सर्गः 39
सुन्दरकाण्ड · अध्याय 39
संस्कृत
1मणिं दत्त्वा ततः सीता हनूमन्तमथाब्रवीत्। अभिज्ञानमभिज्ञातमेतद्रामस्य तत्त्वतः।।5.39.1।।
2मणिं तु दृष्ट्वा रामो वै त्रयाणां संस्मरिष्यति। वीरो जनन्या मम च राज्ञो दशरथस्य च।।5.39.2।।
3स भूयस्त्वं समुत्साहे चोदितो हरिसत्तम। अस्मिन्कार्यसमारम्भे प्रचिन्तय यदुत्तरम्।।5.39.3।।
4त्वमस्मिन्कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तम। हनुमन्यत्नमास्थाय दुःखक्षयकरो भव।।5.39.4।। तस्य चिन्तयतो यत्नो दुःखक्षयकरो भवेत्।
5स तथेति प्रतिज्ञाय मारुतिर्भीमविक्रमः।।5.39.5।। शिरसा वन्ध्य वैदेहीं गमनायोपचक्रमे।
6ज्ञात्वा सम्प्रस्थितं देवी वानरं मारुतात्मजम्।।5.39.6।। बाष्पगद्गदया वाचा मैथिली वाक्यमब्रवीत्।
7कुशलं हनुमन्ब्रूयाः सहितौ रामलक्ष्मणौ।।5.39.7।। सुग्रीवं च सहामात्यं वृद्धान् सर्वांश्च वानरान्। ब्रूयास्त्वं वानरश्रेष्ठ कुशलं धर्मसंहितम्।।5.39.8।।
8कुशलं हनुमन्ब्रूयाः सहितौ रामलक्ष्मणौ।।5.39.7।। सुग्रीवं च सहामात्यं वृद्धान् सर्वांश्च वानरान्। ब्रूयास्त्वं वानरश्रेष्ठ कुशलं धर्मसंहितम्।।5.39.8।।
9यथा स च महाबाहुर्मां तारयति राघवः। अस्माद्धुःखाम्बुसंरोधात्त्वं समाधातुमर्हसि।।5.39.9।।
10जीवन्तीं मां यथा रामः सम्भावयति कीर्तिमान्। तत्तथा हनुमन्वाच्यं वाचा धर्ममवाप्नुहि।।5.39.10।।
11नित्यमुत्साहयुक्ताश्च वाचश्रुत्वा त्वयेरिताः। वर्धिष्यते दाशरथेः पौरुषं मदवाप्तये।।5.39.11।।
12मत्सन्देशयुता वाचस्त्वत्तश्श्रुत्वा च राघवः। पराक्रमविधिं वीरो विधिवत्संविधास्यति।।5.39.12।।
13सीताया वचनं श्रुत्वा हनुमान्मारुतात्मजः। शिरस्यञ्जलिमाधाय वाक्यमुत्तरमब्रवीत्।।5.39.13।।
14क्षिप्रमेष्यति काकुत्स्थो हार्यृक्षप्रवरैर्वृतः। यस्ते युधि विजित्यारीन्शोकं व्यपनयिष्यति।।5.39.14।।
15न हि पश्यामि मर्त्येषु नासुरेषु सुरेषु वा। यस्तस्य क्षिपतो बाणान्स्थातुमुत्सहतेऽग्रतः।।5.39.15।।
16अप्यर्कमपि पर्जन्यमपि वैवस्वतं यमम्। स हि सोढुं रणे शक्तस्तव हेतोर्विशेषतः।।5.39.16।।
17स हि सागरपर्यन्तां महीं शासितुमीहति। त्वन्निमित्तो हि रामस्य जयो जनकनन्दिनि।।5.39.17।।
18तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्यक्सत्यं सुभाषितम्। जानकी बहुमेनेऽथ वचनं चेदमब्रवीत्।।5.39.18।।
19ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः। भर्तृस्नेहान्वितं वाक्यं सौहार्दादनुमानयत्।।5.39.19।।
20यदि वा मन्यसे वीर वसैकाहमरिन्दम। कस्मिंश्चित्संवृते देशे विश्रान्तःश्वो गमिष्यसि।।5.39.20।।
21मम चेदल्पभाग्याया सान्निध्यात्तव वानर। अस्य शोकस्य महतो मुहूर्तं मोक्षणं भवेत्।।5.39.21।।
22गते हि हरिशार्दूल पुनरागमनाय तु। प्राणानामपि सन्देहो मम स्यान्नात्र संशयः।।5.39.22।।
23तवादर्शनजः शोको भूयो मां परितापयेत्। दुःखाद्धुःखपरामृष्टां दीपयन्निव वानर।।5.39.23।।
24अयं च वीर सन्देहस्तिष्ठतीव ममाग्रतः। सुमहांस्त्वत्सहायेषु हर्यृक्षेषु हरीश्वरः।।5.39.24।।
25कथं नु खलु दुष्पारं तरिष्यन्ति महोदधिम्। तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ वा नरवरात्मजौ।।5.39.25।।
26त्रयाणामेव भूतानां सागरस्यास्य लङ्घने। शक्तिस्स्याद्वैनतेयस्य तव वा मारुतस्य वा।।5.39.26।।
27तदस्मिन्कार्यनिर्योगे वीरैवं दुरतिक्रमे। किं पश्यसि समाधानं त्वं हि कार्यविदां वरः।।5.39.27।।
28काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने। पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते फलोदयः।।5.39.28।।
29बलैस्समग्रैर्यदि मां रावणं जित्य संयुगे। विजयी स्वपुरं यायात्तत्तस्य सदृशं भवेत्।।5.39.29।।
30शरैस्तु सङ्कुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः। मां नयेद्यदि काकुत्स्थः तत्तस्य सदृशं भवेत्।।5.39.30।।
31तद्यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः। भवेदाहवशूरस्य तथा त्वमुपपादय।।5.39.31।।
32तदर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम्। निशम्य हनुमान्शेषं वाक्यमुत्तरमब्रवीत्।।5.39.32।।
33देवि हर्यृक्षसैन्यानामीश्वरः प्लवतां वरः। सुग्रीवस्सत्त्वसम्पन्नस्तवार्थे कृतनिश्चयः।।5.39.33।।
34स वानरसहस्राणां कोटीभिरभिसंवृतः। क्षिप्रमेष्यति वैदेहि राक्षसानां निबर्हणः।।5.39.34।।
35तस्य विक्रमसम्पन्नास्सत्त्ववन्तो महाबलाः। मनस्सङ्कल्पसम्पाता निदेशे हरयः स्थिताः।।5.39.35।।
36येषां नोपरि नाधस्तान्न तिर्यक्सज्जते गतिः। न च कर्मसु सीदन्ति महत्स्वमिततेजसः।।5.39.36।।
37असकृत्तैर्महोत्साहैस्ससागरधराधरा। प्रदक्षिणीकृता भूमिर्वायुमार्गानुसारिभिः।।5.39.37।।
38मद्विशिष्टाश्च तुल्याश्च सन्ति तत्र वनौकसः। मत्तः प्रत्यवरः कश्चिन्नास्ति सुग्रीवसन्निधौ।।5.39.38।।
39अहं तावदिह प्राप्तः किं पुनस्ते महाबलाः। न हि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते प्रेष्यन्ते हीतरे जनाः।।5.39.39।।
40तदलं परितापेन देवि शोको व्यपैतु ते। एकोत्पातेन ते लङ्कामेष्यन्ति हरियूथपाः।।5.39.40।।
41मम पृष्ठगतौ तौ च चन्द्रसूर्याविवोदितौ। त्वत्सकाशं महासत्त्वौ नृसिंहावागमिष्यतः।।5.39.41।।
42ततो वीरौ नरवरौ सहितौ रामलक्ष्मणौ। आगम्य नगरीं लङ्कां सायकैर्विधमिष्यतः।।5.39.42।।
43सगणं रावणं हत्त्वा राघवो रघुनन्दनः। त्वामादाय वरारोहे स्वपुरीं प्रतियास्यति।।5.39.43।।
44तदाश्वसिहि भद्रं ते भव त्वं कालकाङ्क्षिणी। नचिराद्द्रक्ष्यसे रामं प्रज्वलन्तमिवानलम्।।5.39.44।।
45निहते राक्षसेन्द्रेऽस्मिन्सपुत्रामात्यबान्धवे। त्वं समेष्वसि रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी।।5.39.45।।
46क्षिप्रं त्वं देवि शोकस्य पारं यास्यसि मैथिलि। रावणं चैव रामेण निहतं द्रक्ष्यसेऽचिरात्।।5.39.46।।
47एवमाश्वास्य वैदेहीं हनुमान्मारुतात्मजः। गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीं पुनरब्रवीत्।।5.39.47।।
48तमरिघ्नं कृतात्मानं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम्। लक्ष्मणं च धनुष्पाणिं लङ्काद्वारमुपागतम्।।5.39.48।।
49नखदंष्ट्रायुधान्वीरान्सिम्हशार्दूलविक्रमान्। वानरान्वारणेन्द्राभान्क्षिप्रं द्रक्ष्यसि सङ्गतान्।।5.39.49।।
50शैलाम्बुदनिकाशानां लङ्कामलयसानुषु। नर्दतां कपिमुख्यानामार्ये यूधान्यनेकशः।।5.39.50।।
51स तु मर्मणि घोरेण ताडितो मन्मथेषुणा। न शर्म लभते रामस्सिंहार्धित इव द्विपः।।5.39.51।।
52मा रुदो देवि शोकेन माभूत्ते मनसोऽप्रियम्। शचीव पत्या शक्रेण भर्त्रा नाथवती ह्यसि।।5.39.52।।
53रामाद्विशिष्टः कोऽन्योऽस्ति कश्चित्सौमित्रिणा समः। अग्निमारुतकल्पौ तौ भ्रातरौ तव संश्रयौ।।5.39.53।।
54नास्मिंश्चिरं वत्स्यसि देवि देशे रक्षोगणैरध्युषितेऽतिरौद्रे। न ते चिरादामगमनं प्रियस्य क्षमस्व मत्सङ्गमकालमात्रम्।।5.39.54।।
अंग्रेज़ी
1Sita gave the jewel to Hanuman and said, "This signet ornament is known to Rama very well".
2"Seeing this jewel,Rama will recall three of us, my mother, myself and the king Dasaratha" (as this was given by her mother at her marriage.)
3"Great Hanuman you are enthused now. You may think over the future course of action.
4"O best of monkeys it is your responsibility to carry out this task. O Hanuman think carefully of that. Take the initiative to reduce my suffering. I am confident that you can do it."
5Hanuman possessed with fierce valour said to Vaidehi, 'so be it' and bowed his head, and offered salutations before he departed.
6The noble lady, Sita, having been fully convinced about Hanuman and realising that he is about to start, her voice was choked with tears. She said these words:
7"O Hanuman the great communicate my welfare to both Rama and Lakshmana, to Sugriva, his ministers, elderly vanaras in righteous order.
8"O Hanuman the great communicate my welfare to both Rama and Lakshmana, to Sugriva, his ministers, elderly vanaras in righteous order.
9"You must pacify the strongarmed Rama in a manner by which he will help me to cross the ocean of grief and rlieve me.
10"Let the illustrious Rama take me alive. Help me with your (persuasive) words and you will acquire merit.
11"On hearing your ever spirited words his manliness to get me back will be charged.
12After hearing my message repeated from you, the heroic Rama will duly make his display of valour.
13"Having heard Sita's words, Hanuman, son of Maruta, placed his folded palms over his head in reverence and replied:
14"Kakutstha Rama, accompanied by vanaras and bears will reach here soon and conquer the enemies in war and relieve your grief.
15"I do not see any one among humans or demons or even among gods who can face his arrows when released.
16"Indeed, Rama is capable of conquering even the Sungod, or the raingod or Yama (the son of the Sun) specially for your sake.
17"Rama is fit to rule the entire earth surrounded by the ocean. O delight of Janaka he will succeed in serving your cause."
18On hearing the truthful, proper, pleasing words by Hanuman whom she held in great esteem, Sita said this:
19Sita again and again looked at Hanuman who was about to start. She made him understand her words conveying her love for Rama.
20"O destroyer of enemies if you think of halting for a day you may do so in a solitary location and leave tomorrow.
21"Your presence will relieve me of my suffering, if you stay here for a while.
22"O tiger among vanaras if you leave this place to come again, my life will be uncertain, (if your coming is uncertain). There is no doubt about it.
23"My agony would be increased further by not seeing you. It would be inflamming my agony and I would be even more pained.
24"O heroic chief of vanaras I am doubtful as to whether vanaras and bears can extend help?
25"How can the army of vanaras and bears, for that matter, princes Rama and Lakshmana negotiate the ocean, which is difficult to cross?
26"It is only three beings who have the capacity to leap over this ocean. Garuda, or you or the Windgod.
27"What means do you, being the foremost hero among the three who are capable performing this difficult task, foresee?
28"O slayer of enemy heroes if you alone can accomplish this task the fame of doing this will be yours.
29"It would be worthy of Rama if he with his entire army emerges victorious over Ravana in a battle and takes me to his city.
30"If Kakutstha (Rama), slayer of the enemy army fills the entire Lanka with his arrows and takes me, then his action will be worthy of him.
31"You may make arrangement in such a manner that, that great self, the hero in war makes his victorious march which is worthy of him."
32Having heard the meaningful, courteous and logical words of Sita, Hanuman replied:
33"O Devi the lord of monkeys, Sugriva heads the army of vanaras and bears. He is richly endowed with satvaguna and is determined to accomplish your cause and free you from sorrow.
34"O Vaidehi Sugriva will reach this place with thousands of crores of vanaras very soon and would kill all the ogres.
35"Valiant, virtuous and powerful vanaras who can leap with the speed of mind are awaiting orders (of Sugriva).
36"Their course cannot be impeded either upward, or downward or right or left. They are indeed very brilliant and would never fail in any task.
37"They have often circumambulated the earth including its oceans and mountains through the aerial path with great enthusiasm.
38"The vanaras under Sugriva who move in the forest are more powerful than me or equal to me. None is inferior to me.
39"If I have managed to come here, why not the other powerful ones? The superior leaders are not sent (as messengers). Only ordinary ones like me are.
40"O noble lady therefore, give up your agony. Enough of your lamentation. The monkey troops will reach this place in one stride.
41"Both the valiant Rama and Lakshmana, lions among men, looking brilliant like Sun and Moon will come to you riding on my back.
42"Both the heroes, Rama and Lakshmana will come and blow up the city of Lanka with their unfailing arrows.
43"O beautiful lady Raghava, the delight of the Raghu race would kill Ravana and his kins and return with you to his city৷৷
44"Therefore, count the days and rest assured. Let it be auspicious to you. You will shortly see Rama burning like fire.
45"When Ravana is slain, with his sons, ministers and kith and kin, you will reunite with Rama as Rohini unites with the Moon.
46"O queen Mythili you come to the end of your sorrow and will soon see Ravana killed by Rama".
47Having thus consoled Vaidehi, Hanuman, son of the Windgod resolved to depart. Once again he spoke to Vadehi:
48"Very soon you would see the slayer of foes, who is an accomplished wielder of the bow (Rama) along with Lakshmana at the entrance of Lanka.
49"You will soon see heroic vanaras whose weapons are their teeth, who are like lion and tiger in their valour. They are (mighty) like wellbred elephants.
50"O respectable lady you would see many troops of vanara chiefs who resemble clouds hovering on the mountain peaks of Lankaroaring.
51"Rama is tormented by the dreadful arrows of the god of love pierced into vitals, like an elephant hit by a lion. He has no happiness in life.
52"O devi weep no more.Entertain no unpleasant thoughts.You have a great husband, just as Sachi has her lord Indra.
53"Who is superior to Rama? Who is equal to Lakshmana? Both the brothers are like Fire and Wind. They are your refuge.
54"O noble lady You will not stay longer in this country, which is a strong hold of hosts of demons and a dreadful place It will not be very long before you unite with your beloved. Pray, have patience till then. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकोनचत्वारिंशस्सर्गः।। Thus ends the thirtyninth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1सीता ने हनुमान् को वह रत्न देते हुए कहा — 'यह चिह्नस्वरूप आभूषण राम भलीभाँति पहचानते हैं।'
2'यह रत्न देखकर राम को हम तीनों का स्मरण हो आएगा — मेरी माता का, मेरा और राजा दशरथ का।' (क्योंकि यह उनकी माता ने विवाह के समय दिया था।)
3'हे महान् हनुमान्! तुम अब उत्साहित हो। तुम आगे के कर्तव्य पर विचार कर सकते हो।
4'हे वानरश्रेष्ठ! यह कार्य पूरा करना तुम्हारा उत्तरदायित्व है। हे हनुमान्! उस पर सावधानी से विचार करो। मेरा कष्ट कम करने की पहल करो। मुझे विश्वास है कि तुम यह कर सकते हो।'
5प्रचण्ड पराक्रम से सम्पन्न हनुमान् ने वैदेही से 'ऐसा ही हो' कहा, सिर झुकाया और प्रस्थान से पूर्व प्रणाम किया।
6आर्या सीता हनुमान् के विषय में पूर्णतः आश्वस्त हो चुकी थीं और यह जानकर कि वे प्रस्थान करने वाले हैं, उनका कण्ठ आँसुओं से अवरुद्ध हो गया। उन्होंने ये वचन कहे —
7'हे महान् हनुमान्! राम और लक्ष्मण दोनों को, सुग्रीव को, उनके मन्त्रियों को तथा वृद्ध वानरों को यथोचित क्रम से मेरी कुशलता कहना।
8'हे महान् हनुमान्! राम और लक्ष्मण दोनों को, सुग्रीव को, उनके मन्त्रियों को तथा वृद्ध वानरों को यथोचित क्रम से मेरी कुशलता कहना।
9'तुम्हें महाबाहु राम को इस प्रकार शान्त करना चाहिए जिससे वे मुझे शोक का समुद्र पार कराने में सहायता करें और मुझे मुक्त कराएँ।
10'यशस्वी राम मुझे जीवित ले जाएँ। अपने (प्रेरक) वचनों से मेरी सहायता करो और तुम्हें पुण्य प्राप्त होगा।
11'तुम्हारे सदा उत्साहवर्धक वचन सुनकर मुझे पुनः पाने का उनका पौरुष जाग उठेगा।
12'तुमसे मेरा सन्देश बार-बार सुनकर वीर राम अपना पराक्रम यथोचित रूप से प्रकट करेंगे।'
13सीता के वचन सुनकर मरुत्पुत्र हनुमान् ने अपने सिर पर श्रद्धापूर्वक हाथ जोड़े और उत्तर दिया —
14'ककुत्स्थ राम वानरों और भालुओं सहित शीघ्र ही यहाँ पहुँचेंगे, युद्ध में शत्रुओं को जीतेंगे और आपका शोक दूर करेंगे।
15'मुझे मनुष्यों में, राक्षसों में अथवा देवताओं में भी कोई ऐसा नहीं दिखता जो उनके छोड़े गए बाणों का सामना कर सके।
16'निस्सन्देह राम विशेषकर आपके लिए सूर्यदेव को, वर्षा के देवता को अथवा यम (सूर्यपुत्र) को भी जीतने में समर्थ हैं।
17'राम समुद्र से घिरी समस्त पृथ्वी पर शासन करने के योग्य हैं। हे जनक की आनन्दस्वरूपा! वे आपका कार्य सिद्ध करने में सफल होंगे।'
18जिन्हें वे बहुत आदर देती थीं, उन हनुमान् के सत्य, उचित और प्रिय वचन सुनकर सीता ने यह कहा —
19सीता ने प्रस्थान करने को उद्यत हनुमान् को बार-बार देखा। उन्होंने अपने वे वचन उन्हें समझाए जो राम के प्रति उनका प्रेम प्रकट करते थे।
20'हे शत्रुनाशक! यदि तुम एक दिन ठहरना चाहो, तो किसी एकान्त स्थान पर ठहर सकते हो और कल चले जाना।
21'यदि तुम कुछ काल यहाँ रुक जाओ, तो तुम्हारी उपस्थिति मेरा कष्ट कम कर देगी।
22'हे वानरश्रेष्ठ! यदि तुम इस स्थान से पुनः आने के लिए जाओगे, तो मेरा जीवन अनिश्चित हो जाएगा (यदि तुम्हारा आना अनिश्चित हो)। इसमें सन्देह नहीं।
23'तुम्हें न देख पाने से मेरी व्यथा और बढ़ जाएगी। वह मेरी व्यथा को और भड़का देगी और मैं और भी अधिक पीड़ित हो जाऊँगी।
24'हे वीर वानरनायक! मुझे सन्देह है कि क्या वानर और भालू सहायता कर सकेंगे?
25'वानरों और भालुओं की सेना, अपितु राजकुमार राम और लक्ष्मण भी, इस दुस्तर समुद्र को कैसे पार करेंगे?
26'केवल तीन प्राणी ही इस समुद्र को लाँघने की सामर्थ्य रखते हैं — गरुड़, तुम अथवा वायुदेव।
27'इस दुष्कर कार्य को कर सकने वालों में श्रेष्ठ वीर होने के नाते तुम्हें कौन-सा उपाय दिखाई देता है?
28'हे शत्रुवीरनाशक! यदि तुम अकेले ही यह कार्य सिद्ध कर सको, तो इसका यश तुम्हारा ही होगा।
29'यदि राम अपनी समूची सेना सहित युद्ध में रावण पर विजय पाकर मुझे अपनी नगरी ले जाएँ, तो यह उनके ही योग्य होगा।
30'यदि शत्रुसेना के संहारक ककुत्स्थ (राम) समूची लङ्का को अपने बाणों से भर दें और मुझे ले जाएँ, तो यह कर्म उनके ही योग्य होगा।
31'तुम ऐसी व्यवस्था करो जिससे वे महात्मा, वे युद्धवीर अपनी विजययात्रा करें जो उनके योग्य हो।'
32सीता के अर्थपूर्ण, विनम्र और तर्कसङ्गत वचन सुनकर हनुमान् ने उत्तर दिया —
33'हे देवी! वानरों और भालुओं की सेना के नायक वानरराज सुग्रीव हैं। वे सत्त्वगुण से समृद्ध हैं और आपका कार्य सिद्ध कर आपको शोक से मुक्त कराने के लिए दृढ़प्रतिज्ञ हैं।
34'हे वैदेही! सुग्रीव सहस्रों करोड़ वानरों सहित शीघ्र ही इस स्थान पर पहुँचेंगे और समस्त राक्षसों का वध करेंगे।
35'पराक्रमी, धर्मात्मा और बलशाली वानर, जो मन के वेग से छलाँग लगा सकते हैं, (सुग्रीव की) आज्ञा की प्रतीक्षा कर रहे हैं।
36'उनकी गति न ऊपर रुक सकती है, न नीचे, न दाएँ, न बाएँ। वे निस्सन्देह अत्यन्त तेजस्वी हैं और किसी भी कार्य में कभी विफल नहीं होते।
37'उन्होंने समुद्रों और पर्वतों सहित इस पृथ्वी की आकाशमार्ग से बड़े उत्साह के साथ बार-बार प्रदक्षिणा की है।
38'सुग्रीव के अधीन वन में विचरने वाले वानर मुझसे अधिक बलशाली हैं अथवा मेरे समान। कोई भी मुझसे हीन नहीं।
39'यदि मैं यहाँ आ सका, तो अन्य बलशाली क्यों न आ सकेंगे? श्रेष्ठ नायक (दूत बनाकर) नहीं भेजे जाते। मुझ जैसे साधारण ही भेजे जाते हैं।
40'हे आर्ये! अतः अपनी व्यथा त्याग दीजिए। आपका विलाप बहुत हुआ। वानरसेना एक ही छलाँग में इस स्थान पर पहुँच जाएगी।
41'सूर्य और चन्द्रमा के समान तेजस्वी दिखते पुरुषों में सिंह पराक्रमी राम और लक्ष्मण दोनों मेरी पीठ पर चढ़कर आपके पास आएँगे।
42'दोनों वीर राम और लक्ष्मण आएँगे और अपने अमोघ बाणों से लङ्का नगरी को उड़ा देंगे।
43'हे सुन्दरी! रघुकुल के आनन्द राघव रावण और उसके स्वजनों का वध कर आपको लेकर अपनी नगरी लौटेंगे।
44'अतः दिन गिनती रहिए और निश्चिन्त रहिए। आपका कल्याण हो। आप शीघ्र ही अग्नि के समान धधकते राम को देखेंगी।
45'जब रावण अपने पुत्रों, मन्त्रियों और स्वजनों सहित मारा जाएगा, तब आप राम से वैसे ही मिलेंगी जैसे रोहिणी चन्द्रमा से मिलती हैं।
46'हे रानी मैथिली! आपके शोक का अन्त आ रहा है और आप शीघ्र ही राम द्वारा मारे गए रावण को देखेंगी।'
47इस प्रकार वैदेही को सान्त्वना देकर वायुपुत्र हनुमान् ने प्रस्थान का निश्चय किया। एक बार फिर उन्होंने वैदेही से कहा —
48'शीघ्र ही आप लङ्का के प्रवेशद्वार पर लक्ष्मण सहित उन शत्रुनाशक धनुर्धरश्रेष्ठ (राम) को देखेंगी।
49'आप शीघ्र ही उन वीर वानरों को देखेंगी जिनके अस्त्र उनके दाँत हैं, जो पराक्रम में सिंह और व्याघ्र के समान हैं। वे उत्तम कुल के हाथियों के समान (बलशाली) हैं।
50'हे आदरणीया! आप वानरनायकों की अनेक सेनाएँ देखेंगी, जो लङ्का के पर्वतशिखरों पर मँडराते गरजते मेघों के समान लगेंगी।
51'राम कामदेव के भयङ्कर बाणों से मर्मस्थलों में बिंधकर वैसे ही सन्तप्त हैं जैसे सिंह से आहत हाथी। उनके जीवन में कोई सुख नहीं।
52'हे देवी! अब न रोइए। कोई अप्रिय विचार मन में न लाइए। आपके पति महान् हैं, जैसे शची के स्वामी इन्द्र हैं।
53'राम से बढ़कर कौन है? लक्ष्मण के समान कौन है? दोनों भाई अग्नि और वायु के समान हैं। वे ही आपकी शरण हैं।
54'हे आर्ये! आप इस देश में अधिक काल न रहेंगी, जो राक्षससमूहों का गढ़ और भयङ्कर स्थान है। अधिक काल नहीं लगेगा जब आप अपने प्रियतम से मिलेंगी। तब तक धैर्य धारण कीजिए।' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का एकोनचत्वारिंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1सीताले हनुमान्लाई त्यो रत्न दिँदै भनिन् — 'यो चिह्नस्वरूप आभूषण रामले राम्ररी चिन्नुहुन्छ।'
2'यो रत्न देखेर रामलाई हामी तीनैको सम्झना आउनेछ — मेरी आमाको, मेरो र राजा दशरथको।' (किनकि यो उनकी आमाले विवाहका बेला दिएकी थिइन्।)
3'हे महान् हनुमान्! तिमी अब उत्साहित छौ। तिमी अगाडिको कर्तव्यमाथि विचार गर्न सक्छौ।
4'हे वानरश्रेष्ठ! यो कार्य पूरा गर्नु तिम्रो उत्तरदायित्व हो। हे हनुमान्! त्यसमाथि सावधानीपूर्वक विचार गर। मेरो कष्ट कम गर्ने पहल गर। मलाई विश्वास छ कि तिमी यो गर्न सक्छौ।'
5प्रचण्ड पराक्रमले सम्पन्न हनुमान्ले वैदेहीसँग 'यस्तै होस्' भने, शिर निहुराए र प्रस्थानभन्दा पहिले प्रणाम गरे।
6आर्या सीता हनुमान्का विषयमा पूर्णतः आश्वस्त भइसकेकी थिइन् र उनी प्रस्थान गर्न लागेका छन् भन्ने थाहा पाएर उनको कण्ठ आँसुले अवरुद्ध भयो। उनले यी वचन भनिन् —
7'हे महान् हनुमान्! राम र लक्ष्मण दुवैलाई, सुग्रीवलाई, उनका मन्त्रीहरूलाई तथा वृद्ध वानरहरूलाई यथोचित क्रमले मेरो कुशलता भन्नू।
8'हे महान् हनुमान्! राम र लक्ष्मण दुवैलाई, सुग्रीवलाई, उनका मन्त्रीहरूलाई तथा वृद्ध वानरहरूलाई यथोचित क्रमले मेरो कुशलता भन्नू।
9'तिमीले महाबाहु रामलाई यसरी शान्त पार्नुपर्छ जसले उहाँले मलाई शोकको समुद्र पार गराउन सहायता गर्नुहोस् र मलाई मुक्त गराउनुहोस्।
10'यशस्वी रामले मलाई जीवितै लैजाऊन्। आफ्ना (प्रेरक) वचनले मेरो सहायता गर र तिमीले पुण्य प्राप्त गर्नेछौ।
11'तिम्रा सधैँ उत्साहवर्धक वचन सुनेर मलाई फेरि पाउने उहाँको पौरुष जाग्नेछ।
12'तिमीबाट मेरो सन्देश बारम्बार सुनेर वीर रामले आफ्नो पराक्रम यथोचित रूपमा प्रकट गर्नुहुनेछ।'
13सीताका वचन सुनेर मरुत्पुत्र हनुमान्ले आफ्नो शिरमा श्रद्धापूर्वक हात जोडे र उत्तर दिए —
14'ककुत्स्थ राम वानर र भालुहरूसहित चाँडै यहाँ आइपुग्नुहुनेछ, युद्धमा शत्रुहरूलाई जित्नुहुनेछ र तपाईंको शोक हटाउनुहुनेछ।
15'मलाई मानिसमा, राक्षसमा अथवा देवतामा पनि कोही यस्तो देखिँदैन जसले उहाँले छोडेका बाणको सामना गर्न सकोस्।
16'निस्सन्देह राम विशेष गरी तपाईंका लागि सूर्यदेवलाई, वर्षाका देवतालाई अथवा यम (सूर्यपुत्र) लाई पनि जित्न समर्थ हुनुहुन्छ।
17'राम समुद्रले घेरिएको सम्पूर्ण पृथ्वीमा शासन गर्न योग्य हुनुहुन्छ। हे जनककी आनन्दस्वरूपा! उहाँ तपाईंको कार्य सिद्ध गर्न सफल हुनुहुनेछ।'
18जसलाई उनी धेरै आदर गर्थिन्, ती हनुमान्का सत्य, उचित र प्रिय वचन सुनेर सीताले यसो भनिन् —
19सीताले प्रस्थान गर्न उद्यत हनुमान्लाई बारम्बार हेरिन्। उनले आफ्ना ती वचन उनलाई बुझाइन् जसले रामप्रतिको उनको प्रेम प्रकट गर्थे।
20'हे शत्रुनाशक! यदि तिमी एक दिन रोकिन चाहन्छौ भने, कुनै एकान्त ठाउँमा रोकिन सक्छौ र भोलि गइहाल्नू।
21'यदि तिमी केही समय यहाँ रोकियौ भने, तिम्रो उपस्थितिले मेरो कष्ट कम गरिदिनेछ।
22'हे वानरश्रेष्ठ! यदि तिमी यस ठाउँबाट फेरि आउनका लागि जान्छौ भने, मेरो जीवन अनिश्चित हुनेछ (यदि तिम्रो आउनु अनिश्चित होस्)। यसमा शङ्का छैन।
23'तिमीलाई देख्न नपाएर मेरो व्यथा झन् बढ्नेछ। त्यसले मेरो व्यथालाई अझ भड्काउनेछ र म झन् बढी पीडित हुनेछु।
24'हे वीर वानरनायक! मलाई शङ्का छ कि के वानर र भालुहरूले सहायता गर्न सक्लान्?
25'वानर र भालुहरूको सेना, अपितु राजकुमार राम र लक्ष्मणले पनि, यो दुस्तर समुद्र कसरी पार गर्नुहुनेछ?
26'केवल तीन प्राणीले मात्र यो समुद्र नाघ्ने सामर्थ्य राख्दछन् — गरुड, तिमी अथवा वायुदेव।
27'यो दुष्कर कार्य गर्न सक्नेहरूमा श्रेष्ठ वीर भएको नाताले तिमीलाई कुन उपाय देखिन्छ?
28'हे शत्रुवीरनाशक! यदि तिमी एक्लै यो कार्य सिद्ध गर्न सक्छौ भने, यसको यश तिम्रै हुनेछ।
29'यदि रामले आफ्नो सम्पूर्ण सेनासहित युद्धमा रावणमाथि विजय पाएर मलाई आफ्नो नगरी लैजानुभयो भने, यो उहाँकै योग्य हुनेछ।
30'यदि शत्रुसेनाका संहारक ककुत्स्थ (राम) ले सम्पूर्ण लङ्कालाई आफ्ना बाणले भरिदिनुभयो र मलाई लैजानुभयो भने, यो कर्म उहाँकै योग्य हुनेछ।
31'तिमीले यस्तो व्यवस्था गर जसले ती महात्मा, ती युद्धवीरले आफ्नो विजययात्रा गरून् जुन उहाँको योग्य होस्।'
32सीताका अर्थपूर्ण, विनम्र र तर्कसङ्गत वचन सुनेर हनुमान्ले उत्तर दिए —
33'हे देवी! वानर र भालुहरूको सेनाका नायक वानरराज सुग्रीव हुन्। उनी सत्त्वगुणले समृद्ध छन् र तपाईंको कार्य सिद्ध गरी तपाईंलाई शोकबाट मुक्त गराउन दृढप्रतिज्ञ छन्।
34'हे वैदेही! सुग्रीव हजारौँ करोड वानरसहित चाँडै यस स्थानमा आइपुग्नेछन् र सम्पूर्ण राक्षसको वध गर्नेछन्।
35'पराक्रमी, धर्मात्मा र बलशाली वानर, जो मनको वेगले फड्को मार्न सक्छन्, (सुग्रीवको) आज्ञाको प्रतीक्षा गरिरहेका छन्।
36'तिनको गति न माथि रोकिन सक्छ, न तल, न दायाँ, न बायाँ। तिनी निस्सन्देह अत्यन्त तेजस्वी छन् र कुनै पनि कार्यमा कहिल्यै विफल हुँदैनन्।
37'तिनले समुद्र र पर्वतसहित यस पृथ्वीको आकाशमार्गबाट ठूलो उत्साहका साथ बारम्बार प्रदक्षिणा गरेका छन्।
38'सुग्रीवका अधीनमा वनमा विचरण गर्ने वानरहरू मभन्दा बढी बलशाली छन् अथवा मसमान। कोही पनि मभन्दा हीन छैन।
39'यदि म यहाँ आउन सकेँ भने, अन्य बलशालीहरू किन नआउन सक्लान्? श्रेष्ठ नायकहरू (दूत बनाएर) पठाइँदैनन्। मजस्ता साधारण मात्र पठाइन्छन्।
40'हे आर्ये! त्यसैले आफ्नो व्यथा त्याग्नुहोस्। तपाईंको विलाप धेरै भयो। वानरसेना एउटै फड्कोमा यस स्थानमा आइपुग्नेछ।
41'सूर्य र चन्द्रमाझैँ तेजस्वी देखिने पुरुषहरूमा सिंह पराक्रमी राम र लक्ष्मण दुवै मेरो पीठमा चढेर तपाईंकहाँ आउनुहुनेछ।
42'दुवै वीर राम र लक्ष्मण आउनुहुनेछ र आफ्ना अमोघ बाणले लङ्का नगरी उडाइदिनुहुनेछ।
43'हे सुन्दरी! रघुकुलका आनन्द राघवले रावण र उसका स्वजनको वध गरी तपाईंलाई लिएर आफ्नो नगरी फर्कनुहुनेछ।
44'त्यसैले दिन गन्दै रहनुहोस् र निश्चिन्त रहनुहोस्। तपाईंको कल्याण होस्। तपाईंले चाँडै आगोझैँ दन्किएका रामलाई देख्नुहुनेछ।
45'जब रावण आफ्ना छोरा, मन्त्री र स्वजनसहित मारिनेछ, तब तपाईं रामसँग त्यसै गरी मिल्नुहुनेछ जसरी रोहिणी चन्द्रमासँग मिल्दछिन्।
46'हे रानी मैथिली! तपाईंको शोकको अन्त आउँदै छ र तपाईंले चाँडै रामद्वारा मारिएको रावणलाई देख्नुहुनेछ।'
47यसरी वैदेहीलाई सान्त्वना दिएर वायुपुत्र हनुमान्ले प्रस्थानको निश्चय गरे। एक पटक फेरि उनले वैदेहीसँग भने —
48'चाँडै तपाईंले लङ्काको प्रवेशद्वारमा लक्ष्मणसहित ती शत्रुनाशक धनुर्धरश्रेष्ठ (राम) लाई देख्नुहुनेछ।
49'तपाईंले चाँडै ती वीर वानरलाई देख्नुहुनेछ जसका अस्त्र तिनकै दाँत हुन्, जो पराक्रममा सिंह र बाघसमान छन्। तिनी उत्तम कुलका हात्तीझैँ (बलशाली) छन्।
50'हे आदरणीया! तपाईंले वानरनायकहरूका अनेक सेना देख्नुहुनेछ, जो लङ्काका पर्वतशिखरमा मडारिने गर्जने मेघझैँ देखिनेछन्।
51'राम कामदेवका भयङ्कर बाणले मर्मस्थलमा बिँधिएर त्यसै गरी सन्तप्त हुनुहुन्छ जसरी सिंहले घाइते हात्ती। उहाँको जीवनमा कुनै सुख छैन।
52'हे देवी! अब नरुनुहोस्। कुनै अप्रिय विचार मनमा नल्याउनुहोस्। तपाईंका पति महान् हुनुहुन्छ, जसरी शचीका स्वामी इन्द्र हुनुहुन्छ।
53'रामभन्दा बढी को छ? लक्ष्मणसमान को छ? दुवै दाजुभाइ अग्नि र वायुसमान हुनुहुन्छ। उहाँहरू नै तपाईंका शरण हुनुहुन्छ।
54'हे आर्ये! तपाईं यस देशमा धेरै समय रहनुहुनेछैन, जुन राक्षससमूहको गढ र भयङ्कर स्थान हो। धेरै समय लाग्नेछैन जब तपाईं आफ्ना प्रियतमसँग मिल्नुहुनेछ। तबसम्म धैर्य धारण गर्नुहोस्।' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको उनन्चालीसौँ सर्ग समाप्त भयो।