सर्गः 37
सुन्दरकाण्ड · अध्याय 37
संस्कृत
1सीता तद्वचनं श्रुत्वा पूर्णचन्द्रनिभानना। हनूमन्तमुवाचेदं धर्मार्थसहितं वचः।।5.37.1।।
2अमृतं विषसंसृष्टं त्वया वानर भाषितम्। यच्च नान्यमना रामो यच्च शोकपरायणः ।।5.37.2।।
3ऐश्वर्ये वा सुविस्तीर्णे व्यसने वा सुदारुणे। रज्ज्वेव पुरुषं बद्ध्वा कृतान्तः परिकर्षति।।5.37.3।।
4विधिर्नूनमसंहार्यः प्राणिनां प्लवगोत्तम। सौमित्रिं मां च रामं च व्यसनै: पश्य मोहितान्।।5.37.4।।
5शोकस्यास्य कदा पारं राघवोऽधिगमिष्यति। प्लवमानः परिश्रान्तो हतनौ स्सागरे यथा।।5.37.5।।
6राक्षसानां वधं कृत्वा सूदयित्वा च रावणम्। लङ्कामुन्मूलितां कृत्वा कदा द्रक्ष्यति मां पतिः।।5.37.6।।
7स वाच्यस्संत्वरस्वेति यावदेव न पूर्यते। अयं संवत्सरः कालस्तावद्धि मम जीवितम्।।5.37.7।।
8वर्तते दशमो मासो द्वौ तु शेषौ प्लवङ्गम। रावणेन नृशंसेन समयो यः कृतो मम।।5.37.8।।
9विभीषणेन च भ्रात्रा मम निर्यातनं प्रति। अनुनीतः प्रयत्नेन न च तत्कुरुते मतिम्।।5.37.9।।
10मम प्रतिप्रदानं हि रावणस्य न रोचते। रावणं मार्गते संख्ये मृत्युः कालवशं गतम्।।5.37.10।।
11ज्येष्ठा कन्या नला नाम विभीषणसुता कपे। तया ममेदमाख्यातं मात्रा प्रहितया स्वयम्।।5.37.11।।
12असंशयं हरिश्रेष्ठ क्षिप्रं मां प्राप्स्यते पतिः। अन्तरात्मा च मे शुद्धस्तस्मिंश्च बहवो गुणाः।।5.37.12।।
13उत्साहः पौरुषं सत्त्वमानृशंस्यं कृतज्ञता। विक्रमश्च प्रभावश्च सन्ति वानर राघवे।।5.37.13।।
14चतुर्दशसहस्राणि राक्षसानां जघान यः। जनस्थाने विना भ्रात्रा शत्रुः कस्तस्य नोद्विजेत् ।।5.37.14।।
15न स शक्यस्तुलयितुं व्यसनैः पुरुषर्षभः। अहं तस्य प्रभावज्ञा शक्रस्येव पुलोमजा ।।5.37.15।।
16शरजालांशुमान्शूरः कपे रामदिवाकरः। शत्रुरक्षोमयं तोयमुपशोषं नयिष्यति।।5.37.16।।
17इति सञ्जल्पमानां तां रामार्थे शोककर्शिताम्। आश्रुसम्पूर्णनयनामुवाच वचनं कपिः।।5.37.17।।
18श्रुत्वैव तु वचो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः। चमूं प्रकर्षन्महतीं हर्यृक्षगणसङ्कुलाम्।।5.37.18।।
19अथवा मोचयिष्यामि त्वामद्यैव वरानने। अस्माद्धुःखादुपारोह मम पृष्ठमनिन्दिते।।5.37.19।।
20त्वां हि पृष्ठगतां कृत्वा सन्तरिष्यामि सागरम्। शक्तिरस्ति हि मे वोढुं लङ्कामपि सरावणाम् ।।5.37.20।।
21अहं प्रस्रवणस्थाय राघवायाद्य मैथिलि। प्रापयिष्यामि शक्राय हव्यं हुतमिवानलः।।5.37.21।।
22द्रक्ष्यस्यद्वैव वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम्। व्यवसायसमायुक्तं विष्णुं दैत्यवधे यथा।।5.37.22।।
23त्वद्दर्शनकृतोत्साहमाश्रमस्थं महाबलम्। पुरन्दरमिवासीनं नागराजस्य मूर्धनि।।5.37.23।।
24पृष्ठमारोह मे देवि मा विकाङ्क्षस्व शोभने। योगमन्विच्छ रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी।।5.37.24।।
25कथयन्तीव चन्द्रेण सूर्येण च महार्चिषा। मत्पृष्ठमधिरुह्य त्वं तराकाशमहार्णवौ।।5.37.25।।
26न हि मे सम्प्रयातस्य त्वामितो नयतोऽङ्गने। अनुगन्तुं गतिं शक्तास्सर्वे लङ्कानिवासिनः।।5.37.26।।
27यथैवाहमिह प्राप्तस्तथैवाहमसंशयः। यास्यामि पश्य वैदेहि त्वामुद्यम्य विहायसम्।।5.37.27।।
28मैथिली तु हरिश्रेष्ठाच्छ्रुत्वा वचनमद्भुतम्। हर्षविस्मितसर्वाङ्गी हनुमन्तमथाब्रवीत्।।5.37.28।।
29हनुमन्दूरमध्वानं कथं मां वोढुमिच्छसि। तदेव खलु ते मन्ये कपित्वं हरियूथप।।5.37.29।।
30कथं वाल्पशरीरस्त्वं मामितो नेतुमिच्छसि। सकाशं मानवेन्द्रस्य भर्तुर्मे प्लवगर्षभ।।5.37.30।।
31सीताया वचनं श्रुत्वा हनुमान्मारुतात्मजः। चिन्तयामास लक्ष्मीवान्नवं परिभवं कृतम्।।5.37.31।।
32न मे जानाति सत्त्वं वा प्रभावं वाऽसितेक्षणा। तस्मात्पश्यतु वैदेही यद्रूपं मम कामतः।।5.37.32।।
33इति सञ्चिन्त्य हनुमांस्तदा प्लवगसत्तमः। दर्शयामास वैदेह्यास्स्वरूपमरिमर्दनः।।5.37.33।।
34स तस्मात्पादपाद्धीमानाप्लुत्य प्लवगर्षभः। ततो वर्धितुमारेभे सीताप्रत्ययकारणात्।।5.37.34।।
35मेरुमन्दरसङ्काशो बभौ दीप्तानलप्रभः। अग्रतो व्यवतस्थे च सीताया वानरोत्तमः।।5.37.35।।
36हरिः पर्वतसङ्काशस्ताम्रवक्त्रो महाबलः। वज्रदंष्ट्रनखो भीमो वैदेहीमिदमब्रवीत्।।5.37.36।।
37सपर्वतवनोद्देशां साट्टप्राकारतोरणाम्। लङ्कामिमां सनाथां वा नयितुं शक्तिरस्ति मे।।5.37.37।।
38तदवस्थाप्यतां बुद्धिरलं देवि विकाङ्क्षया। विशोकं कुरु वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम्।।5.37.38।।
39तं दृष्ट्वा भीमसङ्काशमुवाच जनकात्मजा। पद्मपत्रविशालाक्षी मारुतस्यौरसं सुतम्।।5.37.39।।
40तव सत्त्वं बलं चैव विजानामि महाकपे। वायोरिव गतिं चैव तेजश्चाग्नेरिवाद्भुतम्।।5.37.40।।
41प्राकृतोऽन्यः कथं चेमां भूमिमागन्तुमर्हति। उदधेरप्रमेयस्य पारं वानरपुङ्गव।।5.37.41।।
42जानामि गमने शक्तिं नयने चापि ते मम। अवश्यं सम्प्रधार्याशु कार्यसिद्धिर्महात्मनः।।5.37.42।।
43अयुक्तं तु कपिश्रेष्ठ मम गन्तुं त्वयाऽनघ। वायुवेगसवेगस्य वेगो मां मोहयेत्तव।।5.37.43।।
44अहमाकाशमापन्ना ह्युपर्युपरि सागरम्। प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद्भयाद्वेगेव गच्छतः।।5.37.44।।
45पतिता सागरे चाहं तिमिनक्रझषाकुले। भवेयमाशु विवशा यादसामन्नमुत्तमम्।।5.37.45।।
46न च शक्ष्ये त्वया सार्धं गन्तुं शत्रुविनाशन। कलत्रवति सन्देहस्त्वय्यपि स्यादसंशयः।।5.37.46।।
47ह्रियमाणां तु मां दृष्ट्वा राक्षसा भीमविक्रमाः। अनुगच्छेयुरादिष्टा रावणेन दुरात्मना।।5.37.47।।
48तैस्त्वं परिवृतश्शूरैश्शूलमुद्गरपाणिभिः। भवेस्त्वं संशयं प्राप्तो मया वीर कलत्रवान्।।5.37.48।।
49सायुधा बहवो व्योम्नि राक्षसास्त्वं निरायुधः। कथं शक्ष्यसि संयातुं मां चैव परिरक्षितुम्।।5.37.49।।
50युध्यमानस्य रक्षोभिस्तव तैः क्रूरकर्मभिः। प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद्भयार्ता कपिसत्तम।।5.37.50।।
51अथ रक्षांसि भीमानि महान्ति बलवन्ति च। कथञ्चित्सांपराये त्वां जयेयुः कपिसत्तम।।5.37.51।।
52अथवा युध्यमानस्य पतेयं विमुखस्य ते। पतितां च गृहीत्वा मां नयेयुः पापराक्षसाः।।5.37.52।।
53मां वा हरेयुस्त्वद्धस्ताद्विशसेयुरथापि वा। अव्यवस्थौ हि दृश्येते युद्धे जयपराजयौ।।5.37.53।।
54अहं वापि विपद्येयं रक्षोभिरभितर्जिता। त्वत्प्रयत्नो हरिश्रेष्ठ भवेन्निष्फल एव तु।।5.37.54।।
55कामं त्वमसि पर्याप्तो निहन्तुं सर्वराक्षसान्। राघवस्य यशो हीयेत्त्वया शस्तैस्तु राक्षसैः।।5.37.55।।
56अथवाऽदाय रक्षांसि न्यसेयुस्सम्वृते हि माम्। यत्र ते नाभिजानीयुर्हरयो नापि राघवौ।।5.37.56।।
57आरम्भस्तु मदर्थोऽयं ततस्तव निरर्थकः। त्वया हि सह रामस्य महानागमने गुणः।।5.37.57।।
58मयि जीवितमायत्तं राघवस्य महात्मनः। भ्रात्रूणां च महाबाहो तव राजकुलस्य च।।5.37.58।।
59तौ निराशौ मदर्थं तु शोकसन्तापकर्शितौ। सह सर्वर्क्षहरिभिस्त्यक्ष्यतः प्राणसङ्ग्रहम्।।5.37.59।।
60भर्तुर्भक्तिं पुरस्कृत्य रामादन्यस्य वानर। न स्पृशामि शरीरं तु पुंसो वानरपुङ्गव।।5.37.60।।
61यदहं गात्रसंस्पर्शं रावणस्य बलाद्गता। अनीशा किं करिष्यामि विनाथा विवशा सती।।5.37.61।।
62यदि रामो दशग्रीवमिह हत्त्वा सबान्धवम्। मामितो गृह्य गच्छेत तत्तस्य सदृशं भवेत्।।5.37.62।।
63श्रुता हि दृष्टाश्च मया पराक्रमा महात्मनस्तस्य रणावमर्दिनः। न देवगन्धर्वभुजङ्गराक्षसा भवन्ति रामेण समा हि संयुगे।।5.37.63।।
64समीक्ष्य तं संयति चित्रकार्मुकम् महाबलं वासवतुल्यविक्रमम्। सलक्ष्मणं को विषहेत राघवं हुताशनं दीप्तमिवानिलेरितम्।।5.37.64।।
65सलक्ष्मणं राघवमाजिमर्दनं दिशागजं मत्तमिव व्यवस्थितम्। सहेत को वानरमुख्य संयुगे युगान्तसूर्यप्रतिमं शरार्चिषम्।।5.37.65।।
अंग्रेज़ी
1To the righteous words (about Rama's grief) of Hanuman, Sita with a face like the full moon replied.
2"O vanara you have told me that Rama has his mind always fixed on me, not on others and you have also said that he is sad. It is like offering me poison mixed with nectar.
3"Death snatches a man tied with a cord, whether he is rolling in luxury or sinking in adversity.
4"O best of vanaras surely it is not possible for living beings to overcome destiny. You see how Sri Rama, Saumitri, and my own self are all afflicted with grief.
5"When will Raghava reach the shore of this ocean of grief? He is like a man who has suffered a ship wreck, trying to swim?
6"When will my husband see me after killing the demons including Ravana and uprooting Lanka?
7"One year's time has been given (by Ravana) to me. Rama should be informed to be quick in reaching before the completion of the time limit and that I will survive till then only.
8"O vanara this is the end of the tenth month. Only two more months are left. This is the condition laid by the wicked Ravana in my case.
9"Vibhisana made efforts to advise Ravana for my restoration. But Ravana has not agreed to that.
10"Ravana did not like to return me having fallen into the death trap. Death lies in wait for him in battle.
11"O vanara Nala the eldest daughter of Vibhisana sent by her mother came here personally and reported this to me.
12"O eminent vanara no doubt my lord will soon reach this place. My pure conscience tells me that Rama has many virtues.
13"O vanara Rama is endowed with perseverance, manliness, prowess, kindness, gratitude, competence and power.
14"At Janasthana without the help of his brother also he slew fourteen thousand demons. Which enemy will not tremble before him?
15"O bull among men he will not be shaken by calamities. Just as Sachi, the daughter of Puloma knows Indra's might I know Rama's.
16"O monkey the valiant Rama is like the Sungod shoofing a dazzling volley of arrows which will dry up the sea of enemy forces."
17While Sita, tormented with grief on account of Rama was thus speaking, her eyes filled with tears, the monkey said:
18"On hearing me Rama will reach soon with a huge army of vanaras and bears.
19"O beautiful lady, if you please, I shall redeem you today itself from grief. You may ride on my back, O blameless lady.
20"Placing you on my back I shall cross the ocean. Indeed, I have the capacity to carry the entire city of Lanka along with Ravana.
21"O Mythili Just as oblations offered to the sacred fire goes to Indra, I shall offer you today to Rama waiting on the Prasravana mountain.
22"O Vaidehi you will see Rama and Lakshmana making all out efforts like Lord Visnu to kill the demons.
23Mighty Rama staying in asram ill be enthused to see you seated on my back like Lord Purandara (Indra) seated on the back of the lord of elephants (Airavata)
24"O god like lady climb up my back. Do not be reluctant. Join Rama just as Rohini unites with the Moon, O beautiful one
25"Climb on my back and cross the ocean through space in the flaming light, conversing with Moon and Sun.
26"O beautiful lady it is not possible for all the inhabitants of Lanka together to follow me while I carry you from this place.
27"O Vaidehi just as I reached here I shall beyond doubt take you on my back in the same way across the sky without any difficulty. See.
28When Mythili heard the wonderful proposal from Hanuman, the best of vanaras, she experienced immense joy in every limb of her body and said:
29"Hanuman how do you intend to carry me to such a distant place? Indeed, it is your monkey nature, I suppose.
30"O bull among monkeys you have such a small body. How can you intend to carry me from here to my husband, the lord of men"?
31On hearing Sita's new belittling statement about him, Hanuman, the illustrious son of the Windgod reflected:
32'Blackeyed Sita is not aware of my strength or my power. Therefore let her see the real (huge) form that I can assume at my free will'.
33Thinking thus, Hanuman, the noble monkey, crusher of enemies, started revealing his real form to Vaidehi.
34The wise bull among monkeys, jumped down from the tree and started growing in size in order to instil confidence in Sita.
35Hanuman, the foremost of the vanaras resembling mount Meru or Mandara stood there glowing like blazing fire in front of Sita.
36Resembling a mountain in size, with a red face, with teeth and nails strong like diamond, the vanara in dreadful form said to Vaidehi:
37"I have the capacity to carry away this entire Lanka uprooted with its mountains, gardens, forts, ramparts and gateways along with the king.
38"O queen it is enough. Give up this unworthy attitude. Be stable. O Vaidehi, rid Lakshmana and Rama of grief".
39Seeing the son of Maruta in dreadful form, the broad lotus petaleyed daughter of Janaka with eyes as large as lotus petals replied :
40"O great monkey I have understood your strength and power. Your speed is like the Windgod's and your power is astonishing and splendid.
41"O chief of vanaras how could an ordinary person be capable of reaching this land on far off shore of the immeasurable ocean?
42"I know you are capable of carrying me on your journey. I am sure about the quick success of your mission which has been carried out after careful planning.
43"O sinless and foremost monkey going with you is not proper for me. Your windlike speed will render me unconscious.
44"When you fly over the ocean in the sky speedily I may tumble down from your back by your speed out of fear.
45Fallen into the ocean teeming with whales, crocodiles and fish, I should at once become, helpless, excellent food for the aquatic creatures.
46"O destroyer of foes, it is not possible for me to go with you. Further, when you are burdened with a woman you will also fall into danger (because of me), no doubt.
47"When I am seen (while being carried away) by the demons of fearsome valour they will pursue you, ordered by the wicked Ravana.
48"O heroic monkey as the warriors armed with spears and maces surround you and attack, your life will be in danger, because of me.
49"The demons are in large number and they will be armed with weapons. You are unarmed. How can you fight and protect me?
50"O noble monkey while you are engaged in fighting with those demons of wicked deeds, I may drop down out of fear.
51"O noble monkey the massive, fearsome and powerful demons may defeat you in the fight in any way.
52"Or else, while you are engaged in fighting and turn your attention the other way I might fall down and the sinful ogres may bear me away.
53"They may snatch me away from your hands or cut me to pieces. Success or defeat is uncertain in a war.
54"In such a case, caught and intimidated by the demons I may die. Then your efforts will be wasted.
55"It may be that you can kill all the demons but by such an act the fame of Rama will be diminished. (He cannot give his strength a trial)
56"Or else, the ogres will carry me and conceal me in a secret place which the vanaras or Rama and Lakshmana may not know.
57"All your effort for my sake would be futile. Hence Rama's arrival along with you will be of great benefit.
58"O strongarmed Hanuman your life and the life of the great self Rama, of his brother, and relatives of your king is dependent upon my survival.
59"Both Rama and Lakshmana who are emaciated with sorrow and suffering on account of me will give up their lives along with vanaras and bears.
60"O chief of vanaras I cherish my devotion towards Rama alone and not touch the body of any other man.
61"I had no control over myself. I was helpless and my husband was not present when I had to bear the touch of Ravana's limbs. What can I do?
62"It will be proper if Rama comes here, kills Ravana along with all his relations and takes me away.
63"I have seen and heard about Rama's conquest of enemies and his valiant deeds in war. Indeed, gods gandharvas, nagas or even demons cannot match him in war.
64"After seeing Rama who is equal to lord Indra in valour. He is like blazing fire whipped by wind, wielding a wonderful bow, who can withstand the power of strong Rama accompanied by Lakshmana in war?
65"O chief of vanaras who can withstand Rama accompanied by Lakshmana, the conqueror of enemies? His arrows resemble the rays of the Sun at the time of the deluge, steady like the elephants who support the quarters of the earth.
हिन्दी
1हनुमान् के उन धर्मयुक्त वचनों (राम के शोक के विषय में) पर पूर्ण चन्द्रमा के समान मुख वाली सीता ने उत्तर दिया —
2'हे वानर! तुमने मुझसे कहा कि राम का मन सदा मुझमें ही लगा रहता है, किसी और में नहीं; और तुमने यह भी कहा कि वे दुःखी हैं। यह तो मुझे अमृत में मिला विष देने के समान है।
3'मृत्यु पाश में बँधे मनुष्य को उठा ले जाती है — चाहे वह वैभव में लोट रहा हो अथवा विपत्ति में डूब रहा हो।
4'हे वानरश्रेष्ठ! निश्चय ही प्राणियों के लिए भाग्य को लाँघना सम्भव नहीं। तुम देखो, श्रीराम, सौमित्रि और मैं स्वयं — सब शोक से पीड़ित हैं।
5'राघव इस शोकसमुद्र के तट पर कब पहुँचेंगे? वे उस मनुष्य के समान हैं जिसकी नौका डूब चुकी हो और जो तैरने का प्रयत्न कर रहा हो।
6'रावण सहित राक्षसों का वध कर और लङ्का को उखाड़कर मेरे पति मुझे कब देखेंगे?
7'(रावण ने) मुझे एक वर्ष का समय दिया था। राम को सूचित किया जाए कि वे अवधि पूरी होने से पूर्व शीघ्र पहुँचें और यह भी कि मैं तब तक ही जीवित रहूँगी।
8'हे वानर! यह दसवें मास का अन्त है। केवल दो मास शेष हैं। मेरे विषय में दुष्ट रावण ने यही शर्त रखी है।
9'विभीषण ने मुझे लौटाने के लिए रावण को समझाने का प्रयत्न किया। किन्तु रावण ने उसे नहीं माना।
10'मृत्यु के फन्दे में फँस चुके रावण ने मुझे लौटाना नहीं चाहा। मृत्यु उसकी युद्ध में प्रतीक्षा कर रही है।
11'हे वानर! विभीषण की ज्येष्ठ पुत्री नला अपनी माता द्वारा भेजी जाकर स्वयं यहाँ आई और उसने मुझे यह बताया।
12'हे श्रेष्ठ वानर! निस्सन्देह मेरे स्वामी शीघ्र ही इस स्थान पर पहुँचेंगे। मेरा शुद्ध अन्तःकरण मुझसे कहता है कि राम में अनेक गुण हैं।
13'हे वानर! राम धैर्य, पौरुष, पराक्रम, दया, कृतज्ञता, सामर्थ्य और शक्ति से सम्पन्न हैं।
14'जनस्थान में उन्होंने अपने भाई की सहायता के बिना भी चौदह सहस्र राक्षसों का वध किया। कौन-सा शत्रु उनके सामने न काँपेगा?
15'हे पुरुषश्रेष्ठ! वे विपत्तियों से विचलित नहीं होते। जैसे पुलोमा की पुत्री शची इन्द्र का बल जानती हैं, वैसे ही मैं राम का बल जानती हूँ।
16'हे वानर! पराक्रमी राम सूर्यदेव के समान हैं, जो चकाचौंध करने वाली बाणवृष्टि करके शत्रुसेना के समुद्र को सुखा देंगे।'
17जब राम के कारण शोक से सन्तप्त सीता इस प्रकार कह रही थीं और उनके नेत्र आँसुओं से भर आए थे, तब उन वानर ने कहा —
18'मुझसे सुनकर राम वानरों और भालुओं की विशाल सेना लेकर शीघ्र ही पहुँचेंगे।
19'हे सुन्दरी! यदि आप चाहें, तो मैं आज ही आपको शोक से मुक्त कर दूँ। हे निर्दोष देवी! आप मेरी पीठ पर चढ़ जाइए।
20'आपको अपनी पीठ पर बिठाकर मैं समुद्र पार कर जाऊँगा। निस्सन्देह मुझमें रावण सहित समूची लङ्का नगरी ले जाने की सामर्थ्य है।
21'हे मैथिली! जैसे पवित्र अग्नि में दी गई आहुति इन्द्र तक पहुँचती है, वैसे ही मैं आज आपको प्रस्रवण पर्वत पर प्रतीक्षा करते राम को अर्पित कर दूँगा।
22'हे वैदेही! आप राम और लक्ष्मण को भगवान् विष्णु के समान राक्षसों के वध के लिए पूरा प्रयत्न करते देखेंगी।
23'आश्रम में रह रहे बलशाली राम आपको मेरी पीठ पर बैठे देखकर वैसे ही उत्साहित होंगे जैसे गजराज (ऐरावत) की पीठ पर बैठे भगवान् पुरन्दर (इन्द्र)।
24'हे देवीस्वरूपे! मेरी पीठ पर चढ़ जाइए। सङ्कोच न कीजिए। हे सुन्दरी! राम से वैसे ही मिल जाइए जैसे रोहिणी चन्द्रमा से मिलती हैं।
25'मेरी पीठ पर चढ़कर ज्वालामय प्रकाश में आकाशमार्ग से समुद्र पार कीजिए और चन्द्रमा तथा सूर्य से बातें कीजिए।
26'हे सुन्दरी! जब मैं आपको यहाँ से ले जाऊँगा, तब लङ्का के समस्त निवासी मिलकर भी मेरा पीछा नहीं कर सकेंगे।
27'हे वैदेही! जैसे मैं यहाँ पहुँचा, वैसे ही मैं निस्सन्देह आपको अपनी पीठ पर बिठाकर बिना किसी कठिनाई के आकाशमार्ग से ले जाऊँगा। देखिए।'
28वानरश्रेष्ठ हनुमान् का यह अद्भुत प्रस्ताव सुनकर मैथिली को अपने शरीर के प्रत्येक अङ्ग में अपार आनन्द हुआ और उन्होंने कहा —
29'हे हनुमान्! तुम मुझे इतनी दूर तक कैसे ले जाना चाहते हो? निस्सन्देह यह तुम्हारा वानरस्वभाव ही है, मैं समझती हूँ।
30'हे वानरश्रेष्ठ! तुम्हारा शरीर तो इतना छोटा है। तुम मुझे यहाँ से मेरे पति, मनुष्यों के स्वामी तक कैसे ले जाना चाहते हो?'
31अपने विषय में सीता का यह नया लघुताबोधक कथन सुनकर यशस्वी वायुपुत्र हनुमान् ने विचार किया —
32'कृष्णनयनी सीता को मेरे बल अथवा मेरी शक्ति का ज्ञान नहीं है। अतः वे मेरा वह वास्तविक (विशाल) रूप देखें जिसे मैं इच्छानुसार धारण कर सकता हूँ।'
33ऐसा सोचकर शत्रुओं को चूर करने वाले श्रेष्ठ वानर हनुमान् वैदेही को अपना वास्तविक रूप दिखाने लगे।
34बुद्धिमान् वानरश्रेष्ठ वृक्ष से नीचे कूदे और सीता में विश्वास उत्पन्न करने के लिए आकार में बढ़ने लगे।
35मेरु अथवा मन्दर पर्वत के समान दिखते वानरश्रेष्ठ हनुमान् प्रज्वलित अग्नि के समान देदीप्यमान होकर सीता के सम्मुख खड़े हो गए।
36आकार में पर्वत के समान, लाल मुख वाले, हीरे के समान दृढ़ दाँतों और नखों वाले उन भयङ्कर रूप वाले वानर ने वैदेही से कहा —
37'मुझमें इस समूची लङ्का को उसके पर्वतों, उद्यानों, दुर्गों, प्राचीरों और तोरणों सहित राजा समेत उखाड़कर ले जाने की सामर्थ्य है।
38'हे रानी! बस कीजिए। यह अनुचित सङ्कोच त्याग दीजिए। स्थिर हो जाइए। हे वैदेही! लक्ष्मण और राम को शोक से मुक्त कीजिए।'
39मरुत्पुत्र को भयङ्कर रूप में देखकर कमलदल के समान विशाल नेत्रों वाली जनकपुत्री ने उत्तर दिया —
40'हे महान् वानर! मैंने तुम्हारे बल और शक्ति को समझ लिया। तुम्हारा वेग वायुदेव के समान है और तुम्हारी शक्ति विस्मयकारी तथा तेजस्वी है।
41'हे वानरनायक! कोई साधारण व्यक्ति अपरिमेय समुद्र के इस दूरस्थ तट की भूमि तक कैसे पहुँच सकता था?
42'मैं जानती हूँ कि तुम मुझे अपनी यात्रा में ले जाने में समर्थ हो। मुझे तुम्हारे उस कार्य की शीघ्र सफलता का विश्वास है जो सावधान योजना के पश्चात् किया गया है।
43'हे निष्पाप वानरश्रेष्ठ! तुम्हारे साथ जाना मेरे लिए उचित नहीं। तुम्हारा वायु के समान वेग मुझे मूर्च्छित कर देगा।
44'जब तुम आकाश में समुद्र के ऊपर से वेग से उड़ोगे, तब भय के कारण मैं तुम्हारे वेग से तुम्हारी पीठ से गिर सकती हूँ।
45'तिमिङ्गिलों, ग्राहों और मत्स्यों से भरे समुद्र में गिरकर मैं तत्काल असहाय होकर जलजीवों का उत्तम आहार बन जाऊँगी।
46'हे शत्रुनाशक! तुम्हारे साथ जाना मेरे लिए सम्भव नहीं। इसके अतिरिक्त, जब तुम एक स्त्री के भार से लदे होगे, तब (मेरे कारण) तुम भी सङ्कट में पड़ जाओगे, इसमें सन्देह नहीं।
47'जब भयङ्कर पराक्रम वाले राक्षस मुझे (ले जाते हुए) देखेंगे, तब दुष्ट रावण की आज्ञा से वे तुम्हारा पीछा करेंगे।
48'हे वीर वानर! जब भाले और मुद्गर लिए योद्धा तुम्हें घेरकर आक्रमण करेंगे, तब मेरे कारण तुम्हारे प्राण सङ्कट में पड़ जाएँगे।
49'राक्षस बड़ी संख्या में हैं और वे अस्त्रों से सज्जित होंगे। तुम निःशस्त्र हो। तुम कैसे लड़ोगे और मेरी रक्षा कैसे करोगे?
50'हे श्रेष्ठ वानर! जब तुम उन दुष्टकर्मा राक्षसों से युद्ध में लगे होगे, तब मैं भय से गिर सकती हूँ।
51'हे श्रेष्ठ वानर! वे विशालकाय, भयङ्कर और बलशाली राक्षस किसी भी प्रकार युद्ध में तुम्हें पराजित कर सकते हैं।
52'अथवा जब तुम युद्ध में लगे होगे और तुम्हारा ध्यान अन्यत्र होगा, तब मैं गिर सकती हूँ और पापी राक्षस मुझे हर ले जा सकते हैं।
53'वे मुझे तुम्हारे हाथों से छीन सकते हैं अथवा मेरे टुकड़े कर सकते हैं। युद्ध में जय अथवा पराजय अनिश्चित होती है।
54'ऐसी दशा में राक्षसों द्वारा पकड़ी और धमकाई जाकर मैं मर सकती हूँ। तब तुम्हारा सब प्रयत्न व्यर्थ हो जाएगा।
55'हो सकता है तुम सब राक्षसों का वध कर दो, किन्तु ऐसा करने से राम की कीर्ति घट जाएगी (उन्हें अपने बल की परीक्षा का अवसर न मिलेगा)।
56'अथवा राक्षस मुझे उठा ले जाएँगे और किसी गुप्त स्थान में छिपा देंगे, जिसका पता न वानरों को चलेगा, न राम और लक्ष्मण को।
57'मेरे लिए किया गया तुम्हारा सब प्रयत्न व्यर्थ हो जाएगा। अतः तुम्हारे साथ राम का आना ही अत्यन्त लाभकारी होगा।
58'हे महाबाहु हनुमान्! तुम्हारा जीवन, महात्मा राम का जीवन, उनके भाई का और तुम्हारे राजा के स्वजनों का जीवन — सब मेरे जीवित रहने पर निर्भर हैं।
59'मेरे कारण शोक और कष्ट से कृश हुए राम और लक्ष्मण दोनों वानरों और भालुओं सहित अपने प्राण त्याग देंगे।
60'हे वानरनायक! मैं केवल राम के प्रति ही अपनी भक्ति सँजोए हूँ और किसी अन्य पुरुष के शरीर का स्पर्श नहीं करूँगी।
61'मेरा अपने ऊपर कोई अधिकार न था। मैं असहाय थी और मेरे पति उपस्थित न थे, जब मुझे रावण के अङ्गों का स्पर्श सहना पड़ा। मैं क्या कर सकती थी?
62'यही उचित होगा कि राम स्वयं यहाँ आएँ, अपने सब स्वजनों सहित रावण का वध करें और मुझे ले जाएँ।
63'मैंने राम की शत्रुविजय और युद्ध में उनके पराक्रमपूर्ण कर्म देखे और सुने हैं। निस्सन्देह देवता, गन्धर्व, नाग अथवा राक्षस भी युद्ध में उनकी समता नहीं कर सकते।
64'देवराज इन्द्र के समान पराक्रमी राम को देखकर — जो वायु से प्रज्वलित अग्नि के समान हैं और अद्भुत धनुष धारण किए हैं — युद्ध में लक्ष्मण सहित उन बलशाली राम की शक्ति के सामने कौन टिक सकता है?
65'हे वानरनायक! शत्रुविजयी लक्ष्मण सहित राम के सामने कौन टिक सकता है? उनके बाण प्रलयकाल के सूर्य की किरणों के समान हैं और वे दिशाओं को धारण करने वाले दिग्गजों के समान स्थिर हैं।'
नेपाली
1हनुमान्का ती धर्मयुक्त वचन (रामको शोकका विषयमा) मा पूर्ण चन्द्रमाझैँ मुख भएकी सीताले उत्तर दिइन् —
2'हे वानर! तिमीले मलाई भन्यौ कि रामको मन सधैँ ममै लागिरहन्छ, अरू कसैमा होइन; र तिमीले यो पनि भन्यौ कि उहाँ दुःखी हुनुहुन्छ। यो त मलाई अमृतमा मिसाइएको विष दिनुजस्तै हो।
3'मृत्युले पासोमा बाँधिएको मानिसलाई उठाएर लैजान्छ — चाहे ऊ वैभवमा लडीबुडी गरिरहेको होस् अथवा विपत्तिमा डुबिरहेको।
4'हे वानरश्रेष्ठ! निश्चय नै प्राणीहरूका लागि भाग्य नाघ्न सम्भव छैन। तिमी हेर, श्रीराम, सौमित्रि र म आफैँ — सबै शोकले पीडित छौँ।
5'राघव यस शोकसमुद्रको किनारमा कहिले पुग्नुहुनेछ? उहाँ त्यस मानिसझैँ हुनुहुन्छ जसको डुङ्गा डुबिसकेको होस् र जो पौडिने प्रयत्न गरिरहेको होस्।
6'रावणसहित राक्षसहरूको वध गरी र लङ्कालाई उखेलेर मेरा पतिले मलाई कहिले देख्नुहुनेछ?
7'(रावणले) मलाई एक वर्षको समय दिएको थियो। रामलाई सूचित गरियोस् कि उहाँ अवधि पूरा हुनुभन्दा पहिले चाँडै आइपुग्नुहोस् र यो पनि कि म तबसम्म मात्र जीवित रहनेछु।
8'हे वानर! यो दसौँ महिनाको अन्त हो। केवल दुई महिना बाँकी छन्। मेरो विषयमा दुष्ट रावणले यही सर्त राखेको छ।
9'विभीषणले मलाई फिर्ता गर्न रावणलाई सम्झाउने प्रयत्न गरे। तर रावणले त्यो मानेन।
10'मृत्युको पासोमा परिसकेको रावणले मलाई फिर्ता गर्न चाहेन। मृत्यु उसको युद्धमा प्रतीक्षा गरिरहेको छ।
11'हे वानर! विभीषणकी ज्येष्ठ छोरी नला आफ्नी आमाले पठाएर स्वयं यहाँ आइन् र उनले मलाई यो बताइन्।
12'हे श्रेष्ठ वानर! निस्सन्देह मेरा स्वामी चाँडै यस स्थानमा आइपुग्नुहुनेछ। मेरो शुद्ध अन्तःकरणले मलाई भन्दछ कि राममा अनेक गुण छन्।
13'हे वानर! राम धैर्य, पौरुष, पराक्रम, दया, कृतज्ञता, सामर्थ्य र शक्तिले सम्पन्न हुनुहुन्छ।
14'जनस्थानमा उहाँले आफ्ना भाइको सहायताविना पनि चौध हजार राक्षसको वध गर्नुभयो। कुन शत्रु उहाँको सामु नकाँप्ला?
15'हे पुरुषश्रेष्ठ! उहाँ विपत्तिले विचलित हुनुहुन्न। जसरी पुलोमाकी छोरी शचीले इन्द्रको बल जान्दछिन्, त्यसरी नै म रामको बल जान्दछु।
16'हे वानर! पराक्रमी राम सूर्यदेवझैँ हुनुहुन्छ, जसले चकाचौँध पार्ने बाणवर्षा गरेर शत्रुसेनाको समुद्र सुकाइदिनुहुनेछ।'
17जब रामका कारण शोकले सन्तप्त सीता यसरी भनिरहेकी थिइन् र उनका आँखा आँसुले भरिएका थिए, तब ती वानरले भने —
18'मबाट सुनेर राम वानर र भालुहरूको विशाल सेना लिएर चाँडै आइपुग्नुहुनेछ।
19'हे सुन्दरी! यदि तपाईं चाहनुहुन्छ भने, म आजै तपाईंलाई शोकबाट मुक्त पारिदिऊँ। हे निर्दोष देवी! तपाईं मेरो पीठमा चढ्नुहोस्।
20'तपाईंलाई आफ्नो पीठमा राखेर म समुद्र पार गर्नेछु। निस्सन्देह ममा रावणसहित सम्पूर्ण लङ्का नगरी लैजाने सामर्थ्य छ।
21'हे मैथिली! जसरी पवित्र आगोमा दिइएको आहुति इन्द्रसम्म पुग्दछ, त्यसरी नै म आज तपाईंलाई प्रस्रवण पर्वतमा प्रतीक्षा गरिरहनुभएका रामलाई अर्पण गरिदिनेछु।
22'हे वैदेही! तपाईंले राम र लक्ष्मणलाई भगवान् विष्णुझैँ राक्षसहरूको वधका लागि पूरा प्रयत्न गरिरहेको देख्नुहुनेछ।
23'आश्रममा बसिरहनुभएका बलशाली रामले तपाईंलाई मेरो पीठमा बसेको देखेर त्यसरी नै उत्साहित हुनुहुनेछ जसरी गजराज (ऐरावत) को पीठमा बसेका भगवान् पुरन्दर (इन्द्र)।
24'हे देवीस्वरूपे! मेरो पीठमा चढ्नुहोस्। सङ्कोच नगर्नुहोस्। हे सुन्दरी! रामसँग त्यसरी नै मिल्नुहोस् जसरी रोहिणी चन्द्रमासँग मिल्दछिन्।
25'मेरो पीठमा चढेर ज्वालामय प्रकाशमा आकाशमार्गबाट समुद्र पार गर्नुहोस् र चन्द्रमा तथा सूर्यसँग कुरा गर्नुहोस्।
26'हे सुन्दरी! जब म तपाईंलाई यहाँबाट लैजानेछु, तब लङ्काका सम्पूर्ण निवासीले मिलेर पनि मेरो पछ्याउन सक्नेछैनन्।
27'हे वैदेही! जसरी म यहाँ आइपुगेँ, त्यसरी नै म निस्सन्देह तपाईंलाई आफ्नो पीठमा राखेर कुनै कठिनाइविना आकाशमार्गबाट लैजानेछु। हेर्नुहोस्।'
28वानरश्रेष्ठ हनुमान्को यो अद्भुत प्रस्ताव सुनेर मैथिलीलाई आफ्नो शरीरको हरेक अङ्गमा अपार आनन्द भयो र उनले भनिन् —
29'हे हनुमान्! तिमी मलाई यति टाढासम्म कसरी लैजान चाहन्छौ? निस्सन्देह यो तिम्रो वानरस्वभाव नै हो, म ठान्दछु।
30'हे वानरश्रेष्ठ! तिम्रो शरीर त यति सानो छ। तिमी मलाई यहाँबाट मेरा पति, मानिसका स्वामीसम्म कसरी लैजान चाहन्छौ?'
31आफ्ना विषयमा सीताको यो नयाँ लघुताबोधक कथन सुनेर यशस्वी वायुपुत्र हनुमान्ले विचार गरे —
32'कृष्णनयनी सीतालाई मेरो बल अथवा मेरी शक्तिको ज्ञान छैन। त्यसैले उनले मेरो त्यो वास्तविक (विशाल) रूप देखून् जुन म इच्छाअनुसार धारण गर्न सक्छु।'
33यसो सोचेर शत्रुहरूलाई चूर पार्ने श्रेष्ठ वानर हनुमान् वैदेहीलाई आफ्नो वास्तविक रूप देखाउन थाले।
34बुद्धिमान् वानरश्रेष्ठ रूखबाट तल हाम्फाले र सीतामा विश्वास उत्पन्न गर्न आकारमा बढ्न थाले।
35मेरु अथवा मन्दर पर्वतझैँ देखिने वानरश्रेष्ठ हनुमान् प्रज्वलित आगोझैँ देदीप्यमान भई सीताको सामु उभिए।
36आकारमा पर्वतझैँ, रातो मुख भएका, हीराझैँ दृढ दाँत र नङ भएका ती भयङ्कर रूप भएका वानरले वैदेहीसँग भने —
37'ममा यो सम्पूर्ण लङ्कालाई त्यसका पर्वत, उद्यान, दुर्ग, पर्खाल र तोरणसहित राजासमेत उखेलेर लैजाने सामर्थ्य छ।
38'हे रानी! पुग्यो। यो अनुचित सङ्कोच त्याग्नुहोस्। स्थिर हुनुहोस्। हे वैदेही! लक्ष्मण र रामलाई शोकबाट मुक्त पार्नुहोस्।'
39मरुत्पुत्रलाई भयङ्कर रूपमा देखेर कमलदलझैँ विशाल आँखा भएकी जनकपुत्रीले उत्तर दिइन् —
40'हे महान् वानर! मैले तिम्रो बल र शक्ति बुझेँ। तिम्रो वेग वायुदेवसमान छ र तिम्रो शक्ति विस्मयकारी तथा तेजस्वी छ।
41'हे वानरनायक! कुनै साधारण व्यक्ति अपरिमेय समुद्रको यस टाढाको किनारको भूमिसम्म कसरी पुग्न सक्थ्यो?
42'म जान्दछु कि तिमी मलाई आफ्नो यात्रामा लैजान समर्थ छौ। मलाई तिम्रो त्यस कार्यको चाँडो सफलताको विश्वास छ जुन सावधान योजनापछि गरिएको छ।
43'हे निष्पाप वानरश्रेष्ठ! तिमीसँग जानु मेरा लागि उचित छैन। तिम्रो वायुसमान वेगले मलाई मूर्च्छित पारिदिनेछ।
44'जब तिमी आकाशमा समुद्रमाथिबाट वेगले उड्नेछौ, तब भयका कारण म तिम्रो वेगले तिम्रो पीठबाट खस्न सक्छु।
45'तिमिङ्गिल, गोही र माछाले भरिएको समुद्रमा खसेर म तत्कालै असहाय भई जलजीवहरूको उत्तम आहार बन्नेछु।
46'हे शत्रुनाशक! तिमीसँग जानु मेरा लागि सम्भव छैन। यसबाहेक, जब तिमी एउटी स्त्रीको भारले लादिएका हुनेछौ, तब (मेरै कारण) तिमी पनि सङ्कटमा पर्नेछौ, यसमा शङ्का छैन।
47'जब भयङ्कर पराक्रम भएका राक्षसहरूले मलाई (लगिँदै गरेको) देख्नेछन्, तब दुष्ट रावणको आज्ञाले तिनले तिम्रो पछ्याउनेछन्।
48'हे वीर वानर! जब भाला र मुङ्ग्रा लिएका योद्धाहरूले तिमीलाई घेरेर आक्रमण गर्नेछन्, तब मेरै कारण तिम्रा प्राण सङ्कटमा पर्नेछन्।
49'राक्षसहरू ठूलो सङ्ख्यामा छन् र तिनी अस्त्रले सज्जित हुनेछन्। तिमी निःशस्त्र छौ। तिमी कसरी लड्नेछौ र मेरो रक्षा कसरी गर्नेछौ?
50'हे श्रेष्ठ वानर! जब तिमी ती दुष्टकर्मा राक्षसहरूसँग युद्धमा लागेका हुनेछौ, तब म भयले खस्न सक्छु।
51'हे श्रेष्ठ वानर! ती विशालकाय, भयङ्कर र बलशाली राक्षसले कुनै पनि प्रकारले युद्धमा तिमीलाई पराजित गर्न सक्छन्।
52'अथवा जब तिमी युद्धमा लागेका हुनेछौ र तिम्रो ध्यान अन्यत्र हुनेछ, तब म खस्न सक्छु र पापी राक्षसहरूले मलाई हरण गरी लैजान सक्छन्।
53'तिनले मलाई तिम्रा हातबाट खोस्न सक्छन् अथवा मेरा टुक्रा पार्न सक्छन्। युद्धमा जय अथवा पराजय अनिश्चित हुन्छ।
54'यस्तो दशामा राक्षसहरूले समातिएर र धम्क्याइएर म मर्न सक्छु। तब तिम्रो सबै प्रयत्न व्यर्थ हुनेछ।
55'हुन सक्छ तिमीले सबै राक्षसको वध गरिदेऊ, तर यसो गर्दा रामको कीर्ति घट्नेछ (उहाँलाई आफ्नो बलको परीक्षाको अवसर मिल्नेछैन)।
56'अथवा राक्षसहरूले मलाई उठाएर लैजानेछन् र कुनै गोप्य ठाउँमा लुकाइदिनेछन्, जसको पत्ता न वानरहरूलाई लाग्नेछ, न राम र लक्ष्मणलाई।
57'मेरा लागि गरिएको तिम्रो सबै प्रयत्न व्यर्थ हुनेछ। त्यसैले तिमीसँगै रामको आउनु नै अत्यन्त लाभकारी हुनेछ।
58'हे महाबाहु हनुमान्! तिम्रो जीवन, महात्मा रामको जीवन, उहाँका भाइको र तिम्रा राजाका स्वजनको जीवन — सबै मेरो जीवित रहनुमा निर्भर छन्।
59'मेरै कारण शोक र कष्टले कृश भएका राम र लक्ष्मण दुवैले वानर र भालुहरूसहित आफ्ना प्राण त्याग्नुहुनेछ।
60'हे वानरनायक! म केवल रामप्रति नै आफ्नो भक्ति सँगालेकी छु र अरू कुनै पुरुषको शरीरको स्पर्श गर्नेछैनँ।
61'ममाथि मेरो कुनै अधिकार थिएन। म असहाय थिएँ र मेरा पति उपस्थित हुनुहुन्नथ्यो, जब मैले रावणका अङ्गको स्पर्श सहनुपर्यो। म के गर्न सक्थेँ?
62'यही उचित हुनेछ कि राम स्वयं यहाँ आउनुहोस्, आफ्ना सबै स्वजनसहित रावणको वध गर्नुहोस् र मलाई लैजानुहोस्।
63'मैले रामको शत्रुविजय र युद्धमा उहाँका पराक्रमपूर्ण कर्म देखेकी र सुनेकी छु। निस्सन्देह देवता, गन्धर्व, नाग अथवा राक्षसले पनि युद्धमा उहाँको बराबरी गर्न सक्दैनन्।
64'देवराज इन्द्रसमान पराक्रमी रामलाई देखेर — जो वायुले प्रज्वलित आगोझैँ हुनुहुन्छ र अद्भुत धनुष धारण गर्नुभएको छ — युद्धमा लक्ष्मणसहित ती बलशाली रामको शक्तिको सामु कसले टिक्न सक्छ?
65'हे वानरनायक! शत्रुविजयी लक्ष्मणसहित रामको सामु कसले टिक्न सक्छ? उहाँका बाण प्रलयकालको सूर्यका किरणझैँ छन् र उहाँ दिशा धारण गर्ने दिग्गजझैँ स्थिर हुनुहुन्छ।'