सर्गः 36
सुन्दरकाण्ड · अध्याय 36
संस्कृत
1भूय एव महातेजा हनूमान्पवनात्मजः। अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सीताप्रत्ययकारणात्।।5.36.1।।
2वानरोऽहं महाभागे दूतो रामस्य धीमतः। रामनामाङ्कितं चेदं पश्य देव्यङ्गुलीयकम्।।5.36.2।।
3प्रत्ययार्थं तवाऽनीतं तेन दत्तं महात्मना। समाश्वसिहि भद्रं ते क्षीणदुःखफला ह्यसि।।5.36.3।।
4गृहीत्वा प्रेक्षमाणा सा भर्तुः करविभूषणम्। भर्तारमिव सम्प्राप्ता जानकी मुदिताऽभवत्।।5.36.4।।
5चारु तद्वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम्। अशोभत विशालाक्ष्या राहुमुक्त इवोडुराट्।।5.36.5।।
6ततस्सा ह्रीमती बाला भर्तृसन्देशहर्षिता। परितुष्टा प्रियं कृत्वा प्रशशंस महाकपिम्।।5.36.6।।
7विक्रान्तस्त्वं समर्थस्त्वं प्राज्ञस्त्वं वानरोत्तम। येनेदं राक्षसपदं त्वयैकेन प्रधर्षितम्।।5.36.7।।
8शतयोजनविस्तीर्ण स्सागरो मकरालयः। विक्रमश्लाघनीयेन क्रमता गोष्पदीकृतः।।5.36.8।।
9न हि त्वां प्राकृतं मन्ये वानरं वानरर्षभ। यस्य ते नास्ति सन्त्रासो रावणान्नापि सम्भ्रमः।।5.36.9।।
10अर्हसे च कपिश्रेष्ठ मया समभिभाषितुम्। यद्यसि प्रेषितस्तेन रामेण विदितात्मना।।5.36.10।।
11प्रेषयिष्यति दुर्धर्षो रामो न ह्यपरीक्षितम्। पराक्रममविज्ञाय मत्सकाशं विशेषतः।।5.36.11।।
12दिष्ट्या च कुशली रामो धर्मात्मा सत्यसङ्गरः। लक्ष्मणश्च महातेजास्सुमित्रानन्दवर्धनः।।5.36.12।।
13कुशली यदि काकुत्स्थः किं नु सागरमेखलाम्। महीं दहति कोपेन युगान्ताग्निरिवोत्थितः।।5.36.13।।
14अथवा शक्तिमन्तौ तौ सुराणामपि निग्रहे। ममैव तु न दुःखानामस्ति मन्ये विपर्ययः।।5.36.14।।
15कच्चिन्न व्यथितो रामः कच्चिन्न परितप्यते। उत्तराणि च कार्याणि कुरुते पुरुषोत्तमः।।5.36.15।।
16कच्चिन्न दीन स्सम्भ्रान्तः कार्येषु न च मुह्यति। कच्चित्पुरुषकार्याणि कुरुते नृपतेस्सुतः।।5.36.16।।
17द्विविधं त्रिविधोपायमुपायमपि सेवते। विजिगीषुस्सुहृत्कच्चिन्मित्रेषु च परन्तपः।।5.36.17।।
18कच्चिन्मित्राणि लभते मित्रैश्चाप्यभिगम्यते। कच्चित्कल्याणमित्त्रश्च मित्रत्त्रैश्चापि पुरस्कृतः।।5.36.18।।
19कच्चिदाशास्ति देवानां प्रसादं पार्थिवात्मजः। कच्चित्पुरुषकारं च दैवं च प्रतिपद्यते।।5.36.19।।
20कच्चिन्न विगतस्नेहः प्रवासान्मयि राघवः। कच्चिन्मां व्यसनादस्मान्मोक्षयिष्यति वानर।।5.36.20।।
21सुखानामुचितो नित्यमसुखानामनौचितः। दुःखमुत्तरमासाद्य कच्चिद्रामो न सीदति।।5.36.21।।
22कौसल्यायास्तथा कच्चित्सुमित्रायास्तथैव च। अभीक्ष्णं श्रूयते कच्चित्कुशलं भरतस्य च।।5.36.22।।
23मन्निमित्तेन मानार्हः कच्चिच्छोकेन राघवः। कच्चिन्नान्यमना रामः कच्चिन्मां तारयिष्यति।।5.36.23।।
24कच्चिदक्षौहिणीं भीमां भरतो भ्रातृवत्सलः। ध्वजिनीं मन्त्रिभिर्गुप्तां प्रेषयिष्यति मत्कृते।।5.36.24।।
25वानराधिपतिश्शीमान्सुग्रीवः कच्चिदेष्यति। मत्कृते हरिभिर्वीरैर्वृतो दन्तनखायुधैः।।5.36.25।।
26कच्चिच्छ लक्ष्मणश्शूरस्सुमित्रानन्दवर्धनः। अस्त्रविच्छरजालेन राक्षसान्विधमिष्यति।।5.36.26।।
27रौद्रेण कच्चिदस्त्रेण ज्वलता निहतं रणे। द्रक्ष्याम्यल्पेन कालेन रावणं ससुहृज्जनम्।।5.36.27।।
28कच्चिन्न तद्धेमसमानवर्णं तस्याननं पद्मसमानगन्धि। मया विना शुष्यति शोकदीनं जलक्षये पद्ममिवातपेन।।5.36.28।।
29धर्मापदेशात्त्यजतश्च राज्यं मां चाप्यरण्यं नयतः पदातिम्। नासीद्व्यथा यस्य न भीर्न शोकः कच्चित्स धैर्यं हृदये करोति।।5.36.29।।
30न चास्य माता न पिता च नान्यः स्नेहाद्विशिष्टोऽस्ति मया समो वा। तावत्त्वहं दूत जिजीविषेयं यावत्प्रवृत्तिं शृणुयां प्रियस्य।।5.36.30।।
31इतीव देवी वचनं महार्थं तं वानरेन्द्रं मधुरार्थमुक्त्वा। श्रोतुं पुनस्तस्य वचोऽभिरामं रामार्थयुक्तं विरराम रामा।।5.36.31।।
32सीताया वचनं श्रुत्वा मारुतिर्भीमविक्रमः। शिरस्यञ्जलिमाधाय वाक्यमुत्तरमब्रवीत्।।5.36.32।।
33न त्वामिहस्थां जानीते रामः कमललोचने। तेन त्वां नानयत्याशु शचीमिव पुरन्दरः।।5.36.33।।
34श्रुत्वैव तु वचो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः। चमूं प्रकर्षन्महतीं हर्यृक्षगणसङ्कुलाम्।।5.36.34।।
35विष्टम्भयित्वा बाणौघैरक्षोभ्यं वरुणालयम्। करिष्यति पुरीं लङ्कां काकुत्स्थः शान्तराक्षसाम्।।5.36.35।।
36तत्र यद्यन्तरा मृत्युर्यदि देवास्सहासुराः। स्थास्यन्ति पथि रामस्य स तानपि वधिष्यति।।5.36.36।।
37तवादर्शनजेनार्ये शोकेन स परिप्लुतः। न शर्म लभते रामस्सिंहार्दित इव द्विपः।।5.36.37।।
38मलयेन च विन्ध्येन मेरुणा मन्दरेण च। दर्दुरेण च ते देवि शपे मूलफलेन च।।5.36.38।। यथा सुनयनं वल्गु बिम्बोष्ठं चारु कुण्डलम् । मुखं द्रक्ष्यसि रामस्य पूर्णचन्द्रमिवोदितम्।।5.36.39।।
39मलयेन च विन्ध्येन मेरुणा मन्दरेण च। दर्दुरेण च ते देवि शपे मूलफलेन च।।5.36.38।। यथा सुनयनं वल्गु बिम्बोष्ठं चारु कुण्डलम् । मुखं द्रक्ष्यसि रामस्य पूर्णचन्द्रमिवोदितम्।।5.36.39।।
40क्षिप्रं द्रक्ष्यसि वैदेहि रामं प्रस्रवणे गिरौ। शतक्रतुमिवासीनं नागराजस्य मूर्धनि।।5.36.40।।
41न मांसं राघवो भुङक्ते न चाऽपि मधु सेवते। वन्यं सुविहितं नित्यं भक्तमश्नाति पञ्चमम्।।5.36.41।।
42नैव दंशान्न मशकान्न कीटान्न सरीसृपान्। राघवोऽपनयेद्गात्रात्त्वद्गतेनान्तरात्मना।।5.36.42।।
43नित्यं ध्यानपरो रामो नित्यं शोकपरायणः। नान्यच्चिन्तयते किञ्चित्स तु कामवशं गतः।।5.36.43।।
44अनिद्रस्सततं रामस्सुप्तोऽपि च नरोत्तमः। सीतेति मधुरां वाणीं व्याहरन्प्रतिबुध्यते।।5.36.44।।
45दृष्ट्वा फलं वा पुष्पं वा यद्वाऽन्यत्सुमनोहरम्। बहुशो हा प्रियेत्येवं श्वसंस्त्वामभिभाषते।।5.36.45।।
46स देवि नित्यं परितप्यमान स्त्वामेव सीतेत्यभिभाषमाणः। धृतव्रतो राजसुतो महात्मा तवैव लाभाय कृतप्रयत्नः।।5.36.46।।
47सा रामसङ्कीर्तनवीतशोका रामस्य शोकेन समानशोका। शरन्मुखे साम्बुदशेषचन्द्रा निशेव वैदेहसुता बभूव।।5.36.47।।
अंग्रेज़ी
1Mighty Hanuman, the son of the Windgod again spoke to Sita humbly to inspire confidence in her.
2"O noble lady I am a vanara, an envoy of learned Rama. You see this ring with Rama's name inscribed on it, O godlike lady
3"Be calm. Be blessed. Your sorrows have come to an end. This (the ring) is given by the great self, Rama, to make you trust me.
4She received the ornament that adorned her husband's hand and gazed at it and felt delighted as though her husband had arrived.
5Her beautiful countenance with large white eyes with a reddish tinge in the corners shone like the Moon released from Rahu.
6Young Sita felt delighted about her husband's news and blushed. By praising him for his action, she pleased the great monkey.
7"O foremost among the vanaras you have trespassed the abodes of demons all alone. You are mighty and capable and wise.
8"You with your admirable prowess have reduced this ocean which is an abode of crocodiles stretching over a hundred yojanas to a cow's hoof mark.
9"I do not think you are an ordinary monkey. You have no fear or excitement about Ravana. You are a bull among vanaras.
10"O best of monkeys As you have been sent by Rama, the knower of the self, it is proper for me to converse with you.
11"The formidable Rama will not send any one specially to me without testing him or knowing his valour.
12"To my luck, righteous Rama who abides in truth and glorious Lakshmana who enhances the joy of Sumitra are keeping well.
13"Indeed if Kakutstha is well wherefore does he not burn the oceangirdled earth in his rage as (the earth is burnt) at the time of dissolution of the era?
14"Both of them are capable of subduing even the gods. I think the reversal of my fate is reason for their inaction.
15"Is Rama the greatest among men not depressed? Does he not feel helpless? He is (perhaps) taking necessary steps (for my recovery).
16"I suppose prince Rama is not too depressed or perplexed to attend to his work. He will (perhaps) be doing the duties expected of a manly person.
17"Tell me if Rama, scorcher of enemies, desirous of victory is following a two-fold policy (confrontation and conciliation) A tough enemy cannot be defeated by following this method. A three-fold strategy has to be adopted in this case (confrontation, conciliation and creation of dissension among his foes) to be victorious. I hope he is well-disposed to his friends and has a good team!
18"I hope he is making new friends, who desire his friendship. Hopefully, Rama is well honoured by his allies.
19"Does the prince ever seek the blessings of gods or fall back upon personal effort as well as providence?
20"I hope Rama is not devoid of love towards me by my separation. O Vanara, hope he will liberate me from this misery.
21"I hope Rama who deserves happiness and not suffering has not become depressed now , having experienced a spate of sorrows.
22"I hope he regularly receives news about the welfare of Kausalya, Sumitra and Bharata.
23"I hope respectable Rama is not too absentminded for being immersed in sorrow on my account. Hope he will save me.
24"Will Bharata, the devoted brother, send his formidable army of one akshavhini protected by ministers for my cause? I trust he will. (Akshauhini 109350 foot soldiers 65610 horse soldiers 21860 elephants soldiers on chariot)
25"I trust that the illustrious Sugriva surrounded by valiant vanaras who use their teeth and nails as weapons will reach this place.
26"Hope heroic Lakshmana, enhancer of the joy of Sumitra, who has mastered the use of weapons will blow away the demons through a network of arrows.
27"Can I hope to see Ravana and his relatives slain in the battle by fiery weapons in a short time?
28"Hope, Rama's moonlike face without me with its golden complexion and lotus fragrance must not have been pale and withered with tears like the lotus in a pond scorched by the heat.
29"Rama has given up sovereignty for the sake of establishing righteousness and led me into the forest on foot.He had not then felt any fear, anxiety or grief at heart.Rama showed patience, instead. Hope he retains them.
30"His love for me is superior to his love for his father, mother or any one else. O messenger, I wish to survive till I hear any news from my dear lord."
31The godlike lady, having spoken to the vanara leader in a very meaningful and sweet manner about her beloved Rama, she remained silent, waiting to hear Hanuman's attractive words of description of Rama once again.
32Having heard Sita, Hanuman endowed with fearsome power placed his folded hands on his head and said this:
33"O lotuseyed one Rama knows not that you are here. Therefore he has not taken you away immediately as did Indra to rescue his wife Sachi.
34"As soon as he hears your words from me, Rama will reach (here), leading a huge army of powerful troops of vanaras and bears.
35"Kakutstha Rama will still the imperturbable abode of Varuna (ocean) by the torrent of his arrows and rid the city of Lanka of all the demons.
36"Thereafter, whoever comes Rama's way, be it gods or demons or even death or any one else he will destroy them.
37"O noble lady not being able to see you, Rama is immersed in an ocean of sorrow, he has no solace like an elephant tormented by a lion.
38"O Sita I swear in the name of mountains like Malaya, Vindhya, Meru, and Dardura (the abodes of monkeys and bears) and by the roots and fruits as well (which are the food of vanaras). you will soon behold Rama with beautiful eyes, red lips like bimba fruit, lovely earrings and a countenance resembling the full moon.
39"O Sita I swear in the name of mountains like Malaya, Vindhya, Meru, and Dardura (the abodes of monkeys and bears) and by the roots and fruits as well (which are the food of vanaras). you will soon behold Rama with beautiful eyes, red lips like bimba fruit, lovely earrings and a countenance resembling the full moon.
40"O Vaidehi, you will soon see Rama seated on the Prasravana mountain just as Indra (who performed a hundred sacrifices) seated on the back of the king of elephants.
41"Rama is not eating meat, nor drinking wine. He takes only the one fifth of a meal (sanctioned for an ascetic) available in the forest.
42"Since you left, Rama has been always thinking sincerely of you, no longer drives away flies or mosquitoes nor insects or serpents from his body (his mind entirely fixed on you).
43"Rama is always lost in thought. He is totally given to grief. Absorbed in love for you, he thinks of none else৷৷
44"Rama, the best of men never goes to sleep and even if he drops off to sleep he mutters 'Sita, Sita' in a sweet voice in his sleep.
45"Sighing deeply whenever Rama sees a fruit or a flower or any such delightful thing, he remembers you and calls you out again and again, saying, 'alas, my darling '
46"O divine lady prince Rama is ceaselessly suffering. He keeps talking to you in air. The determined Rama is only thinking of your recovery ".
47Her sorrow was mitigated by references made by Hanuman about Rama.She felt equally sad when she heard about Rama's agony. The princess from Videha appeared like a night at the advent of autumn, with the Moon looking partly muffled by clouds and partly bright. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्त्रिंशस्सर्गः।। Thus ends the thirtysixth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1बलशाली वायुपुत्र हनुमान् ने सीता में विश्वास उत्पन्न करने के लिए पुनः विनम्रता से कहा —
2'हे आर्ये! मैं एक वानर हूँ, विद्वान् राम का दूत। हे देवीस्वरूपे! राम के नाम से अङ्कित यह अङ्गूठी देखिए।
3'शान्त हों। आपका कल्याण हो। आपके शोक का अन्त आ गया है। यह (अङ्गूठी) महात्मा राम ने दी है, जिससे आप मुझ पर विश्वास करें।'
4उन्होंने अपने पति के हाथ को सुशोभित करने वाला वह आभूषण लिया और उसे देखते हुए ऐसे प्रसन्न हुईं मानो उनके पति ही आ गए हों।
5कोनों में लालिमा लिए विशाल श्वेत नेत्रों वाला उनका सुन्दर मुख राहु से मुक्त हुए चन्द्रमा के समान चमक उठा।
6अपने पति का समाचार पाकर तरुणी सीता प्रसन्न हुईं और लजा गईं। उनके इस कार्य के लिए प्रशंसा कर उन्होंने उन महान् वानर को प्रसन्न किया।
7'हे वानरश्रेष्ठ! तुमने अकेले ही राक्षसों के निवासों में प्रवेश किया है। तुम बलशाली, समर्थ और बुद्धिमान् हो।
8'अपने प्रशंसनीय पराक्रम से तुमने सौ योजन तक फैले ग्राहों के निवास इस समुद्र को गाय के खुर के गड्ढे के समान कर दिया।
9'मैं तुम्हें साधारण वानर नहीं समझती। तुम्हें रावण का न भय है, न उद्वेग। तुम वानरों में श्रेष्ठ हो।
10'हे वानरश्रेष्ठ! चूँकि तुम आत्मज्ञानी राम द्वारा भेजे गए हो, अतः तुमसे बात करना मेरे लिए उचित है।
11'दुर्जय राम किसी को भी बिना परीक्षा लिए अथवा उसका पराक्रम जाने बिना विशेष रूप से मेरे पास न भेजेंगे।
12'मेरे सौभाग्य से सत्य में स्थित धर्मात्मा राम और सुमित्रा का आनन्द बढ़ाने वाले यशस्वी लक्ष्मण कुशल हैं।
13'यदि ककुत्स्थ सचमुच कुशल हैं, तो वे अपने क्रोध से समुद्रमेखला वाली इस पृथ्वी को वैसे क्यों नहीं जला देते जैसे युगान्त में (पृथ्वी) जलाई जाती है?
14'वे दोनों तो देवताओं को भी वश में करने में समर्थ हैं। मैं समझती हूँ कि उनकी इस निष्क्रियता का कारण मेरे भाग्य का उलट जाना ही है।
15'क्या पुरुषोत्तम राम खिन्न नहीं हैं? क्या वे स्वयं को असहाय अनुभव नहीं करते? वे (सम्भवतः) मुझे पाने के लिए आवश्यक उपाय कर रहे हैं।
16'मैं समझती हूँ कि राजकुमार राम अपना कार्य करने के लिए इतने खिन्न अथवा विह्वल नहीं हैं। वे (सम्भवतः) पुरुष से अपेक्षित कर्तव्य कर रहे होंगे।
17'बताओ, क्या शत्रुतापन विजय के इच्छुक राम द्विविध नीति (युद्ध और साम) का पालन कर रहे हैं? इस पद्धति से दुर्जय शत्रु को पराजित नहीं किया जा सकता। इस दशा में विजय के लिए त्रिविध नीति (युद्ध, साम और शत्रुओं में भेद) अपनानी पड़ती है। मुझे आशा है कि वे अपने मित्रों के प्रति अनुकूल हैं और उनका दल अच्छा है।
18'मुझे आशा है कि वे उन नए मित्रों को बना रहे हैं जो उनकी मैत्री चाहते हैं। आशा है राम अपने सहयोगियों द्वारा भलीभाँति सम्मानित हैं।
19'क्या वे राजकुमार कभी देवताओं का आशीर्वाद लेते हैं अथवा अपने पुरुषार्थ के साथ-साथ दैव का भी आश्रय लेते हैं?
20'आशा है मेरे विरह से राम का मेरे प्रति प्रेम क्षीण नहीं हुआ। हे वानर! आशा है वे मुझे इस दुःख से मुक्त कराएँगे।
21'आशा है कि सुख के योग्य और दुःख के अयोग्य राम शोकों की इस बाढ़ को भोगकर अब खिन्न नहीं हो गए हैं।
22'आशा है उन्हें कौसल्या, सुमित्रा और भरत की कुशलता के समाचार नियमित रूप से मिलते हैं।
23'आशा है पूज्य राम मेरे कारण शोक में डूबकर अत्यन्त अन्यमनस्क नहीं हो गए हैं। आशा है वे मुझे बचाएँगे।
24'क्या भक्त भाई भरत मेरे लिए मन्त्रियों द्वारा रक्षित अपनी दुर्जय अक्षौहिणी सेना भेजेंगे? मुझे विश्वास है वे भेजेंगे। (अक्षौहिणी — १०९३५० पदाति, ६५६१० अश्वारोही, २१८७० गजारोही और रथारोही।)
25'मुझे विश्वास है कि यशस्वी सुग्रीव दाँतों और नखों को अस्त्र बनाने वाले पराक्रमी वानरों से घिरकर इस स्थान पर पहुँचेंगे।
26'आशा है सुमित्रा का आनन्द बढ़ाने वाले वीर लक्ष्मण, जिन्होंने अस्त्रविद्या में प्रवीणता प्राप्त की है, बाणों के जाल से राक्षसों को उड़ा देंगे।
27'क्या मैं यह आशा कर सकती हूँ कि थोड़े ही काल में युद्ध में अग्निमय अस्त्रों से मारे गए रावण और उसके स्वजनों को देखूँ?
28'आशा है मेरे बिना राम का चन्द्रमा के समान मुख, जो स्वर्ण के समान वर्ण वाला और कमल की सुगन्ध वाला है, आँसुओं से विवर्ण और म्लान न हो गया हो — जैसे ताप से झुलसे सरोवर का कमल।
29'राम ने धर्म की स्थापना के लिए राज्य त्याग दिया और मुझे पैदल वन में ले गए। तब उन्होंने हृदय में न कोई भय अनुभव किया, न चिन्ता, न शोक। राम ने तो धैर्य ही दिखाया। आशा है वे उसे बनाए हुए हैं।
30'मेरे प्रति उनका प्रेम उनके पिता, माता अथवा किसी और के प्रति प्रेम से बढ़कर है। हे दूत! मैं तब तक जीवित रहना चाहती हूँ जब तक अपने प्रिय स्वामी का कोई समाचार न सुन लूँ।'
31अपने प्रिय राम के विषय में वानरनायक से अत्यन्त अर्थपूर्ण और मधुर ढंग से बात कर वे देवीस्वरूपा मौन हो गईं और हनुमान् के मुख से राम के वर्णन के मनोहर वचन पुनः सुनने की प्रतीक्षा करने लगीं।
32सीता की बात सुनकर भयङ्कर बल से सम्पन्न हनुमान् ने अपने सिर पर हाथ जोड़कर यह कहा —
33'हे कमलनयनी! राम को ज्ञात नहीं कि आप यहाँ हैं। इसीलिए वे आपको तत्काल वैसे नहीं ले गए जैसे इन्द्र ने अपनी पत्नी शची को छुड़ाया था।
34'मुझसे आपके वचन सुनते ही राम बलशाली वानरों और भालुओं की विशाल सेना लेकर (यहाँ) पहुँचेंगे।
35'ककुत्स्थ राम अपने बाणों की वर्षा से वरुण के अविचल निवास (समुद्र) को स्तम्भित कर देंगे और लङ्का नगरी को समस्त राक्षसों से रहित कर देंगे।
36'तत्पश्चात् जो भी राम के मार्ग में आएगा — चाहे देवता हों, असुर हों, स्वयं मृत्यु हो अथवा कोई और — वे उनका नाश कर देंगे।
37'हे आर्ये! आपको न देख पाने के कारण राम शोक के समुद्र में डूबे हैं; उन्हें सिंह से पीड़ित हाथी के समान कोई सान्त्वना नहीं है।
38'हे सीते! मैं मलय, विन्ध्य, मेरु और दर्दुर जैसे पर्वतों (वानरों और भालुओं के निवासों) की तथा कन्दमूल और फलों (जो वानरों का आहार हैं) की शपथ खाता हूँ — आप शीघ्र ही राम को देखेंगी, जिनके नेत्र सुन्दर हैं, अधर बिम्बफल के समान लाल हैं, कुण्डल मनोहर हैं और मुख पूर्ण चन्द्रमा के समान है।
39'हे सीते! मैं मलय, विन्ध्य, मेरु और दर्दुर जैसे पर्वतों (वानरों और भालुओं के निवासों) की तथा कन्दमूल और फलों (जो वानरों का आहार हैं) की शपथ खाता हूँ — आप शीघ्र ही राम को देखेंगी, जिनके नेत्र सुन्दर हैं, अधर बिम्बफल के समान लाल हैं, कुण्डल मनोहर हैं और मुख पूर्ण चन्द्रमा के समान है।
40'हे वैदेही! आप शीघ्र ही प्रस्रवण पर्वत पर बैठे राम को वैसे ही देखेंगी जैसे सौ यज्ञ करने वाले इन्द्र गजराज की पीठ पर बैठे हों।
41'राम न मांस खाते हैं, न मदिरा पीते हैं। वे वन में उपलब्ध (तपस्वी के लिए विहित) भोजन का पाँचवाँ भाग ही लेते हैं।
42'जब से आप गईं, राम सदा सच्चे मन से आपका ही ध्यान करते हैं; वे अपने शरीर से मक्खियों, मच्छरों, कीड़ों अथवा सर्पों तक को नहीं हटाते (उनका मन पूर्णतः आप में ही लगा है)।
43'राम सदा विचारों में डूबे रहते हैं। वे पूर्णतः शोक के अधीन हैं। आपके प्रेम में लीन वे किसी और का विचार ही नहीं करते।
44'पुरुषश्रेष्ठ राम कभी सोते नहीं और यदि निद्रा आ भी जाए, तो नींद में मधुर स्वर में 'सीते! सीते!' बुदबुदाते हैं।
45'जब भी राम कोई फल, फूल अथवा कोई ऐसी मनोहर वस्तु देखते हैं, तब गहरा निःश्वास छोड़ते हुए आपका स्मरण करते हैं और बार-बार पुकारते हैं — 'हाय, मेरी प्रिये!'
46'हे दिव्य देवी! राजकुमार राम निरन्तर कष्ट भोग रहे हैं। वे आकाश में आपसे बातें करते रहते हैं। दृढ़प्रतिज्ञ राम केवल आपको पुनः पाने का ही विचार करते हैं।'
47हनुमान् द्वारा राम की चर्चा से उनका शोक कुछ कम हुआ। राम की व्यथा सुनकर वे उतनी ही दुःखी भी हुईं। विदेह की वह राजकुमारी शरद् के आगमन की उस रात्रि के समान लगीं जिसमें चन्द्रमा कुछ मेघों से ढका और कुछ उज्ज्वल दिखता हो। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का षट्त्रिंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1बलशाली वायुपुत्र हनुमान्ले सीतामा विश्वास उत्पन्न गर्न फेरि विनम्रतापूर्वक भने —
2'हे आर्ये! म एक वानर हुँ, विद्वान् रामको दूत। हे देवीस्वरूपे! रामको नाम अङ्कित यो औँठी हेर्नुहोस्।
3'शान्त हुनुहोस्। तपाईंको कल्याण होस्। तपाईंको शोकको अन्त आइसक्यो। यो (औँठी) महात्मा रामले दिनुभएको हो, जसले तपाईंले ममाथि विश्वास गर्नुहोस्।'
4उनले आफ्ना पतिको हात सुशोभित गर्ने त्यो आभूषण लिइन् र त्यसलाई हेर्दै यसरी प्रसन्न भइन् मानौँ उनका पति नै आइपुगेका होऊन्।
5कुनामा रातोपन भएका विशाल सेता आँखा भएको उनको सुन्दर मुख राहुबाट मुक्त भएको चन्द्रमाझैँ चम्कियो।
6आफ्ना पतिको समाचार पाएर तरुणी सीता प्रसन्न भइन् र लजाइन्। उनको यस कार्यका लागि प्रशंसा गरी उनले ती महान् वानरलाई प्रसन्न पारिन्।
7'हे वानरश्रेष्ठ! तिमीले एक्लै राक्षसहरूका निवासमा प्रवेश गरेका छौ। तिमी बलशाली, समर्थ र बुद्धिमान् छौ।
8'आफ्नो प्रशंसनीय पराक्रमले तिमीले सय योजनसम्म फैलिएको गोहीहरूको निवास यस समुद्रलाई गाईको खुरको खाल्डोझैँ बनाइदियौ।
9'म तिमीलाई साधारण वानर ठान्दिनँ। तिमीलाई रावणको न भय छ, न उद्वेग। तिमी वानरहरूमा श्रेष्ठ छौ।
10'हे वानरश्रेष्ठ! किनकि तिमी आत्मज्ञानी रामद्वारा पठाइएका हौ, त्यसैले तिमीसँग कुरा गर्नु मेरा लागि उचित छ।
11'दुर्जय रामले कसैलाई पनि परीक्षा नलिईकन अथवा उसको पराक्रम नजानीकन विशेष रूपमा मकहाँ पठाउनुहुन्नथ्यो।
12'मेरो सौभाग्यले सत्यमा स्थित धर्मात्मा राम र सुमित्राको आनन्द बढाउने यशस्वी लक्ष्मण कुशल हुनुहुन्छ।
13'यदि ककुत्स्थ साँच्चै कुशल हुनुहुन्छ भने, उहाँले आफ्नो क्रोधले समुद्रमेखला भएकी यस पृथ्वीलाई किन जलाइदिनुहुन्न जसरी युगान्तमा (पृथ्वी) जलाइन्छ?
14'उहाँहरू दुवै त देवतालाई पनि वशमा पार्न समर्थ हुनुहुन्छ। म ठान्दछु कि उहाँहरूको यस निष्क्रियताको कारण मेरो भाग्य उल्टिनु नै हो।
15'के पुरुषोत्तम राम खिन्न हुनुहुन्न? के उहाँ आफूलाई असहाय अनुभव गर्नुहुन्न? उहाँ (सम्भवतः) मलाई पाउन आवश्यक उपाय गरिरहनुभएको छ।
16'म ठान्दछु कि राजकुमार राम आफ्नो कार्य गर्न यति खिन्न अथवा विह्वल हुनुहुन्न। उहाँ (सम्भवतः) पुरुषबाट अपेक्षित कर्तव्य गरिरहनुभएको होला।
17'भन, के शत्रुतापन विजयका इच्छुक रामले द्विविध नीति (युद्ध र साम) पालन गरिरहनुभएको छ? यस पद्धतिले दुर्जय शत्रुलाई पराजित गर्न सकिँदैन। यस दशामा विजयका लागि त्रिविध नीति (युद्ध, साम र शत्रुहरूमा भेद) अपनाउनुपर्दछ। मलाई आशा छ कि उहाँ आफ्ना मित्रप्रति अनुकूल हुनुहुन्छ र उहाँको दल राम्रो छ।
18'मलाई आशा छ कि उहाँले ती नयाँ मित्र बनाउँदै हुनुहुन्छ जो उहाँको मैत्री चाहन्छन्। आशा छ राम आफ्ना सहयोगीहरूद्वारा राम्ररी सम्मानित हुनुहुन्छ।
19'के ती राजकुमारले कहिल्यै देवताको आशीर्वाद लिनुहुन्छ अथवा आफ्नो पुरुषार्थसँगै दैवको पनि आश्रय लिनुहुन्छ?
20'आशा छ मेरो विरहले रामको मप्रतिको प्रेम क्षीण भएको छैन। हे वानर! आशा छ उहाँले मलाई यस दुःखबाट मुक्त गराउनुहुनेछ।
21'आशा छ कि सुखका योग्य र दुःखका अयोग्य राम शोकको यो बाढी भोगेर अब खिन्न हुनुभएको छैन।
22'आशा छ उहाँले कौसल्या, सुमित्रा र भरतको कुशलताको समाचार नियमित रूपमा पाइरहनुभएको छ।
23'आशा छ पूज्य राम मेरै कारण शोकमा डुबेर अत्यन्त अन्यमनस्क हुनुभएको छैन। आशा छ उहाँले मलाई बचाउनुहुनेछ।
24'के भक्त भाइ भरतले मेरा लागि मन्त्रीहरूद्वारा रक्षित आफ्नो दुर्जय अक्षौहिणी सेना पठाउनुहुनेछ? मलाई विश्वास छ उहाँले पठाउनुहुनेछ। (अक्षौहिणी — १०९३५० पैदल, ६५६१० अश्वारोही, २१८७० गजारोही र रथारोही।)
25'मलाई विश्वास छ कि यशस्वी सुग्रीव दाँत र नङलाई अस्त्र बनाउने पराक्रमी वानरहरूले घेरिएर यस स्थानमा आइपुग्नेछन्।
26'आशा छ सुमित्राको आनन्द बढाउने वीर लक्ष्मण, जसले अस्त्रविद्यामा प्रवीणता प्राप्त गर्नुभएको छ, बाणको जालले राक्षसहरूलाई उडाइदिनुहुनेछ।
27'के म यो आशा गर्न सक्छु कि थोरै समयमै युद्धमा अग्निमय अस्त्रले मारिएका रावण र उसका स्वजनलाई देखूँ?
28'आशा छ मविना रामको चन्द्रमाझैँ मुख, जुन सुनझैँ वर्णको र कमलको सुगन्ध भएको छ, आँसुले विवर्ण र म्लान भएको छैन — जसरी तापले डढेको तलाउको कमल।
29'रामले धर्मको स्थापनाका लागि राज्य त्यागिदिनुभयो र मलाई पैदल वनमा लैजानुभयो। तब उहाँले हृदयमा न कुनै भय अनुभव गर्नुभयो, न चिन्ता, न शोक। रामले त धैर्य नै देखाउनुभयो। आशा छ उहाँले त्यो कायम राख्नुभएको छ।
30'मप्रतिको उहाँको प्रेम उहाँका पिता, माता अथवा अरू कसैप्रतिको प्रेमभन्दा बढी छ। हे दूत! म तबसम्म जीवित रहन चाहन्छु जबसम्म आफ्ना प्रिय स्वामीको कुनै समाचार नसुनूँ।'
31आफ्ना प्रिय रामका विषयमा वानरनायकसँग अत्यन्त अर्थपूर्ण र मधुर ढङ्गले कुरा गरी ती देवीस्वरूपा मौन भइन् र हनुमान्को मुखबाट रामको वर्णनका मनोहर वचन फेरि सुन्ने प्रतीक्षा गर्न थालिन्।
32सीताको कुरा सुनेर भयङ्कर बलले सम्पन्न हनुमान्ले आफ्नो शिरमा हात जोडेर यसो भने —
33'हे कमलनयनी! रामलाई थाहा छैन कि तपाईं यहाँ हुनुहुन्छ। त्यसैले उहाँले तपाईंलाई तत्कालै त्यसरी लैजानुभएको छैन जसरी इन्द्रले आफ्नी पत्नी शचीलाई छुटाएका थिए।
34'मबाट तपाईंका वचन सुन्नासाथ राम बलशाली वानर र भालुहरूको विशाल सेना लिएर (यहाँ) आइपुग्नुहुनेछ।
35'ककुत्स्थ रामले आफ्ना बाणको वर्षाले वरुणको अविचल निवास (समुद्र) लाई स्तम्भित पारिदिनुहुनेछ र लङ्का नगरीलाई सम्पूर्ण राक्षसबाट रहित पारिदिनुहुनेछ।
36'त्यसपछि जो पनि रामको मार्गमा आउनेछ — चाहे देवता होऊन्, असुर होऊन्, स्वयं मृत्यु होस् अथवा अरू कोही — उहाँले तिनको नाश गरिदिनुहुनेछ।
37'हे आर्ये! तपाईंलाई देख्न नसकेकाले राम शोकको समुद्रमा डुबेका छन्; उहाँलाई सिंहले पीडित हात्तीझैँ कुनै सान्त्वना छैन।
38'हे सीते! म मलय, विन्ध्य, मेरु र दर्दुरजस्ता पर्वत (वानर र भालुका निवास) को तथा कन्दमूल र फल (जुन वानरहरूको आहार हो) को शपथ खान्छु — तपाईंले चाँडै रामलाई देख्नुहुनेछ, जसका आँखा सुन्दर छन्, ओठ बिम्बफलझैँ राता छन्, कुण्डल मनोहर छन् र मुख पूर्ण चन्द्रमाझैँ छ।
39'हे सीते! म मलय, विन्ध्य, मेरु र दर्दुरजस्ता पर्वत (वानर र भालुका निवास) को तथा कन्दमूल र फल (जुन वानरहरूको आहार हो) को शपथ खान्छु — तपाईंले चाँडै रामलाई देख्नुहुनेछ, जसका आँखा सुन्दर छन्, ओठ बिम्बफलझैँ राता छन्, कुण्डल मनोहर छन् र मुख पूर्ण चन्द्रमाझैँ छ।
40'हे वैदेही! तपाईंले चाँडै प्रस्रवण पर्वतमा बसेका रामलाई त्यसरी नै देख्नुहुनेछ जसरी सय यज्ञ गर्ने इन्द्र गजराजको पीठमा बसेका होऊन्।
41'राम न मासु खानुहुन्छ, न मदिरा पिउनुहुन्छ। उहाँ वनमा उपलब्ध (तपस्वीका लागि विहित) भोजनको पाँचौँ भाग मात्र लिनुहुन्छ।
42'तपाईं गएदेखि राम सधैँ साँचो मनले तपाईंकै ध्यान गर्नुहुन्छ; उहाँ आफ्नो शरीरबाट झिँगा, लामखुट्टे, कीरा अथवा सर्पसमेत हटाउनुहुन्न (उहाँको मन पूर्णतः तपाईंमै लागेको छ)।
43'राम सधैँ विचारमा डुबिरहनुहुन्छ। उहाँ पूर्णतः शोकको अधीनमा हुनुहुन्छ। तपाईंको प्रेममा लीन उहाँ अरू कसैको विचार नै गर्नुहुन्न।
44'पुरुषश्रेष्ठ राम कहिल्यै सुत्नुहुन्न र यदि निद्रा लागिहाल्यो भने, निद्रामा मधुर स्वरमा 'सीते! सीते!' भनी बर्बराउनुहुन्छ।
45'जहिले पनि रामले कुनै फल, फूल अथवा कुनै त्यस्तो मनोहर वस्तु देख्नुहुन्छ, तब गहिरो सुस्केरा हाल्दै तपाईंको सम्झना गर्नुहुन्छ र बारम्बार पुकार्नुहुन्छ — 'हाय, मेरी प्रिये!'
46'हे दिव्य देवी! राजकुमार राम निरन्तर कष्ट भोगिरहनुभएको छ। उहाँ आकाशमा तपाईंसँग कुरा गरिरहनुहुन्छ। दृढप्रतिज्ञ रामले केवल तपाईंलाई फेरि पाउने विचार मात्र गर्नुहुन्छ।'
47हनुमान्ले रामको चर्चा गरेकाले उनको शोक केही कम भयो। रामको व्यथा सुनेर उनी त्यत्तिकै दुःखी पनि भइन्। विदेहकी ती राजकुमारी शरद्को आगमनको त्यस रातझैँ देखिइन् जसमा चन्द्रमा केही मेघले ढाकिएको र केही उज्ज्वल देखिन्छ। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको छत्तीसौँ सर्ग समाप्त भयो।