सर्गः 26
सुन्दरकाण्ड · अध्याय 26
संस्कृत
1प्रसक्ताश्रुमुखीत्यवं ब्रुवन्ती जनकात्मजा। आधोगतमुखी बाला विलप्तुमुपचक्रमे।।5.26.1।।
2उन्मत्तेव प्रमत्तेव भ्रान्तचित्तेव शोचती। उपावृत्ता किशोरीव विवेष्टन्ती महीतले।।5.26.2।।
3राघवस्य प्रमत्तस्य रक्षसा कामरूपिणा। रावणेन प्रमथ्याहमानीता क्रोशती बलात्।।5.26.3।।
4राक्षसीवशमापन्ना भर्त्स्यमाना सुदारुणम्। चिन्तयन्ती सुदुःखार्ता नाहं जीवितुमुत्सुहे।।5.26.4।।
5न हि मे जीवितेनार्थो नैवार्थेर्न च भूषणैः। वसन्त्या राक्षसीमध्ये विना रामं महारथम्।।5.26.5।।
6अश्मसारमिदं नूनमथवाप्यजरामरम्। हृदयं मम येनेदं न दुःखेनावशीर्यते।।5.26.6।।
7धिङ्मामनार्यामसतीं याहं तेना विना कृता। मुहूर्तमपि रक्षामि जीवितं पापजीविता।।5.26.7।।
8का च मे जीविते श्रद्धा सुखे वा तं प्रियं विना। भर्तारं सागरान्ताया वसुधायाः प्रियंवदम्।।5.26.8।।
9भिद्यतां भक्ष्यतां वापि शरीरं विसृजाम्यहम्। न चाप्यहं चिरं दुःखं सहेयं प्रियवर्जिता।।5.26.9।।
10चरणेनापि सव्येन न स्पृशेयं निशाचरम्। रावणं किं पुनरहं काममेयं विगर्हितम्।।5.26.10।।
11प्रत्याख्यातं न जानाति नात्मानं नात्मनः कुलम्। यो नृशंसस्वभावेन मां प्रार्थयितुमिच्छति।।5.26.11।।
12छिन्ना भिन्ना विभक्ता वा दीप्तेवाग्नौ प्रदीपिता। रावणं नोपतिष्ठेयं किं प्रलापेन वश्चिरम्।।5.26.12।।
13ख्यातः प्राज्ञः कृतज्ञश्च सानुक्रोशश्च राघवः। सद्वृत्तो निरनुक्रोशश्शङ्के मद्भाग्यसङ्क्षयात्।।5.26.13।।
14राक्षसानां सहस्राणि जनस्थाने चतुर्दश। येनैकेन निरस्तानि स मां किं नाभिपद्यते।।5.26.14।।
15निरुद्धा रावणेनाहमल्पवीर्येण रक्षसा। समर्थः खलु मे भर्ता रावणं हन्तुमाहवे।।5.26.15।।
16विराधो दण्डकारण्ये येन राक्षसपुङ्गवः। रणे रामेण निहतस्स मां किं नाभिपद्यते।।5.26.16।।
17कामं मध्ये समुद्रस्य लङ्केयं दुष्प्रधर्षणा। न तु राघवबाणानां गतिरोधो भविष्यति ।।5.26.17।।
18किन्नु तत्कारणं येन रामो दृढपराक्रमः। रक्षसापहृतां भार्यामिष्टां नाभ्यवपद्यते।।5.26.18।।
19इहस्थां मां न जानीते शङ्के लक्ष्मणपूर्वजः। जानन्नपि हि तेजस्वी धर्षणं मर्षयिष्यति।।5.26.19।।
20हृतेति योऽधिगत्वा मां राघवाय निवेदयेत्। गृध्रराजोऽपि स रणे रावणेन निपातितः।।5.26.20।।
21कृतं कर्म महत्तेन मां तथाऽभ्यवपद्यता। तिष्ठता रावणद्वन्द्वे वृद्धेनापि जटायुषा।।5.26.21।।
22यदि मामिह जानीयाद्वर्तमानां स राघवः। अद्य बाणैरभिक्रुद्धः कुर्याल्लोकमराक्षसम्।।5.26.22।।
23विधमेच्च पुरीं लङ्कां शोषयेच्च महोदधिम्। रावणस्य च नीचस्य कीर्तिं नाम च नाशयेत्।।5.26.23।।
24ततो निहतनाथानां राक्षसीनां गृहे गृहे। यथाहमेवं रुदती तथा भूयो न संशयः।।5.26.24।।
25अन्विष्य रक्षसां लङ्कां कुर्याद्रामस्सलक्ष्मणः। न हि ताभ्यां रिपुर्दृष्टो मुहूर्तमपि जीवति।।5.26.25।।
26चिताधूमाकुलपथा गृध्रमण्डलसङ्कुला। अचिरेण तु लङ्केयं श्मशानसदृशी भवेत्।।5.26.26।।
27अचिरेणैव कालेन प्राप्स्याम्येव मनोरथम्। दुष्प्रस्थानोऽयामाख्याति सर्वेषां वो विपर्ययम्।।5.26.27।।
28यादृशानीह दृश्यन्ते लङ्कायामशुभानि वै। अचिरेणैव कालेन भविष्यति हतप्रभा।।5.26.28।।
29नूनं लङ्का हते पापे रावणे राक्षसाधमे। शोषं यास्यति दुर्धर्षा प्रमदा विधवा यथा।।5.26.29।।
30पुण्योत्सवसमुत्था च नष्टभर्त्री सराक्षसी। भविष्यति पुरी लङ्का नष्टभर्त्री यथाङ्गना।।5.26.30।।
31नूनं राक्षसकन्यानां रुदन्तीनां गृहे गृहे। श्रोष्यामि नचिरादेव दुःखार्तानामिह ध्वनिम्।।5.26.31।।
32सान्थकारा हतद्योता हतराक्षसपुङ्गवा। भविष्यति पुरी लङ्का निर्दग्धा रामसायकैः।।5.26.32।।
33यदि नाम स शूरो मां रामो रक्तान्तलोचनः। जानीयाद्वर्तमानां हि रावणस्य निवेशने।।5.26.33।। अनेन तु नृशंसेन रावणेनाधमेन मे। समयो यस्तु निर्दिष्टस्तस्य कालोऽयमागतः।।5.26.34।। स च मे विहितो मृत्युरस्मिन् दुष्टे न वर्तते।
34यदि नाम स शूरो मां रामो रक्तान्तलोचनः। जानीयाद्वर्तमानां हि रावणस्य निवेशने।।5.26.33।। अनेन तु नृशंसेन रावणेनाधमेन मे। समयो यस्तु निर्दिष्टस्तस्य कालोऽयमागतः।।5.26.34।। स च मे विहितो मृत्युरस्मिन् दुष्टे न वर्तते।
35अकार्यं ये न जानन्ति नैर्ऋताः पापकारिणः।।5.26.35।। अधर्मात्तु महोत्पातो भविष्यति हि सांप्रतम्। नैते धर्मं विजानन्ति राक्षसाः पिशिताशनाः।।5.26.36।।
36अकार्यं ये न जानन्ति नैर्ऋताः पापकारिणः।।5.26.35।। अधर्मात्तु महोत्पातो भविष्यति हि सांप्रतम्। नैते धर्मं विजानन्ति राक्षसाः पिशिताशनाः।।5.26.36।।
37ध्रुवं मां प्रातराशार्थे राक्षसः कल्पयिष्यति। साहं कथं करिष्यामि तं विना प्रियदर्शनम्।।5.26.37।। रामं रक्तान्तनयनमपश्यन्ती सुदुःखिता।
38यदि कश्चित् प्रदाता मे विषस्याद्य भवेदिह।।5.27.38।। क्षिप्रं वैवस्वतं देवं पश्येयं पतिना विना।
39नाजानाज्जीवतीं रामस्स मां लक्ष्मणपूर्वजः।।5.26.39।। जानन्तौ तौ न कुर्यातां नोर्य्वां हि मम मार्गणम्।
40नूनं ममैव शोकेन स वीरो लक्ष्मणाग्रजः।।5.26.40।। देवलोकमितो यातस्त्यक्त्वा देहं महीतले।
41धन्या देवास्सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।।5.26.41।। मम पश्यन्ति ये नाथं रामं राजीवलोचनम्।
42अथवा न हि तस्यार्थो धर्मकामस्य धीमतः।।5.26.42।। मया रामस्य राजर्षेर्भार्यया परमात्मनः।
43दृश्यमाने भवेत्प्रीति स्सौहृदं नास्त्यपश्यतः।।5.26.43।। नाशयन्ति कृतघ्नास्तु न रामो नाशयिष्यति।
44किं नु मे न गुणाः केचित्किं वा भाग्यक्षयो मम।।5.26.44।। याहं सीदामि रामेण हीना मुख्येन भामिनी।
45श्रेयो मे जीवितान्मर्तुं विहीनाया महात्मनः।।5.26.45।। रामादक्लिष्टचारित्राच्छूराच्छत्रुनिबर्हणात्।
46अथवा न्यस्तशत्रौ तौ वने मूलफलाशिनौ।।5.26.46।। भ्रातरौ हि नरश्रेष्ठौ संवृत्तौ वनगोचरौ।
47अथवा राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना।।5.26.47।। छद्मना घातितौ शूरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
48साऽहमेवङ्गते काले मर्तुमिच्छामि सर्वथा।।5.26.48।। न च मे विहितो मृत्युरस्मिन् दुःखेऽपि वर्तते।
49धन्याः खलु महात्मानो मुनयस्त्यक्तकिल्बिषाः।।5.26.49।। जितात्मनो महाभागा येषां न स्तः प्रियाप्रिये।
50प्रियान्न संभवेद्दुःखमप्रियादधिकं भयम्।।5.26.50।। ताभ्यां हि ये वियुज्यन्ते नमस्तेषां महात्मनाम्।
51साहं त्यक्ता प्रियार्हेण रामेण विदितात्मना।।5.26.51।। प्राणांस्त्यक्ष्यामि पापस्य रावणस्य गता वशम्।
अंग्रेज़ी
1The young daughter of king Janaka thus speaking, began to cry, her face bent down.
2Bewildered or distracted or intoxicated, this young lady wailed, wallowing round on the ground like a young female horse:
3When Rama was engaged (in deer hunt) and I was screaming, I was brought forcibly by Ravana who can assume any form at his will.
4"Having fallen under the clutches of the dreadful demonesses and threatened by them, I am so full of woes and worries that I don't want to live.
5"In the absence of the great charioteer Rama, of what use is my living in the midst of ogresses? I need no wealth, no ornaments.
6"It may be, that my heart is made of stone or it has no age or death since it does not riven even with grief.
7"I am preserving this sinful life like this though separated from Rama. Fie on me, for this wretched, infidel life
8"How can I have interest in any kind of pleasure without my sweettongued husband, the lord of the whole earth extending up to the ocean.
9"I will give up my body. Break me into pieces or eat me up. I cannot bear the sorrow of separation from my dear Rama any longer.
10"I will not even touch that vile nightranger Ravana with my left foot. What to speak of loving him.
11'As Ravana has no heart, he pleads to gain me. He is aware of neither his own self nor his family.
12"Even if I am cut, broken to pieces or burnt in glowing fire, I will not accept Ravana. Why do you shout for so long?
13"Rama is renowned, wise, grateful and kindly. It is due to my misfortune that he has turned pitiless to me. There is no doubt.
14"He who destroyed fourteen thousand demons singlehanded has not come to protect me. I do not know why.
15"Rama, my husband, for sure, is capable of killing in battle this Ravana who has held me captive and who is a demon of inferior valour.
16"Why is Rama who killed Viradha, a bull among demons, in Dandaka forest in the fight not coming to rescue me?
17"This Lanka in the middle of the ocean is unassailable. But there is nothing which can resist the arrows of Rama.
18"What may be the reason that my loving husband, Rama who is highly powerful has not reached this place to which I was abducted by the demon.
19"The elder brother of Lakshamana does not know that I am here. Or, I'm afraid, the glorious Rama knows and yet tolerates such an outrageous act.
20"Even the king of vultures knows I was borne away. He could have informed Rama. But he has also been thrashed down on the earth by Ravana in the fight.
21"Though old, Jatayu did a great help to me by resisting Ravana in the duel and advancing (to confront him.).
22"Had only Raghava known that I was here he would have freed this world of demons with his anger.
23"Had Rama known that I am in Lanka he would have blown up this city, dried up the ocean and destroyed the name and fame of the mean Ravana.
24"Like me weeping, the cry of ogresses with lost husbands will be heard in every house in Lanka. There is no doubt.
25"If only Lakshmana and Rama in their quest for Lanka reach here, it is not possible within their sight for the enemy to survive even a moment.
26"Very soon this Lanka will be enveloped with smoke from funeral pyres and thronged with flocks of vultures moving in circles. It will be like a burial ground.
27"Your bad behaviour forebodes illluck for you.I shall have my desire fulfilled in a short time.
28"Inauspicious signs are seen here in Lanka. In a short time this city will lose its splendour.
29"Surely this impregnable Lanka will wither up (lose its splendour) and appear like a widow when this sinful Ravana, a mean demon is killed.
30"This city of Lanka with many auspicious celebrations will lose its king and all mean ogresses will remain like widows.
31"I shall surely hear very soon sounds of distressful cry of young ogresses in every household.
32"Totally burnt by Rama's arrows, this Lanka will be filled with darkness, and its splendour lost and preeminent demons destroyed.
33"If the heroic Rama of bloodshot eyes comes to know that I am here at Ravana's, the expiry of time limit fixed by this cruel, lowly, foolish Ravana has arrived, this wicked fellow's death is inevitable.
34"If the heroic Rama of bloodshot eyes comes to know that I am here at Ravana's, the expiry of time limit fixed by this cruel, lowly, foolish Ravana has arrived, this wicked fellow's death is inevitable.
35Nothing is forbidden for sinful demons. A calamity will befall now due to this adharma. The flesheating ogres are aware of neither dharma nor adharma.
36Nothing is forbidden for sinful demons. A calamity will befall now due to this adharma. The flesheating ogres are aware of neither dharma nor adharma.
37"This demon is determined to make me his morning meal. How can I do anything in the absence of my lord of pleasing countenance. I am distressed very much by not seeing Rama, possessed of eyes with a reddish tinge in the corners.
38"If I can find some one who can give me poison now I shall soon see the lord of death without my lord.
39"Neither Lakshmana nor his elder brother knows that I am here alive. (Had they known) both of them would have ransacked this earth.
40"Would it be that the heroic elder brother of Lakshmana has gone to the abode of gods unable to find me on this earth?
41"Blessed are the gods, gandharvas, and siddhas and great sages who are able to see my lotuseyed lord Rama.
42Or that royal sage, wise Rama who always seeks dharma having become one with the supreme spirit has no longer any interest in me?
43"Love attaches itself to one who remains before one's eyes.Friendship fades with separation. The ungrateful destroy love and friendship (as their love is conditioned by frequent meetings). But it cannot happen in case of Rama.
44"Do I, a charming lady, not have any good fortune because of my past deeds? I wonder how a foremost woman like me seperated from my husband is sinking in grief without Rama. Has my fortune diminished?
45Instead of living separated from noble and brave Rama, a blemishless character and a destroyer of enemies, it is better for me to die.
46"May be both the brothers, foremost among men, have laid down their arms, and taken to asceticism, subsisting on roots and fruits.
47"Or else, has this wicked demon king slain both the brothers Rama and Lakshmana by some deceptive means?
48"By all means I wish to die in these circumstances. However, death is not ordained for me even in this sorrowful state.
49Blessed are the exhalted sages who have not committed any sin. They have self control and have subdued their senses. There is no pleasure or displeasure for them.
50"Salutations to those exalted souls who have distanced themselves from pleasure and displeasure. Pleasures may not lead to suffering or displeasure to excessive, meaningless fear for such great souls.
51"Separated from the wise Rama who deserves pleasant things I will give up life being under the clutches of the sinful Ravana. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षडिवंश स्सर्गः। Thus ends the twentysixth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1राजा जनक की तरुण पुत्री इस प्रकार बोलती हुई मुख झुकाकर रोने लगीं।
2विह्वल अथवा विचलित अथवा उन्मत्त-सी वे तरुणी विलाप करती हुई भूमि पर एक तरुण घोड़ी के समान लोटने लगीं —
3'जब राम (मृगया में) लगे हुए थे और मैं चीत्कार कर रही थी, तब इच्छानुसार रूप धारण करने वाले रावण ने मुझे बलपूर्वक हर लिया।
4'भयङ्कर राक्षसियों के पञ्जे में पड़कर और उनसे धमकाई जाकर मैं इतने शोक और चिन्ता से भर गई हूँ कि अब जीना नहीं चाहती।
5'महारथी राम की अनुपस्थिति में राक्षसियों के बीच मेरे जीने से क्या लाभ? मुझे न धन चाहिए, न आभूषण।
6'हो सकता है मेरा हृदय पत्थर का बना हो, अथवा उसकी न आयु हो न मृत्यु — तभी तो वह इतने शोक से भी नहीं फटता।
7'राम से बिछुड़कर भी मैं इस पापमय जीवन को इस प्रकार धारण किए हूँ। धिक्कार है मुझे, इस दयनीय, अश्रद्धेय जीवन के लिए।
8'समुद्रपर्यन्त फैली समस्त पृथ्वी के स्वामी अपने मधुरभाषी पति के बिना मुझे किसी भी प्रकार के सुख में रुचि कैसे हो सकती है?
9'मैं अपना शरीर त्याग दूँगी। मुझे टुकड़े-टुकड़े कर दो अथवा खा जाओ। अपने प्रिय राम के विरह का शोक मैं और अधिक नहीं सह सकती।
10'मैं उस नीच निशाचर रावण को अपने बाएँ चरण से भी न छूऊँगी। फिर उससे प्रेम करने की तो बात ही क्या।
11'रावण के हृदय ही नहीं है, इसीलिए वह मुझे पाने के लिए गिड़गिड़ाता है। वह न अपने आप को जानता है, न अपने कुल को।
12'चाहे मुझे काटा जाए, टुकड़े-टुकड़े किया जाए अथवा धधकती अग्नि में जलाया जाए, मैं रावण को स्वीकार न करूँगी। तुम इतनी देर तक क्यों चिल्ला रही हो?
13'राम यशस्वी, बुद्धिमान्, कृतज्ञ और दयालु हैं। मेरे दुर्भाग्य से ही वे मेरे प्रति निर्दय हो गए हैं। इसमें सन्देह नहीं।
14'जिन्होंने अकेले चौदह सहस्र राक्षसों का नाश किया, वे मेरी रक्षा के लिए नहीं आए। मैं नहीं जानती क्यों।
15'निश्चय ही मेरे पति राम युद्ध में इस रावण का वध करने में समर्थ हैं, जिसने मुझे बन्दी बनाया है और जो हीन पराक्रम वाला राक्षस है।
16'जिन्होंने दण्डक वन में युद्ध में राक्षसश्रेष्ठ विराध का वध किया, वे राम मुझे छुड़ाने क्यों नहीं आ रहे?
17'समुद्र के मध्य स्थित यह लङ्का दुर्जय है। किन्तु ऐसा कुछ भी नहीं जो राम के बाणों को रोक सके।
18'क्या कारण हो सकता है कि मेरे स्नेही पति राम, जो अत्यन्त बलशाली हैं, उस स्थान तक नहीं पहुँचे जहाँ मुझे उस राक्षस ने हरकर पहुँचाया है?
19'लक्ष्मण के ज्येष्ठ भ्राता को नहीं मालूम कि मैं यहाँ हूँ। अथवा मुझे भय है कि यशस्वी राम जानते हुए भी ऐसे घोर अत्याचार को सह रहे हैं।
20'गृध्रराज भी जानते हैं कि मुझे हर लिया गया था। वे राम को बता सकते थे। किन्तु उन्हें भी रावण ने युद्ध में भूमि पर पटक दिया।
21'वृद्ध होने पर भी जटायु ने द्वन्द्वयुद्ध में रावण को रोककर और (उसका सामना करने) आगे बढ़कर मेरी बड़ी सहायता की।
22'यदि राघव को केवल यह ज्ञात हो जाता कि मैं यहाँ हूँ, तो वे अपने क्रोध से इस संसार को राक्षसों से मुक्त कर देते।
23'यदि राम को ज्ञात हो जाता कि मैं लङ्का में हूँ, तो वे इस नगरी को उड़ा देते, समुद्र को सुखा देते और नीच रावण के नाम-निशान का नाश कर देते।
24'मेरे समान ही विलाप करती, पति खो चुकी राक्षसियों का रुदन लङ्का के हर घर में सुनाई देगा। इसमें सन्देह नहीं।
25'यदि लक्ष्मण और राम लङ्का की खोज में यहाँ पहुँच जाएँ, तो उनकी दृष्टि में शत्रु का क्षणभर भी जीवित रहना सम्भव नहीं।
26'शीघ्र ही यह लङ्का चिताओं के धुएँ से आवृत हो जाएगी और मँडराते गृध्रों के झुंडों से भर जाएगी। वह श्मशान के समान हो जाएगी।
27'तुम्हारा दुर्व्यवहार तुम्हारे लिए दुर्भाग्य का सूचक है। थोड़े ही काल में मेरी अभिलाषा पूर्ण होगी।
28'यहाँ लङ्का में अशुभ लक्षण दिखाई दे रहे हैं। थोड़े ही काल में यह नगरी अपनी शोभा खो देगी।
29'निश्चय ही जब यह पापी रावण, यह नीच राक्षस मारा जाएगा, तब यह अजेय लङ्का म्लान हो जाएगी और विधवा के समान दिखेगी।
30'अनेक मङ्गल उत्सवों वाली यह लङ्का नगरी अपना राजा खो देगी और सब नीच राक्षसियाँ विधवाओं के समान रह जाएँगी।
31'निश्चय ही शीघ्र ही मैं हर घर में तरुण राक्षसियों के करुण क्रन्दन की ध्वनि सुनूँगी।
32'राम के बाणों से पूर्णतः जली यह लङ्का अन्धकार से भर जाएगी, उसकी शोभा नष्ट हो जाएगी और श्रेष्ठ राक्षस मारे जाएँगे।
33'यदि रक्तवर्ण नेत्रों वाले वीर राम को ज्ञात हो जाए कि मैं यहाँ रावण के यहाँ हूँ, और इस क्रूर, नीच, मूर्ख रावण द्वारा निश्चित अवधि समाप्त हो जाए, तो इस दुष्ट की मृत्यु अनिवार्य है।
34'यदि रक्तवर्ण नेत्रों वाले वीर राम को ज्ञात हो जाए कि मैं यहाँ रावण के यहाँ हूँ, और इस क्रूर, नीच, मूर्ख रावण द्वारा निश्चित अवधि समाप्त हो जाए, तो इस दुष्ट की मृत्यु अनिवार्य है।
35'पापी राक्षसों के लिए कुछ भी निषिद्ध नहीं। इस अधर्म के कारण अब विपत्ति आएगी। मांसभोजी राक्षस न धर्म को जानते हैं, न अधर्म को।
36'पापी राक्षसों के लिए कुछ भी निषिद्ध नहीं। इस अधर्म के कारण अब विपत्ति आएगी। मांसभोजी राक्षस न धर्म को जानते हैं, न अधर्म को।
37'यह राक्षस मुझे अपना प्रातराश बनाने पर तुला है। अपने प्रियदर्शन स्वामी की अनुपस्थिति में मैं क्या कर सकती हूँ? कोनों में लालिमा लिए नेत्रों वाले राम को न देख पाने से मैं अत्यन्त व्यथित हूँ।
38'यदि मुझे कोई ऐसा मिल जाए जो अभी मुझे विष दे दे, तो अपने स्वामी के बिना मैं शीघ्र ही यमराज के दर्शन कर लूँ।
39'न लक्ष्मण जानते हैं, न उनके ज्येष्ठ भ्राता, कि मैं यहाँ जीवित हूँ। (यदि जान जाते तो) वे दोनों इस पृथ्वी को छान मारते।
40'कहीं ऐसा तो नहीं कि लक्ष्मण के वीर ज्येष्ठ भ्राता इस पृथ्वी पर मुझे न पाकर देवलोक को चले गए हों?
41'धन्य हैं वे देवता, गन्धर्व, सिद्ध और महर्षि जो मेरे कमलनयन स्वामी राम को देख सकते हैं।
42'अथवा वे राजर्षि बुद्धिमान् राम, जो सदा धर्म को खोजते हैं, परमात्मा से एकाकार होकर अब मुझमें कोई रुचि नहीं रखते?
43'प्रेम उसी से जुड़ता है जो नेत्रों के सामने रहता है। मैत्री विरह से क्षीण हो जाती है। कृतघ्न लोग प्रेम और मैत्री का नाश कर देते हैं (क्योंकि उनका प्रेम बार-बार के मिलन पर निर्भर होता है)। किन्तु राम के विषय में ऐसा नहीं हो सकता।
44'क्या मुझ मनोहरा को अपने पूर्वकर्मों के कारण कोई सौभाग्य नहीं है? मुझे आश्चर्य है कि मुझ जैसी श्रेष्ठ स्त्री अपने पति से बिछुड़कर राम के बिना शोक में डूब रही है। क्या मेरा भाग्य क्षीण हो गया?
45'निष्कलङ्क चरित्र वाले, शत्रुनाशक श्रेष्ठ और वीर राम से बिछुड़कर जीने के बदले मेरे लिए मर जाना ही अच्छा है।
46'हो सकता है कि पुरुषश्रेष्ठ वे दोनों भाई अपने अस्त्र रखकर तपस्या में लग गए हों और कन्दमूल-फल पर जीवन बिता रहे हों।
47'अथवा इस दुष्ट राक्षसराज ने किसी छल से राम और लक्ष्मण दोनों भाइयों का वध कर दिया हो?
48'इन परिस्थितियों में मैं सब प्रकार से मरना चाहती हूँ। तथापि इस शोकपूर्ण दशा में भी मेरे लिए मृत्यु विहित नहीं है।
49'धन्य हैं वे महान् ऋषि जिन्होंने कोई पाप नहीं किया। वे आत्मसंयमी हैं और उन्होंने अपनी इन्द्रियाँ जीत ली हैं। उनके लिए न सुख है, न दुःख।
50'उन महात्माओं को प्रणाम जो सुख और दुःख से दूर हो गए हैं। ऐसे महात्माओं के लिए सुख कष्ट नहीं लाता और दुःख अत्यधिक, निरर्थक भय उत्पन्न नहीं करता।
51'सुखद वस्तुओं के योग्य बुद्धिमान् राम से बिछुड़कर पापी रावण के पञ्जे में पड़ी मैं अपने प्राण त्याग दूँगी।' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का षड्विंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1राजा जनककी तरुण छोरी यसरी बोल्दै मुख निहुराएर रुन थालिन्।
2विह्वल अथवा विचलित अथवा उन्मत्तजस्ती ती तरुणी विलाप गर्दै भुइँमा एउटी तरुण घोडीझैँ लडीबुडी गर्न थालिन् —
3'जब राम (मृगयामा) लागिरहेका थिए र म चिच्याइरहेकी थिएँ, तब इच्छाअनुसार रूप धारण गर्ने रावणले मलाई बलपूर्वक हरण गर्यो।
4'भयङ्कर राक्षसीहरूको पञ्जामा परेर र तिनीहरूले धम्क्याएर म यति शोक र चिन्ताले भरिएकी छु कि अब बाँच्न चाहन्नँ।
5'महारथी रामको अनुपस्थितिमा राक्षसीहरूको बीचमा मेरो बाँच्नुको के लाभ? मलाई न धन चाहिन्छ, न आभूषण।
6'हुन सक्छ मेरो हृदय ढुङ्गाको बनेको होस्, अथवा त्यसको न उमेर होस् न मृत्यु — त्यसैले त त्यो यति धेरै शोकले पनि फुट्दैन।
7'रामबाट छुट्टिएर पनि म यस पापमय जीवनलाई यसरी धारण गरिरहेकी छु। धिक्कार छ मलाई, यस दयनीय, अश्रद्धेय जीवनका लागि।
8'समुद्रपर्यन्त फैलिएको सम्पूर्ण पृथ्वीका स्वामी आफ्ना मधुरभाषी पतिविना मलाई कुनै पनि प्रकारको सुखमा रुचि कसरी हुन सक्छ?
9'म आफ्नो शरीर त्यागिदिनेछु। मलाई टुक्राटुक्रा पारिदेऊ अथवा खाइदेऊ। आफ्ना प्रिय रामको विरहको शोक म अब बढी सहन सक्दिनँ।
10'म त्यस नीच निशाचर रावणलाई आफ्नो देब्रे चरणले पनि छुँदिनँ। फेरि उसलाई प्रेम गर्ने त कुरै के।
11'रावणको हृदय नै छैन, त्यसैले ऊ मलाई पाउन गिड्गिडाउँछ। ऊ न आफूलाई चिन्दछ, न आफ्नो कुललाई।
12'चाहे मलाई काटियोस्, टुक्राटुक्रा पारियोस् अथवा दन्किरहेको आगोमा जलाइयोस्, म रावणलाई स्वीकार गर्नेछैनँ। तिमीहरू यति बेरसम्म किन चिच्याइरहेका छौ?
13'राम यशस्वी, बुद्धिमान्, कृतज्ञ र दयालु हुनुहुन्छ। मेरै दुर्भाग्यले उहाँ मप्रति निर्दयी हुनुभएको छ। यसमा शङ्का छैन।
14'जसले एक्लै चौध हजार राक्षसको नाश गर्नुभयो, उहाँ मेरो रक्षाका लागि आउनुभएन। म जान्दिनँ किन।
15'निश्चय नै मेरा पति राम युद्धमा यस रावणको वध गर्न समर्थ हुनुहुन्छ, जसले मलाई बन्दी बनाएको छ र जो हीन पराक्रम भएको राक्षस हो।
16'जसले दण्डक वनमा युद्धमा राक्षसश्रेष्ठ विराधको वध गर्नुभयो, ती राम मलाई छुटाउन किन आउनुभएको छैन?
17'समुद्रको बीचमा रहेको यो लङ्का दुर्जय छ। तर यस्तो केही पनि छैन जसले रामका बाणलाई रोक्न सकोस्।
18'के कारण हुन सक्छ कि मेरा स्नेही पति राम, जो अत्यन्त बलशाली हुनुहुन्छ, त्यस स्थानसम्म पुग्नुभएको छैन जहाँ मलाई त्यस राक्षसले हरण गरी पुर्याएको छ?
19'लक्ष्मणका ज्येष्ठ दाजुलाई थाहा छैन कि म यहाँ छु। अथवा मलाई भय छ कि यशस्वी रामले जान्दाजान्दै पनि यस्तो घोर अत्याचार सहिरहनुभएको छ।
20'गृध्रराजलाई पनि थाहा छ कि मलाई हरण गरिएको थियो। उनले रामलाई बताउन सक्थे। तर उनलाई पनि रावणले युद्धमा भुइँमा पछारिदियो।
21'वृद्ध भए पनि जटायुले द्वन्द्वयुद्धमा रावणलाई रोकेर र (उसको सामना गर्न) अघि बढेर मेरो ठूलो सहायता गरे।
22'यदि राघवलाई मात्र थाहा भएको भए कि म यहाँ छु, उहाँले आफ्नो क्रोधले यो संसारलाई राक्षसबाट मुक्त पारिदिनुहुन्थ्यो।
23'यदि रामलाई थाहा भएको भए कि म लङ्कामा छु, उहाँले यो नगरी उडाइदिनुहुन्थ्यो, समुद्र सुकाइदिनुहुन्थ्यो र नीच रावणको नामनिशान नै मेटाइदिनुहुन्थ्यो।
24'मझैँ विलाप गर्ने, पति गुमाएका राक्षसीहरूको रुवाइ लङ्काको हरेक घरमा सुनिनेछ। यसमा शङ्का छैन।
25'यदि लक्ष्मण र राम लङ्काको खोजीमा यहाँ आइपुगे भने, उहाँहरूको दृष्टिमा शत्रुको क्षणभर पनि जीवित रहन सम्भव छैन।
26'चाँडै नै यो लङ्का चिताको धुवाँले ढाकिनेछ र मडारिने गिद्धका बथानले भरिनेछ। त्यो मसानघाटझैँ हुनेछ।
27'तिमीहरूको दुर्व्यवहार तिमीहरूका लागि दुर्भाग्यको सूचक हो। थोरै समयमै मेरो अभिलाषा पूर्ण हुनेछ।
28'यहाँ लङ्कामा अशुभ लक्षण देखिइरहेका छन्। थोरै समयमै यो नगरीले आफ्नो शोभा गुमाउनेछ।
29'निश्चय नै जब यो पापी रावण, यो नीच राक्षस मारिनेछ, तब यो अजेय लङ्का म्लान हुनेछ र विधवाझैँ देखिनेछ।
30'अनेक मङ्गल उत्सव हुने यो लङ्का नगरीले आफ्नो राजा गुमाउनेछ र सबै नीच राक्षसी विधवाझैँ रहनेछन्।
31'निश्चय नै चाँडै म हरेक घरमा तरुण राक्षसीहरूको करुण क्रन्दनको ध्वनि सुन्नेछु।
32'रामका बाणले पूर्णतः जलेको यो लङ्का अन्धकारले भरिनेछ, त्यसको शोभा नष्ट हुनेछ र श्रेष्ठ राक्षस मारिनेछन्।
33'यदि रक्तवर्ण आँखा भएका वीर रामलाई थाहा भयो कि म यहाँ रावणकहाँ छु, र यस क्रूर, नीच, मूर्ख रावणले तोकेको अवधि सकियो भने, यस दुष्टको मृत्यु अनिवार्य छ।
34'यदि रक्तवर्ण आँखा भएका वीर रामलाई थाहा भयो कि म यहाँ रावणकहाँ छु, र यस क्रूर, नीच, मूर्ख रावणले तोकेको अवधि सकियो भने, यस दुष्टको मृत्यु अनिवार्य छ।
35'पापी राक्षसका लागि केही पनि निषिद्ध छैन। यस अधर्मका कारण अब विपत्ति आउनेछ। मांसभोजी राक्षसले न धर्म जान्दछन्, न अधर्म।
36'पापी राक्षसका लागि केही पनि निषिद्ध छैन। यस अधर्मका कारण अब विपत्ति आउनेछ। मांसभोजी राक्षसले न धर्म जान्दछन्, न अधर्म।
37'यो राक्षस मलाई आफ्नो बिहानको खाजा बनाउन तम्सिएको छ। आफ्ना प्रियदर्शन स्वामीको अनुपस्थितिमा म के गर्न सक्छु? कुनामा रातोपन भएका आँखा भएका रामलाई देख्न नपाएर म अत्यन्त व्यथित छु।
38'यदि मलाई कोही यस्तो भेटियो जसले अहिले मलाई विष दिओस्, त आफ्ना स्वामीविना म चाँडै यमराजको दर्शन गरूँ।
39'न लक्ष्मणलाई थाहा छ, न उहाँका ज्येष्ठ दाजुलाई, कि म यहाँ जीवित छु। (थाहा पाएको भए) उहाँहरू दुवैले यो पृथ्वी खोतलिसक्नुहुन्थ्यो।
40'कतै यस्तो त होइन कि लक्ष्मणका वीर ज्येष्ठ दाजु यस पृथ्वीमा मलाई नभेट्टाएर देवलोक जानुभयो?
41'धन्य छन् ती देवता, गन्धर्व, सिद्ध र महर्षि जो मेरा कमलनयन स्वामी रामलाई देख्न सक्दछन्।
42'अथवा ती राजर्षि बुद्धिमान् राम, जो सधैँ धर्म खोज्नुहुन्छ, परमात्मासँग एकाकार भएर अब ममा कुनै रुचि राख्नुहुन्न?
43'प्रेम त्यसैसँग जोडिन्छ जो आँखाअगाडि रहन्छ। मैत्री विरहले क्षीण हुन्छ। कृतघ्नहरूले प्रेम र मैत्रीको नाश गर्दछन् (किनकि तिनको प्रेम बारम्बारको भेटमा निर्भर हुन्छ)। तर रामको विषयमा यस्तो हुन सक्दैन।
44'के मलाई, यस मनोहरालाई, आफ्ना पूर्वकर्मका कारण कुनै सौभाग्य छैन? मलाई आश्चर्य लाग्छ कि मजस्ती श्रेष्ठ स्त्री आफ्ना पतिबाट छुट्टिएर रामविना शोकमा डुबिरहेकी छे। के मेरो भाग्य क्षीण भयो?
45'निष्कलङ्क चरित्र भएका, शत्रुनाशक श्रेष्ठ र वीर रामबाट छुट्टिएर बाँच्नुभन्दा मेरा लागि मर्नु नै राम्रो हो।
46'हुन सक्छ कि पुरुषश्रेष्ठ ती दुवै दाजुभाइले आफ्ना अस्त्र राखेर तपस्यामा लाग्नुभयो होला र कन्दमूल-फलमा जीवन बिताइरहनुभएको होला।
47'अथवा यस दुष्ट राक्षसराजले कुनै छलले राम र लक्ष्मण दुवै दाजुभाइको वध गरिदियो होला?
48'यी परिस्थितिमा म सबै प्रकारले मर्न चाहन्छु। तैपनि यस शोकपूर्ण दशामा पनि मेरा लागि मृत्यु विहित छैन।
49'धन्य छन् ती महान् ऋषि जसले कुनै पाप गरेनन्। तिनी आत्मसंयमी छन् र तिनले आफ्ना इन्द्रिय जितिसकेका छन्। तिनका लागि न सुख छ, न दुःख।
50'ती महात्मालाई प्रणाम जो सुख र दुःखबाट टाढा भइसकेका छन्। यस्ता महात्माका लागि सुखले कष्ट ल्याउँदैन र दुःखले अत्यधिक, निरर्थक भय उत्पन्न गर्दैन।
51'सुखद वस्तुका योग्य बुद्धिमान् रामबाट छुट्टिएर पापी रावणको पञ्जामा परेकी म आफ्ना प्राण त्यागिदिनेछु।' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको छब्बीसौँ सर्ग समाप्त भयो।