आज्ञा दी।
2'तुम अस्त्रों के प्रयोग में निपुण और अस्त्रधारियों में अग्रगण्य हो। तुम परम समर्थ हो। तुमने सुरों और असुरों को भी शोक दिया है। इन्द्र सहित देवताओं के विरुद्ध अपने युद्ध में तुमने अपनी सिद्ध सामर्थ्य दिखाई है। पितामह ब्रह्मा को (तप से) प्रसन्न कर तुमने अनेक अस्त्र प्राप्त किए हैं।
3'तुम्हारे कौशल और तुम्हारे अस्त्रों की शक्ति के कारण इन्द्र, मरुद्गण और देवताओं सहित कोई भी युद्ध में तुम्हारा सामना न कर सका।
4'तीनों लोकों में तुम्हारे अतिरिक्त कोई ऐसा नहीं जिसने युद्ध में थकान न अनुभव की हो। युद्ध में केवल तुम्हीं बुद्धिमान् हो। तुम अपनी भुजाओं के बल और तपोबल से रक्षित हो। तुम कर्म के उचित स्थान और काल को जानते हो।
5'युद्ध में तुम्हारे लिए कुछ भी असम्भव नहीं। तुम अपने विवेकपूर्ण निर्णय से किसी भी कर्म को अकरणीय नहीं मानते। तीनों लोकों में ऐसा कोई नहीं जो तुम्हारे अस्त्रों के बल और छोड़े हुए अस्त्र को मन्त्र से लौटा लेने की तुम्हारी शक्ति से अनजान हो।
6'तुम्हारे तप का बल, तुम्हारा पराक्रम और युद्ध में अस्त्र छोड़ने की तुम्हारी सामर्थ्य केवल मेरे ही समान है। तुम जो युद्ध करोगे उसके परिणाम की मुझे चिन्ता नहीं, क्योंकि तुम्हारी विजय निश्चित है।
7'सब किङ्कर, जम्बुमाली, वे वीर राक्षस, मन्त्रिपुत्र और पाँचों सेनापति मारे गए। अश्वों, हाथियों और रथों सहित सुसज्जित सेना की टुकड़ियाँ भी नष्ट हो गईं।
8'तुम्हारा प्रिय छोटा भाई अक्ष मारा गया। हे शत्रुतापन! उन पर मुझे वैसा विश्वास न था जैसा तुम पर है।
9'हे बुद्धिमान् योद्धा! उस वानर के बल, शक्ति और पराक्रम तथा अपने बल का सावधानी से आकलन करो। उसी के अनुसार अपने बल और वेग का प्रयोग करो।
10'हे अस्त्रधारियों में असाधारण गुण वाले योद्धा! अपने बल का आकलन कर शत्रु के पास इस प्रकार जाओ जिससे वह वश में हो जाए और हमारी सेना का और विनाश न हो। युद्ध आरम्भ करने से पूर्व अपने और शत्रु के बल का सावधानी से आकलन कर लो।
11'हे वीर! विशाल सेना मत ले जाओ, क्योंकि असाधारण ओज वाले इस वानर के आगे वह व्यर्थ है। वज्र भी कुछ नहीं कर सकता। वह वायु के समान है और वेग में उसका कोई सानी नहीं। वह यज्ञाग्नि के समान है, जिसका अस्त्रों से नाश नहीं हो सकता।
12'स्थिति का ठीक आकलन करो। तुम सुबुद्धि पुरुष हो। तुम अस्त्रविद्या के स्वामी हो। अपने धनुष और दिव्य अस्त्रों के बल का स्मरण कर एकाग्रचित्त होकर आगे बढ़ो। ऐसा आचरण करो जिससे तुम्हारा विनाश न हो।
13'इन परिस्थितियों में तुम्हें युद्ध में भेजने की मेरी इच्छा नहीं। किन्तु मेरे लिए तुम्हीं सर्वोत्तम विकल्प हो। तथापि नीतिशास्त्र का पालन करने वाले क्षत्रिय का यही कर्तव्य है। इसीलिए मैं तुम्हें भेज रहा हूँ।
14'हे शत्रुदमन! तुम भाँति-भाँति के अस्त्र चलाने में समर्थ हो। अतः समझ लो कि मैं युद्ध में तुम्हारी परम विजय ही चाहता हूँ।'
15पिता के (उत्साहवर्धक) वचन सुनकर वह, जो युद्ध की सम्भावना से कभी विचलित नहीं होता था, युद्ध में जाने का निश्चय कर बैठा; वह दक्षपुत्र के समान बलशाली था और उसने आदरपूर्वक अपने पिता की प्रदक्षिणा की।
16अपने स्नेही स्वजनों द्वारा सम्मानित होकर इन्द्रजित् वीरोचित उत्साह से युद्ध के लिए निकल पड़ा।
17जब कमलदल के समान नेत्रों वाला परम तेजस्वी यशस्वी रावणपुत्र इन्द्रजित् आगे बढ़ा, तब वह पूर्णिमा के दिन क्षुब्ध समुद्र के समान लगा।
18इन्द्र के समान इन्द्रजित् उस रथ पर चढ़ा (जिस पर इन्द्र का चिह्न था, क्योंकि इन्द्र को जीतने के प्रतीक के रूप में वह उससे छीना गया था), जिसमें चार तीखे दाँतों वाले व्याघ्र जुते थे। वह वेग में पक्षिराज गरुड़ से स्पर्धा करता चलता था।
19रथ पर चढ़कर धनुर्विद्या में श्रेष्ठ और अस्त्रविद्या में निपुण इन्द्रजित् शीघ्रता से उस स्थान पर गया जहाँ वे महान् हनुमान् स्थित थे।
20वानरनायक भी (रथ की) गड़गड़ाहट और इन्द्रजित् की धनुषटङ्कार सुनकर और भी प्रसन्न हुए।
21युद्धविद्या में निपुण इन्द्रजित् ने अपना परम बलशाली धनुष उठाया और अपना तीखी धार वाला बाण हनुमान् पर साधा।
22जब वह युद्ध के उत्साह से भरा धनुष लिए प्रसन्नतापूर्वक निकला, तब सब दिशाओं में अन्धकार छा गया और वातावरण धूमिल हो गया। पशु भाँति-भाँति की भयङ्कर ध्वनियों में चिल्लाने लगे।
23(उस युद्ध को देखने) स्वर्गीय कक्षाओं में विचरने वाले नाग, यक्ष, ऋषि और सिद्ध आकाश में एकत्र हो गए। पक्षी आकाश में झुंड बनाकर एकत्र हुए और ऊँचे स्वर में प्रसन्नतापूर्वक चीत्कार करने लगे।
24इन्द्रजित् के रथ को वेग से आते देखकर परम वेगवान् हनुमान् ने अपना शरीर बढ़ाया और गर्जना की।
25इन्द्रजित् ने भी अपनी ओर से अपने दिव्य रथ पर बैठे-बैठे अद्भुत धनुष थामा और बिजली के समान वेग से उसकी टङ्कार की।
26तब राक्षसराज का पुत्र और हनुमान् — दोनों परम वेगवान्, बलशाली और शक्तिशाली, युद्ध में निर्भय और सुर तथा असुर के समान — एक-दूसरे के निकट आ भिड़े।
27अपरिमेय बल वाले हनुमान् ने अपने को विशाल आकार तक बढ़ाया और अपने पिता (वायुदेव) के मार्ग पर चलते हुए महारथी और कुशल धनुर्धर इन्द्रजित् के बाणों के असाधारण वेग को व्यर्थ कर दिया।
28तब शत्रुयोद्धाओं के संहारक वीर इन्द्रजित् ने वे दीर्घ बाण छोड़े जिनमें सुन्दर पंख लगे थे, जिनके अग्रभाग तीखे स्वर्णाग्र थे, जो प्रत्यञ्चा को छूते हुए अग्रभाग पर कुछ झुके थे और जो बिजली के समान वेगवान् थे।
29तत्पश्चात् रथ की गड़गड़ाहट, मृदङ्गों, भेरियों और पटहों की ध्वनि को अपनी ओर आते सुनकर तथा (इन्द्रजित् की) धनुष की ऊँची टङ्कार को समझकर हनुमान् पुनः उछल पड़े।
30वे महान् पिङ्गलवर्ण वानर अपने पर साधे गए बाणों के बीच की जगहों से शीघ्रता से निकल गए और इन्द्रजित् के अनेक लक्ष्यों को व्यर्थ कर दिया।
31वायुपुत्र हनुमान् पुनः अपनी भुजाएँ फैलाकर सीधे बाणों का सामना करते हुए खड़े हुए और (आकाश में) उछल पड़े।
32वेग और युद्धकौशल से सम्पन्न दोनों योद्धाओं ने वह युद्ध चलाया, जिसने समस्त प्राणियों के मन मोह लिए।
33वह राक्षस हनुमान् पर प्रहार करने का अवसर न पा सका। मारुति को भी महान् इन्द्रजित् पर प्रहार करने का अवसर न मिला। पराक्रम में देवताओं के समान वे दोनों युद्ध में एक-दूसरे के लिए भारी पड़ गए। (दोनों उल्का के समान वेग से चलते थे, जिससे शत्रु पर लक्ष्य साधना कठिन था।)
34इन्द्रजित् के अमोघ बाण हनुमान् से चूक गए। तब वह महान् योद्धा विह्वल हो गया और गम्भीर विचार में डूबकर मन ही मन सोचने लगा।
35तब राक्षसराज के पुत्र इन्द्रजित् ने यह सोचकर कि वानर मारा नहीं जाना चाहिए, उसे पकड़ने के अन्य उपायों पर विचार करना आरम्भ किया।
36तब अस्त्रविद्या के वीर स्वामी, उस उत्तम और यशस्वी योद्धा ने वानरश्रेष्ठ की ओर ब्रह्मास्त्र चलाया।
37समस्त अस्त्रों के रहस्यों को जानने वाले महाबाहु वीर इन्द्रजित् ने यह समझकर कि वायुपुत्र मारा नहीं जा सकता, उन्हें ब्रह्मा के दिव्य अस्त्र (ब्रह्मास्त्र) से बाँध लिया।
38तब राक्षस के उस अस्त्र से बँधे हनुमान् हिल न सके और भूमि पर गिर पड़े।
39वानरनायक ने जान लिया कि उनकी गति ब्रह्मास्त्र के बन्धन के बल से, भगवान् ब्रह्मा की शक्ति से रुकी है। तब उन्हें ब्रह्मा का दिया वरदान स्मरण हो आया।
40हनुमान् ने जान लिया कि सृष्टिकर्ता ब्रह्मा का आवाहन कर और मन्त्र का प्रयोग कर उन्हें ब्रह्मास्त्र से बाँधा गया है। उस अवसर पर वे पितामह ब्रह्मा द्वारा दिए वरदान का स्मरण करने लगे —
41'मैं इसे ब्रह्मा की शक्ति का प्रभाव मानता हूँ। इस अस्त्र के द्वारा ब्रह्माण्ड के अधिष्ठाता महान् प्रभु की शक्ति के कारण मेरे लिए स्वयं को मुक्त करना सम्भव नहीं। इसका पालन करना चाहिए।'
42उस अस्त्र की शक्ति पर मन ही मन विचार कर हनुमान् ने ब्रह्मा के अपने प्रति अनुग्रह का स्मरण किया। उन्होंने ब्रह्मास्त्र से मुक्त होने की अपनी शक्ति का भी स्मरण किया और ब्रह्मा की आज्ञा का पालन करने का निश्चय किया।
43'यद्यपि मैं अस्त्र से बँधा हूँ, तथापि मुझे ब्रह्मा और इन्द्र दोनों तथा वायुदेव का संरक्षण प्राप्त है। अतः चिन्ता का कोई कारण नहीं।
44'यदि मैं राक्षसों द्वारा पकड़ा गया, तो मुझे राक्षसराज को देखने का अवसर मिलेगा। अतः मैं अपने शत्रुओं द्वारा पकड़ा जाऊँ।'
45शत्रुनाशक और कर्म से पूर्व विचार करने वाले हनुमान् ने (ब्रह्मा के विधान के आगे झुकने का) निश्चय किया और मौन रहे (उनकी गति की शक्ति अवरुद्ध थी)। जब शत्रुसेना धीरे-धीरे उनके पास आई, उन्हें बलपूर्वक पकड़ा और अपमानित किया, तब वे गरजे।
46तब राक्षसों ने शत्रुदमन हनुमान् को, जिन्होंने हिलने का कोई प्रयत्न न किया, सन की रस्सियों और वल्कल वस्त्रों से बाँध दिया।
47शत्रुयोद्धाओं द्वारा बाँधे जाने पर हनुमान् ने यह सोचकर सब अपमान सहने का निश्चय किया — 'सम्भव है राक्षसराज कौतूहलवश मुझे देखने आए, यदि उसका ऐसा मन हो।'
48वल्कल की रस्सियों से बाँधे जाने पर हनुमान् ब्रह्मास्त्र के बन्धन से मुक्त हो गए, क्योंकि ब्रह्मास्त्र का बन्धन किसी अन्य साधारण बन्धन को सहन नहीं करता।
49तब वीर इन्द्रजित् ने यह जानकर कि वल्कल रस्सियों से बँधे वानरश्रेष्ठ ब्रह्मास्त्र के बन्धन से मुक्त हो गए, सोचा — 'निस्सन्देह दिव्य अस्त्र अन्य बन्धनों को सहन नहीं करता, अतः वानर मुक्त हो गया।'
50'हाय! मेरी उपलब्धि व्यर्थ हो गई। राक्षसों ने अस्त्र के मन्त्र के प्रभाव पर विचार न किया। एक बार ब्रह्मास्त्र निष्फल हो जाए, तो दूसरा अस्त्र फिर से प्रभावी नहीं हो सकता। हम सब सङ्कट में हैं।'
51यद्यपि राक्षसों द्वारा बाँधे और घसीटे जाने से हनुमान् को चोट पहुँची थी, तथापि उन्हें अपनी ओर से यह ज्ञात न था कि वे ब्रह्मास्त्र से मुक्त हो चुके हैं।
52क्रूर राक्षसों ने हनुमान् पर लाठियों और मुक्कों से प्रहार किया और उन्हें घसीटकर राक्षसराज के समक्ष ले गए।
53तब इन्द्रजित् ने ब्रह्मास्त्र से मुक्त हो चुके किन्तु अब भी वल्कल रस्सियों से बँधे उन बलशाली वानरश्रेष्ठ हनुमान् को देखकर उन्हें राजसभा में राक्षसों और उनके स्वामी के समक्ष प्रस्तुत किया।
54राक्षसों ने मदमत्त हाथी के समान दिखते वानरश्रेष्ठ हनुमान् को राक्षसराज रावण के समक्ष प्रस्तुत किया।
55'यह कौन है? किसका पुत्र है? यहाँ क्यों आया है? कहाँ से आया है? यहाँ इसका क्या प्रयोजन है?' — इस प्रकार वे वीर राक्षस आपस में बातें करने लगे।
56तत्पश्चात् अन्य राक्षसों ने क्रोध में कहा — 'इसे मार डालें, जला दें अथवा खा ही जाएँ' — इस प्रकार वे परस्पर बोले।
57वे महान् हनुमान् शीघ्रता से चलकर और मार्ग पार कर राजा के चरणों के निकट आए। उन्होंने राजा के वृद्ध और अनुभवी मन्त्रियों तथा बहुमूल्य रत्नों से सजे राजा के भवन को देखा।
58तेजस्वी रावण ने कुरूप रूप वाले राक्षसों को वानरश्रेष्ठ को इधर-उधर घसीटते देखा।
59वानरश्रेष्ठ हनुमान् ने भी उस राक्षसराज को देखा, जिसमें तेज और बल दोनों थे और जो सूर्य के समान आभा बिखेर रहा था।
60वह दशमुख राक्षसराज क्रोध में अपने लाल नेत्र तेजी से घुमाते हुए और वानर को अपलक देखते हुए अपने कुल के श्रेष्ठ और वृद्ध मन्त्रियों को हनुमान् से पूछताछ करने की आज्ञा दी।
61उन्होंने आरम्भ में ही हनुमान् से सामान्य ढंग से उनके आने के स्थान और प्रयोजन के विषय में पूछा। हनुमान् ने बताया — 'मैं हनुमान् हूँ। मैं वानरराज की आज्ञा से दूत बनकर आया हूँ।' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का अष्टचत्वारिंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1त्यसपछि हनुमान्का हातबाट अक्षको मृत्यु भएकोमा अत्यन्त क्रुद्ध महान् राक्षसराजले आफ्नो भाव संयत गर्यो र देवतुल्य इन्द्रजित्लाई आज्ञा दियो।
2'तिमी अस्त्रको प्रयोगमा निपुण र अस्त्रधारीहरूमा अग्रगण्य छौ। तिमी परम समर्थ छौ। तिमीले सुर र असुरहरूलाई पनि शोक दिएका छौ। इन्द्रसहित देवताहरूविरुद्धको आफ्नो युद्धमा तिमीले आफ्नो सिद्ध सामर्थ्य देखाएका छौ। पितामह ब्रह्मालाई (तपले) प्रसन्न पारेर तिमीले अनेक अस्त्र प्राप्त गरेका छौ।
3'तिम्रो कौशल र तिम्रा अस्त्रको शक्तिका कारण इन्द्र, मरुद्गण र देवतासहित कसैले पनि युद्धमा तिम्रो सामना गर्न सकेन।
4'तीनै लोकमा तिमीबाहेक यस्तो कोही छैन जसले युद्धमा थकान अनुभव नगरेको होस्। युद्धमा केवल तिमी नै बुद्धिमान् छौ। तिमी आफ्ना पाखुराको बल र तपोबलले रक्षित छौ। तिमी कर्मको उचित स्थान र काल जान्दछौ।
5'युद्धमा तिम्रा लागि केही पनि असम्भव छैन। तिमी आफ्नो विवेकपूर्ण निर्णयले कुनै पनि कर्मलाई अकरणीय ठान्दैनौ। तीनै लोकमा यस्तो कोही छैन जो तिम्रा अस्त्रको बल र छोडिएको अस्त्रलाई मन्त्रले फिर्ता बोलाउने तिम्रो शक्तिबाट अनभिज्ञ होस्।
6'तिम्रो तपको बल, तिम्रो पराक्रम र युद्धमा अस्त्र छोड्ने तिम्रो सामर्थ्य केवल मेरै समान छ। तिमीले गर्ने युद्धको परिणामको मलाई चिन्ता छैन, किनकि तिम्रो विजय निश्चित छ।
7'सबै किङ्कर, जम्बुमाली, ती वीर राक्षस, मन्त्रिपुत्र र पाँचै सेनापति मारिए। घोडा, हात्ती र रथसहित सुसज्जित सेनाका टोली पनि नष्ट भए।
8'तिम्रो प्रिय सानो भाइ अक्ष मारियो। हे शत्रुतापन! तिनमाथि मलाई त्यस्तो विश्वास थिएन जस्तो तिमीमाथि छ।
9'हे बुद्धिमान् योद्धा! त्यस वानरको बल, शक्ति र पराक्रम तथा आफ्नो बलको सावधानीपूर्वक आकलन गर। त्यसैअनुसार आफ्नो बल र वेगको प्रयोग गर।
10'हे अस्त्रधारीहरूमा असाधारण गुण भएका योद्धा! आफ्नो बलको आकलन गरी शत्रुकहाँ यसरी जाऊ जसले ऊ वशमा आओस् र हाम्रो सेनाको अझ विनाश नहोस्। युद्ध सुरु गर्नुभन्दा पहिले आफ्नो र शत्रुको बलको सावधानीपूर्वक आकलन गर।
11'हे वीर! विशाल सेना नलैजाऊ, किनकि असाधारण ओज भएको यस वानरको अगाडि त्यो व्यर्थ छ। वज्रले पनि केही गर्न सक्दैन। ऊ वायुसमान छ र वेगमा उसको कुनै सानी छैन। ऊ यज्ञाग्निसमान छ, जसको अस्त्रले नाश हुन सक्दैन।
12'स्थितिको ठीक आकलन गर। तिमी सुबुद्धि पुरुष हौ। तिमी अस्त्रविद्याका स्वामी हौ। आफ्नो धनुष र दिव्य अस्त्रको बल सम्झेर एकाग्रचित्त भई अघि बढ। यस्तो आचरण गर जसले तिम्रो विनाश नहोस्।
13'यी परिस्थितिमा तिमीलाई युद्धमा पठाउने मेरो इच्छा छैन। तर मेरा लागि तिमी नै सर्वोत्तम विकल्प हौ। तथापि नीतिशास्त्रको पालन गर्ने क्षत्रियको यही कर्तव्य हो। त्यसैले म तिमीलाई पठाउँदै छु।
14'हे शत्रुदमन! तिमी भाँतिभाँतिका अस्त्र चलाउन समर्थ छौ। त्यसैले बुझ कि म युद्धमा तिम्रो परम विजय नै चाहन्छु।'
15पिताका (उत्साहवर्धक) वचन सुनेर ऊ, जो युद्धको सम्भावनाबाट कहिल्यै विचलित हुँदैनथ्यो, युद्धमा जाने निश्चय गर्यो; ऊ दक्षपुत्रसमान बलशाली थियो र उसले आदरपूर्वक आफ्ना पिताको प्रदक्षिणा गर्यो।
16आफ्ना स्नेही स्वजनहरूद्वारा सम्मानित भई इन्द्रजित् वीरोचित उत्साहले युद्धका लागि निस्क्यो।
17जब कमलदलझैँ आँखा भएको परम तेजस्वी यशस्वी रावणपुत्र इन्द्रजित् अघि बढ्यो, तब ऊ पूर्णिमाको दिन क्षुब्ध समुद्रझैँ देखियो।
18इन्द्रसमान इन्द्रजित् त्यस रथमा चढ्यो (जसमा इन्द्रको चिह्न थियो, किनकि इन्द्रलाई जितेको प्रतीकका रूपमा त्यो उनीबाट खोसिएको थियो), जसमा चार तीखा दाँत भएका बाघ जोतिएका थिए। त्यो वेगमा पक्षिराज गरुडसँग स्पर्धा गर्दै चल्थ्यो।
19रथमा चढेर धनुर्विद्यामा श्रेष्ठ र अस्त्रविद्यामा निपुण इन्द्रजित् चाँडै त्यस स्थानमा गयो जहाँ ती महान् हनुमान् थिए।
20वानरनायक पनि (रथको) गडगडाहट र इन्द्रजित्को धनुषटङ्कार सुनेर अझ प्रसन्न भए।
21युद्धविद्यामा निपुण इन्द्रजित्ले आफ्नो परम बलशाली धनुष उठायो र आफ्नो तीखो धार भएको बाण हनुमान्माथि साध्यो।
22जब ऊ युद्धको उत्साहले भरिएको धनुष लिएर प्रसन्नतापूर्वक निस्क्यो, तब सबै दिशामा अन्धकार छायो र वातावरण धुमिल भयो। पशुहरू भाँतिभाँतिका भयङ्कर ध्वनिमा चिच्याउन थाले।
23(त्यो युद्ध हेर्न) स्वर्गीय कक्षामा विचरण गर्ने नाग, यक्ष, ऋषि र सिद्धहरू आकाशमा भेला भए। पक्षीहरू आकाशमा बथान बनाएर भेला भए र ठूलो स्वरमा प्रसन्नतापूर्वक चिच्याउन थाले।
24इन्द्रजित्को रथ वेगले आइरहेको देखेर परम वेगवान् हनुमान्ले आफ्नो शरीर बढाए र गर्जना गरे।
25इन्द्रजित्ले पनि आफ्नो तर्फबाट आफ्नो दिव्य रथमा बसीबसी अद्भुत धनुष समात्यो र बिजुलीसमान वेगले त्यसको टङ्कार गर्यो।
26तब राक्षसराजको छोरा र हनुमान् — दुवै परम वेगवान्, बलशाली र शक्तिशाली, युद्धमा निर्भय र सुर तथा असुरसमान — एकअर्काको नजिक आइभिडे।
27अपरिमेय बल भएका हनुमान्ले आफूलाई विशाल आकारसम्म बढाए र आफ्ना पिता (वायुदेव) को मार्गमा हिँड्दै महारथी र कुशल धनुर्धर इन्द्रजित्का बाणको असाधारण वेग व्यर्थ पारिदिए।
28तब शत्रुयोद्धाहरूका संहारक वीर इन्द्रजित्ले ती दीर्घ बाण छोड्यो जसमा सुन्दर प्वाँख लागेका थिए, जसका अग्रभाग तीखा स्वर्णाग्र थिए, जुन प्रत्यञ्चा छुँदै अग्रभागमा केही निहुरिएका थिए र जुन बिजुलीसमान वेगवान् थिए।
29त्यसपछि रथको गडगडाहट, मृदङ्ग, भेरी र पटहको ध्वनि आफूतिर आइरहेको सुनेर तथा (इन्द्रजित्को) धनुषको ठूलो टङ्कार बुझेर हनुमान् फेरि उफ्रे।
30ती महान् पिँगलवर्ण वानर आफूमाथि साधिएका बाणहरूको बीचका ठाउँबाट चाँडै निस्किए र इन्द्रजित्का अनेक लक्ष्य व्यर्थ पारिदिए।
31वायुपुत्र हनुमान् फेरि आफ्ना हात फैलाएर सीधै बाणहरूको सामना गर्दै उभिए र (आकाशमा) उफ्रे।
32वेग र युद्धकौशलले सम्पन्न दुवै योद्धाले त्यो युद्ध चलाए, जसले सम्पूर्ण प्राणीका मन मोहे।
33त्यस राक्षसले हनुमान्माथि प्रहार गर्ने अवसर पाएन। मारुतिले पनि महान् इन्द्रजित्माथि प्रहार गर्ने अवसर पाएनन्। पराक्रममा देवतासमान ती दुवै युद्धमा एकअर्काका लागि भारी परे। (दुवै उल्कासमान वेगले चल्थे, जसले शत्रुमाथि लक्ष्य साध्न कठिन थियो।)
34इन्द्रजित्का अमोघ बाण हनुमान्बाट चुके। तब त्यो महान् योद्धा विह्वल भयो र गम्भीर विचारमा डुबेर मनमनै सोच्न थाल्यो।
35तब राक्षसराजका छोरा इन्द्रजित्ले वानर मारिनुहुँदैन भन्ने सोचेर उसलाई समात्ने अन्य उपायमाथि विचार गर्न थाल्यो।
36तब अस्त्रविद्याका वीर स्वामी, त्यस उत्तम र यशस्वी योद्धाले वानरश्रेष्ठतिर ब्रह्मास्त्र चलायो।
37सम्पूर्ण अस्त्रका रहस्य जान्ने महाबाहु वीर इन्द्रजित्ले वायुपुत्र मारिन सक्दैनन् भन्ने बुझेर उनलाई ब्रह्माको दिव्य अस्त्र (ब्रह्मास्त्र) ले बाँध्यो।
38तब राक्षसको त्यस अस्त्रले बाँधिएका हनुमान् हल्लिन सकेनन् र भुइँमा खसे।
39वानरनायकले थाहा पाए कि उनको गति ब्रह्मास्त्रको बन्धनको बलले, भगवान् ब्रह्माको शक्तिले रोकिएको छ। तब उनलाई ब्रह्माले दिएको वरदान सम्झना भयो।
40हनुमान्ले थाहा पाए कि सृष्टिकर्ता ब्रह्माको आवाहन गरी र मन्त्रको प्रयोग गरी उनलाई ब्रह्मास्त्रले बाँधिएको छ। त्यस अवसरमा उनी पितामह ब्रह्माले दिएको वरदानको सम्झना गर्न थाले —
41'म यसलाई ब्रह्माको शक्तिको प्रभाव मान्दछु। यस अस्त्रद्वारा ब्रह्माण्डका अधिष्ठाता महान् प्रभुको शक्तिका कारण मेरा लागि आफूलाई मुक्त गर्न सम्भव छैन। यसको पालन गर्नुपर्छ।'
42त्यस अस्त्रको शक्तिमाथि मनमनै विचार गरी हनुमान्ले ब्रह्माको आफूप्रतिको अनुग्रहको सम्झना गरे। उनले ब्रह्मास्त्रबाट मुक्त हुने आफ्नो शक्तिको पनि सम्झना गरे र ब्रह्माको आज्ञाको पालन गर्ने निश्चय गरे।
43'यद्यपि म अस्त्रले बाँधिएको छु, तथापि मलाई ब्रह्मा र इन्द्र दुवै तथा वायुदेवको संरक्षण प्राप्त छ। त्यसैले चिन्ताको कुनै कारण छैन।
44'यदि म राक्षसहरूद्वारा समातिएँ भने, मलाई राक्षसराजलाई देख्ने अवसर मिल्नेछ। त्यसैले म आफ्ना शत्रुहरूद्वारा समातिऊँ।'
45शत्रुनाशक र कर्मभन्दा पहिले विचार गर्ने हनुमान्ले (ब्रह्माको विधानअगाडि झुक्ने) निश्चय गरे र मौन रहे (उनको गतिको शक्ति अवरुद्ध थियो)। जब शत्रुसेना बिस्तारै उनको छेउमा आयो, उनलाई बलपूर्वक समात्यो र अपमानित गर्यो, तब उनी गर्जे।
46तब राक्षसहरूले शत्रुदमन हनुमान्लाई, जसले हल्लिने कुनै प्रयत्न गरेनन्, सनका डोरी र वल्कल वस्त्रले बाँधिदिए।
47शत्रुयोद्धाहरूले बाँधिँदा हनुमान्ले यो सोचेर सबै अपमान सहने निश्चय गरे — 'सम्भव छ राक्षसराज कौतूहलवश मलाई हेर्न आओस्, यदि उसको त्यस्तो मन भयो भने।'
48वल्कलका डोरीले बाँधिँदा हनुमान् ब्रह्मास्त्रको बन्धनबाट मुक्त भए, किनकि ब्रह्मास्त्रको बन्धनले अरू कुनै साधारण बन्धन सहन्न।
49तब वीर इन्द्रजित्ले वल्कलका डोरीले बाँधिएका वानरश्रेष्ठ ब्रह्मास्त्रको बन्धनबाट मुक्त भए भन्ने थाहा पाएर सोच्यो — 'निस्सन्देह दिव्य अस्त्रले अरू बन्धन सहँदैन, त्यसैले वानर मुक्त भयो।'
50'हाय! मेरो उपलब्धि व्यर्थ भयो। राक्षसहरूले अस्त्रको मन्त्रको प्रभावमाथि विचार गरेनन्। एक पटक ब्रह्मास्त्र निष्फल भयो भने, अर्को अस्त्र फेरि प्रभावी हुन सक्दैन। हामी सबै सङ्कटमा छौँ।'
51यद्यपि राक्षसहरूले बाँध्दा र घिसार्दा हनुमान्लाई चोट लागेको थियो, तथापि उनलाई आफ्नो तर्फबाट थाहा थिएन कि उनी ब्रह्मास्त्रबाट मुक्त भइसकेका छन्।
52क्रूर राक्षसहरूले हनुमान्माथि लट्ठी र मुड्कीले प्रहार गरे र उनलाई घिसारेर राक्षसराजको सामु लगे।
53तब इन्द्रजित्ले ब्रह्मास्त्रबाट मुक्त भइसकेका तर अझै वल्कलका डोरीले बाँधिएका ती बलशाली वानरश्रेष्ठ हनुमान्लाई देखेर उनलाई राजसभामा राक्षसहरू र तिनका स्वामीको सामु प्रस्तुत गर्यो।
54राक्षसहरूले मदमत्त हात्तीझैँ देखिने वानरश्रेष्ठ हनुमान्लाई राक्षसराज रावणको सामु प्रस्तुत गरे।
55'यो को हो? कसको छोरा हो? यहाँ किन आएको छ? कहाँबाट आएको छ? यहाँ यसको के प्रयोजन छ?' — यसरी ती वीर राक्षसहरू आपसमा कुरा गर्न थाले।
56त्यसपछि अन्य राक्षसहरूले क्रोधमा भने — 'यसलाई मारौँ, जलाऔँ अथवा खाइहालौँ' — यसरी तिनी परस्पर बोले।
57ती महान् हनुमान् चाँडै हिँडेर र बाटो पार गरी राजाका चरणको नजिक आए। उनले राजाका वृद्ध र अनुभवी मन्त्री तथा बहुमूल्य रत्नले सजिएको राजाको भवन देखे।
58तेजस्वी रावणले कुरूप रूप भएका राक्षसहरूले वानरश्रेष्ठलाई यताउता घिसारेको देख्यो।
59वानरश्रेष्ठ हनुमान्ले पनि त्यस राक्षसराजलाई देखे, जसमा तेज र बल दुवै थिए र जो सूर्यझैँ आभा छर्दै थियो।
60त्यो दशमुख राक्षसराज क्रोधमा आफ्ना राता आँखा छिटो घुमाउँदै र वानरलाई अपलक हेर्दै आफ्नो कुलका श्रेष्ठ र वृद्ध मन्त्रीहरूलाई हनुमान्सँग सोधपुछ गर्न आज्ञा दियो।
61तिनले सुरुमै हनुमान्सँग सामान्य ढङ्गले उनको आउने स्थान र प्रयोजनका विषयमा सोधे। हनुमान्ले बताए — 'म हनुमान् हुँ। म वानरराजको आज्ञाले दूत भई आएको हुँ।' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको अठचालीसौँ सर्ग समाप्त भयो।