सर्गः 65
किष्किन्धाकाण्ड · अध्याय 65
संस्कृत
1अथाङ्गदवचश्श्रुत्वा ते सर्वे वानरर्षभाः। स्वं स्वं गतौ समुत्साहमूचुस्तत्र यथाक्रमम्।।4.65.1।। गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः। मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवां स्तथा।।4.65.2।।
2अथाङ्गदवचश्श्रुत्वा ते सर्वे वानरर्षभाः। स्वं स्वं गतौ समुत्साहमूचुस्तत्र यथाक्रमम्।।4.65.1।। गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः। मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवां स्तथा।।4.65.2।।
3आबभाषे गजस्तत्र प्लवेयं दशयोजनम्। गवाक्षो योजननान्याह गमिष्यामीति विंशतिम्।।4.65.3।।
4गवयो वानरस्तत्र वानरां स्तानुवाच ह। त्रिंशतं तु गमिष्यामि योजनानां प्लवङ्गमाः।।4.65.4।। शरभस्तानुवाचाथ वानरान् वानरर्षभः। चत्वारिंशद्गमिष्यामि योजनानां प्लवङ्गमाः।।4.65.5।। वानरस्तु महातेजा अब्रवीद्गन्धमादनः। योजनानां गमिष्यामि पञ्चाशत्तु न संशयः।।4.65.6।। मैन्दस्तु वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह। योजनानां परं षष्टिमहं प्लवितुमुत्सहे।।4.65.7।। ततस्तत्र महातेजा द्विविदः प्रत्यभाषत। गमिष्यामि न सन्देहस्सप्ततिं योजनान्यहम्।।4.65.8।। सुषेणस्तु महातेजा:प्रोक्तवान्हरिसत्तमान्। अशीतिं योजनानां तु प्लवेयं प्लवगेश्वराः।।4.65.9।।
5गवयो वानरस्तत्र वानरां स्तानुवाच ह। त्रिंशतं तु गमिष्यामि योजनानां प्लवङ्गमाः।।4.65.4।। शरभस्तानुवाचाथ वानरान् वानरर्षभः। चत्वारिंशद्गमिष्यामि योजनानां प्लवङ्गमाः।।4.65.5।। वानरस्तु महातेजा अब्रवीद्गन्धमादनः। योजनानां गमिष्यामि पञ्चाशत्तु न संशयः।।4.65.6।। मैन्दस्तु वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह। योजनानां परं षष्टिमहं प्लवितुमुत्सहे।।4.65.7।। ततस्तत्र महातेजा द्विविदः प्रत्यभाषत। गमिष्यामि न सन्देहस्सप्ततिं योजनान्यहम्।।4.65.8।। सुषेणस्तु महातेजा:प्रोक्तवान्हरिसत्तमान्। अशीतिं योजनानां तु प्लवेयं प्लवगेश्वराः।।4.65.9।।
6गवयो वानरस्तत्र वानरां स्तानुवाच ह। त्रिंशतं तु गमिष्यामि योजनानां प्लवङ्गमाः।।4.65.4।। शरभस्तानुवाचाथ वानरान् वानरर्षभः। चत्वारिंशद्गमिष्यामि योजनानां प्लवङ्गमाः।।4.65.5।। वानरस्तु महातेजा अब्रवीद्गन्धमादनः। योजनानां गमिष्यामि पञ्चाशत्तु न संशयः।।4.65.6।। मैन्दस्तु वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह। योजनानां परं षष्टिमहं प्लवितुमुत्सहे।।4.65.7।। ततस्तत्र महातेजा द्विविदः प्रत्यभाषत। गमिष्यामि न सन्देहस्सप्ततिं योजनान्यहम्।।4.65.8।। सुषेणस्तु महातेजा:प्रोक्तवान्हरिसत्तमान्। अशीतिं योजनानां तु प्लवेयं प्लवगेश्वराः।।4.65.9।।
7गवयो वानरस्तत्र वानरां स्तानुवाच ह। त्रिंशतं तु गमिष्यामि योजनानां प्लवङ्गमाः।।4.65.4।। शरभस्तानुवाचाथ वानरान् वानरर्षभः। चत्वारिंशद्गमिष्यामि योजनानां प्लवङ्गमाः।।4.65.5।। वानरस्तु महातेजा अब्रवीद्गन्धमादनः। योजनानां गमिष्यामि पञ्चाशत्तु न संशयः।।4.65.6।। मैन्दस्तु वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह। योजनानां परं षष्टिमहं प्लवितुमुत्सहे।।4.65.7।। ततस्तत्र महातेजा द्विविदः प्रत्यभाषत। गमिष्यामि न सन्देहस्सप्ततिं योजनान्यहम्।।4.65.8।। सुषेणस्तु महातेजा:प्रोक्तवान्हरिसत्तमान्। अशीतिं योजनानां तु प्लवेयं प्लवगेश्वराः।।4.65.9।।
8गवयो वानरस्तत्र वानरां स्तानुवाच ह। त्रिंशतं तु गमिष्यामि योजनानां प्लवङ्गमाः।।4.65.4।। शरभस्तानुवाचाथ वानरान् वानरर्षभः। चत्वारिंशद्गमिष्यामि योजनानां प्लवङ्गमाः।।4.65.5।। वानरस्तु महातेजा अब्रवीद्गन्धमादनः। योजनानां गमिष्यामि पञ्चाशत्तु न संशयः।।4.65.6।। मैन्दस्तु वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह। योजनानां परं षष्टिमहं प्लवितुमुत्सहे।।4.65.7।। ततस्तत्र महातेजा द्विविदः प्रत्यभाषत। गमिष्यामि न सन्देहस्सप्ततिं योजनान्यहम्।।4.65.8।। सुषेणस्तु महातेजा:प्रोक्तवान्हरिसत्तमान्। अशीतिं योजनानां तु प्लवेयं प्लवगेश्वराः।।4.65.9।।
9गवयो वानरस्तत्र वानरां स्तानुवाच ह। त्रिंशतं तु गमिष्यामि योजनानां प्लवङ्गमाः।।4.65.4।। शरभस्तानुवाचाथ वानरान् वानरर्षभः। चत्वारिंशद्गमिष्यामि योजनानां प्लवङ्गमाः।।4.65.5।। वानरस्तु महातेजा अब्रवीद्गन्धमादनः। योजनानां गमिष्यामि पञ्चाशत्तु न संशयः।।4.65.6।। मैन्दस्तु वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह। योजनानां परं षष्टिमहं प्लवितुमुत्सहे।।4.65.7।। ततस्तत्र महातेजा द्विविदः प्रत्यभाषत। गमिष्यामि न सन्देहस्सप्ततिं योजनान्यहम्।।4.65.8।। सुषेणस्तु महातेजा:प्रोक्तवान्हरिसत्तमान्। अशीतिं योजनानां तु प्लवेयं प्लवगेश्वराः।।4.65.9।।
10तेषां कथयतां तत्र सर्वांस्ताननुमान्य च। ततो वृद्धतमस्तेषां जाम्बवान्प्रत्यभाषत।।4.65.10।।
11पूर्वमस्माकमप्यासीत्कश्चिद्गतिपराक्रमः। ते वयं वयसः पारमनुप्राप्तास्स्म साम्प्रतम्।।4.65.11।।
12किन्तु नैवं गते शक्यमिदं कार्यमुपेक्षितुम्। यदर्थं कपिराजश्च रामश्च कृतनिश्चयौ।।4.65.12।।
13साम्प्रतं कालभेदेन या गतिस्तां निबोधत। नवतिं योजनानां तु गमिष्यामि न संशयः।।4.65.13।।
14तांश्च सर्वान्हरिश्रेष्ठाञ्जाम्बवान्पुनरब्रवीत्। न खल्वेतावदेवासीद्गमने मे पराक्रमः।।4.65.14।।
15मया महाबलेश्चैव यज्ञे विष्णुस्सनातनः। प्रदक्षिणीकृतः पूर्वं क्रममाणस्त्रिविक्रमम्।।4.65.15।।
16स इदानीमहं वृद्धः प्लवने मन्दविक्रमः। यौवने च तदाऽसीन्मे बलमप्रतिमं परैः।।4.65.16।।
17सम्प्रत्येतावतीं शक्तिं गमने तर्कयाम्यहम्। नैतावता हि संसिद्धिः कार्यस्यास्य भविष्यति।।4.65.17।।
18अथोत्तरमुदारार्थमब्रवीदङ्गदस्तदा। अनुमान्य तथा प्राज्ञो जाम्बवन्तं महाकपिम्।।4.65.18।।
19अहमेतद्गमिष्यामि योजनानां शतं महत्। निवर्तने तु मे शक्तिस्स्यान्न वेति न निश्चितम्।।4.65.19।।
20तमुवाच हरिश्रेष्ठं जाम्बवान्वाक्यकोविदः। ज्ञायते गमने शक्तिस्तव हर्यृक्षसत्तम।।4.65.20।।
21कामं शतं सहस्रं वा न ह्येष विधिरुच्यते। योजनानां भवान् शक्तो गन्तुं प्रतिनिवर्तितुम्।।4.65.21।।
22न हि प्रेषयिता तात स्वामी प्रेष्यः कथञ्चन। भवताऽयं जनस्सर्वः प्रेष्यः प्लवगसत्तम।।4.65.22।।
23भवान्कळत्रमस्माकं स्वामिभावे व्यवस्थितः। स्वामी कळत्रं सैन्यस्य गतिरेषा परन्तप।।4.65.23।।
24अपि चैतस्य कार्यस्य भवान्मूलमरिन्दम। तस्मात्कळत्रवत्तात प्रतिपाल्यस्सदा भवान्।।4.65.24।।
25मूलमर्थस्य संरक्ष्यमेष कार्यविदां नयः। मूले सति हि सिद्ध्यन्ति गुणा फलो पुष्पोदयाः।।4.65.25।।
26तद्भवानस्य कार्यस्य साधने सत्यविक्रम। बुद्धिविक्रमसम्पन्नो हेतुरत्र परन्तप।।4.65.26।।
27गुरुश्च गुरुपुत्रश्च त्वं हि नः कपिसत्तम। भवन्तमाश्रित्य वयं समर्था ह्यर्थसाधने।।4.65.27।।
28उक्तवाक्यं महाप्राज्ञं जाम्बवन्तं महाकपिः। प्रत्युवाचोत्तरं वाक्यं वालिसूनुरथाङ्गदः।।4.65.28।।
29यदि नाहं गमिष्यामि नान्यो वानरपुङ्गवः। पुनः खल्विदमस्माभिः कार्यं प्रायोपवेशनम्।।4.65.29।।
30न ह्यकृत्वा हरिपतेस्सन्देशं तस्य धीमतः। तत्रापि गत्वा प्राणानां पश्यामि परिरक्षणम्।।4.65.30।।
31स हि प्रसादे चात्यर्थं कोपे च हरिरीश्वरः। अतीत्य तस्य सन्देशं विनाशो गमने भवेत्।।4.65.31।।
32तद्यथा ह्यस्य कार्यस्य न भवत्यन्यथा गतिः। तद्भवानेव दृष्टार्थस्सञ्चिन्तयितु मर्हति।।4.65.32।।
33सोऽङ्गदेन तदा वीरः प्रत्युक्तः प्लवगर्षभः। जाम्बवानुत्तरं वाक्यं प्रोवाचेदं ततोऽङ्गदम्।।4.65.33।।
34अस्य ते वीर कार्यस्य न किञ्चित्परिहीयते। एष सञ्चोदयाम्येनं यः कार्यं साधयिष्यति।।4.65.34।।
अंग्रेज़ी
1Thereafter, on hearing Angada, all the leaders among the monkeys, Gaja, Gavaksha, Gavaya, Sarabha, Gandhamadana, Mainda, Dvivida, Sushena and Jambavan as well expressed one after the other their capability for leaping.
2Thereafter, on hearing Angada, all the leaders among the monkeys, Gaja, Gavaksha, Gavaya, Sarabha, Gandhamadana, Mainda, Dvivida, Sushena and Jambavan as well expressed one after the other their capability for leaping.
3Gaja said he can leap ten yojanas and Gavaksha said he can go upto twenty yojanas.
4Then Gavaya said to the monkeys 'I can leap thirty yojanas Sarabha said 'I can leap forty yojanas' bright Ghandhamadana said 'I can leap as far as fifty yojanas without any doubt' Mainda said 'I can leap more than sixty yojanas' highly brilliant Dvivida said in turn, 'I can no doubt leap seventy yojanas ' brilliant and best of the monkeys Sushena declared 'I can leap across eighty yojanas'.
5Then Gavaya said to the monkeys 'I can leap thirty yojanas Sarabha said 'I can leap forty yojanas' bright Ghandhamadana said 'I can leap as far as fifty yojanas without any doubt' Mainda said 'I can leap more than sixty yojanas' highly brilliant Dvivida said in turn, 'I can no doubt leap seventy yojanas ' brilliant and best of the monkeys Sushena declared 'I can leap across eighty yojanas'.
6Then Gavaya said to the monkeys 'I can leap thirty yojanas Sarabha said 'I can leap forty yojanas' bright Ghandhamadana said 'I can leap as far as fifty yojanas without any doubt' Mainda said 'I can leap more than sixty yojanas' highly brilliant Dvivida said in turn, 'I can no doubt leap seventy yojanas ' brilliant and best of the monkeys Sushena declared 'I can leap across eighty yojanas'.
7Then Gavaya said to the monkeys 'I can leap thirty yojanas Sarabha said 'I can leap forty yojanas' bright Ghandhamadana said 'I can leap as far as fifty yojanas without any doubt' Mainda said 'I can leap more than sixty yojanas' highly brilliant Dvivida said in turn, 'I can no doubt leap seventy yojanas ' brilliant and best of the monkeys Sushena declared 'I can leap across eighty yojanas'.
8Then Gavaya said to the monkeys 'I can leap thirty yojanas Sarabha said 'I can leap forty yojanas' bright Ghandhamadana said 'I can leap as far as fifty yojanas without any doubt' Mainda said 'I can leap more than sixty yojanas' highly brilliant Dvivida said in turn, 'I can no doubt leap seventy yojanas ' brilliant and best of the monkeys Sushena declared 'I can leap across eighty yojanas'.
9Then Gavaya said to the monkeys 'I can leap thirty yojanas Sarabha said 'I can leap forty yojanas' bright Ghandhamadana said 'I can leap as far as fifty yojanas without any doubt' Mainda said 'I can leap more than sixty yojanas' highly brilliant Dvivida said in turn, 'I can no doubt leap seventy yojanas ' brilliant and best of the monkeys Sushena declared 'I can leap across eighty yojanas'.
10When the monkeys were talking (of their individual capacity) in that manner about their speed, Jambavan the oldest of the monkeys inferred (their capacity) and said:
11'Earlier I was also very courageous, but now I have become old and reached the fag end of life.
12'However in this situation, it is not possible for us to neglect (our task) as it is the order of the monkeyking and Rama who are determined to achieve the objective.
13Know the extent of my leap as lessened by age: I can spring ninety yojanas, without doubt.
14Jambavan, the distinguished among the monkeys again said, 'My strength to leap into the sky was not only that much (I was stronger in my youth and could cover longer distances)'
15'In the past, at the time of the wellknown yagna (of king Bali) I was very strong. I circumambulated the eternal Vishnu while he was taking three strides (in his incarnation of Trivikrama Vamana.)
16'Having grown old I do not have the same courage. In my youth my prowess was incomparable and none could excel me.
17'I guess that at this time I do not have the capacity to fly to that extent. Achieving the objective is out of question with this much of energy.
18'Then the wise Angada said to great Jambavan, in a gentle manner about his own strength.
19'I can certainly go to a distance of a hundred yojanas. However, I cannot say whether I will have enough capacity to return?
20Jambavan who was skilful in speech spoke to that great Angada, 'O leader among monkeys and bears your energy to cover this distance is wellknown to us'.
21'You can go upto even a hundred thousand yojanas and have the required energy to return also. But it is not proper to send you (because you are the heir apparent).
22Dear one, one who issues orders is a master and is never himself the one sent; best of monkeys, this whole assembly is yours to dispatch.
23'O scorcher of enemies, you are established as the commander of the army and it is proper for us to protect you as we protect our wives.
24'O subduer of enemies in acomplishing this task you are the root. O dear therefore you should always be taken care of by us just like the wife looked after.
25'The root of any objective should be protected well. This is the basis of an accomplisher. Only when the roots are intact, the trees have the ability to yield flowers and fruits.
26'O warrior of proven valour O subduer of enemies in achieving this objective you are the source, being endowed with valour and wisdom.
27'O best of monkeys you are the son of my guide (Vali) and respectable. We will be capable of accomplishing the goal only under your protection and guidance.
28Jambavan, the wise monkey having said that, Angada, the great son of Vali, replied:
29'If I do not go and no other monkey leader goes, then we have to resort to fasting unto death once again.
30'If I do not fulfil the objective of the wise king of monkeys I cannot save my life even after returning there (Kishkinda).
31'The monkey king has the authority to shower grace or give vent to his anger. If we go without fulfilling the task we will face destruction.
32'Therefore, think over well so that we do not fail ultimately. You have a vision.You should suggest means by which this mission does not misfire.'
33On listening to Angada's words, Jambavan, the bull among monkeys, replied this way:
34'O hero this work will not be balked. I will now inspire one who can achieve this task.'
हिन्दी
1तत्पश्चात् अङ्गद के वचन सुनकर वानरों के सब नायकों — गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गन्धमादन, मैन्द, द्विविद, सुषेण तथा जाम्बवान् — ने एक के बाद एक अपनी-अपनी छलाँग की सामर्थ्य बताई।
2तत्पश्चात् अङ्गद के वचन सुनकर वानरों के सब नायकों — गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गन्धमादन, मैन्द, द्विविद, सुषेण तथा जाम्बवान् — ने एक के बाद एक अपनी-अपनी छलाँग की सामर्थ्य बताई।
3गज ने कहा कि वे दस योजन की छलाँग लगा सकते हैं और गवाक्ष ने कहा कि वे बीस योजन तक जा सकते हैं।
4तब गवय ने वानरों से कहा — 'मैं तीस योजन की छलाँग लगा सकता हूँ।' शरभ ने कहा — 'मैं चालीस योजन की छलाँग लगा सकता हूँ।' तेजस्वी गन्धमादन ने कहा — 'मैं निस्सन्देह पचास योजन तक छलाँग लगा सकता हूँ।' मैन्द ने कहा — 'मैं साठ योजन से भी अधिक छलाँग लगा सकता हूँ।' परम तेजस्वी द्विविद ने अपनी बारी में कहा — 'मैं निस्सन्देह सत्तर योजन की छलाँग लगा सकता हूँ।' तेजस्वी वानरश्रेष्ठ सुषेण ने घोषणा की — 'मैं अस्सी योजन पार कर सकता हूँ।'
5तब गवय ने वानरों से कहा — 'मैं तीस योजन की छलाँग लगा सकता हूँ।' शरभ ने कहा — 'मैं चालीस योजन की छलाँग लगा सकता हूँ।' तेजस्वी गन्धमादन ने कहा — 'मैं निस्सन्देह पचास योजन तक छलाँग लगा सकता हूँ।' मैन्द ने कहा — 'मैं साठ योजन से भी अधिक छलाँग लगा सकता हूँ।' परम तेजस्वी द्विविद ने अपनी बारी में कहा — 'मैं निस्सन्देह सत्तर योजन की छलाँग लगा सकता हूँ।' तेजस्वी वानरश्रेष्ठ सुषेण ने घोषणा की — 'मैं अस्सी योजन पार कर सकता हूँ।'
6तब गवय ने वानरों से कहा — 'मैं तीस योजन की छलाँग लगा सकता हूँ।' शरभ ने कहा — 'मैं चालीस योजन की छलाँग लगा सकता हूँ।' तेजस्वी गन्धमादन ने कहा — 'मैं निस्सन्देह पचास योजन तक छलाँग लगा सकता हूँ।' मैन्द ने कहा — 'मैं साठ योजन से भी अधिक छलाँग लगा सकता हूँ।' परम तेजस्वी द्विविद ने अपनी बारी में कहा — 'मैं निस्सन्देह सत्तर योजन की छलाँग लगा सकता हूँ।' तेजस्वी वानरश्रेष्ठ सुषेण ने घोषणा की — 'मैं अस्सी योजन पार कर सकता हूँ।'
7तब गवय ने वानरों से कहा — 'मैं तीस योजन की छलाँग लगा सकता हूँ।' शरभ ने कहा — 'मैं चालीस योजन की छलाँग लगा सकता हूँ।' तेजस्वी गन्धमादन ने कहा — 'मैं निस्सन्देह पचास योजन तक छलाँग लगा सकता हूँ।' मैन्द ने कहा — 'मैं साठ योजन से भी अधिक छलाँग लगा सकता हूँ।' परम तेजस्वी द्विविद ने अपनी बारी में कहा — 'मैं निस्सन्देह सत्तर योजन की छलाँग लगा सकता हूँ।' तेजस्वी वानरश्रेष्ठ सुषेण ने घोषणा की — 'मैं अस्सी योजन पार कर सकता हूँ।'
8तब गवय ने वानरों से कहा — 'मैं तीस योजन की छलाँग लगा सकता हूँ।' शरभ ने कहा — 'मैं चालीस योजन की छलाँग लगा सकता हूँ।' तेजस्वी गन्धमादन ने कहा — 'मैं निस्सन्देह पचास योजन तक छलाँग लगा सकता हूँ।' मैन्द ने कहा — 'मैं साठ योजन से भी अधिक छलाँग लगा सकता हूँ।' परम तेजस्वी द्विविद ने अपनी बारी में कहा — 'मैं निस्सन्देह सत्तर योजन की छलाँग लगा सकता हूँ।' तेजस्वी वानरश्रेष्ठ सुषेण ने घोषणा की — 'मैं अस्सी योजन पार कर सकता हूँ।'
9तब गवय ने वानरों से कहा — 'मैं तीस योजन की छलाँग लगा सकता हूँ।' शरभ ने कहा — 'मैं चालीस योजन की छलाँग लगा सकता हूँ।' तेजस्वी गन्धमादन ने कहा — 'मैं निस्सन्देह पचास योजन तक छलाँग लगा सकता हूँ।' मैन्द ने कहा — 'मैं साठ योजन से भी अधिक छलाँग लगा सकता हूँ।' परम तेजस्वी द्विविद ने अपनी बारी में कहा — 'मैं निस्सन्देह सत्तर योजन की छलाँग लगा सकता हूँ।' तेजस्वी वानरश्रेष्ठ सुषेण ने घोषणा की — 'मैं अस्सी योजन पार कर सकता हूँ।'
10जब वानर इस प्रकार अपने-अपने वेग की (सामर्थ्य की) चर्चा कर रहे थे, तब वानरों में सबसे वृद्ध जाम्बवान् ने (उनकी सामर्थ्य का) अनुमान लगाकर कहा —
11'पहले मैं भी अत्यन्त साहसी था, किन्तु अब मैं वृद्ध हो चुका हूँ और जीवन के अन्तिम छोर पर पहुँच गया हूँ।
12'तथापि इस स्थिति में हमारे लिए (अपने कार्य की) उपेक्षा करना सम्भव नहीं, क्योंकि यह वानरराज और राम की आज्ञा है, जो लक्ष्य की सिद्धि के लिए दृढ़प्रतिज्ञ हैं।
13'आयु से घटी हुई मेरी छलाँग की सीमा जान लो — मैं निस्सन्देह नब्बे योजन तक उछल सकता हूँ।
14वानरों में विशिष्ट जाम्बवान् ने पुनः कहा — 'आकाश में उड़ने की मेरी शक्ति केवल इतनी ही नहीं थी (यौवन में मैं अधिक बलवान् था और अधिक दूरी तय कर सकता था)।'
15'बीते समय में, (राजा बलि के) उस प्रसिद्ध यज्ञ के अवसर पर मैं अत्यन्त बलवान् था। जब सनातन विष्णु (त्रिविक्रम वामन के अवतार में) तीन पग रख रहे थे, तब मैंने उनकी प्रदक्षिणा की थी।
16'वृद्ध हो जाने पर मुझमें वह साहस नहीं रहा। यौवन में मेरा पराक्रम अतुलनीय था और कोई मुझसे बढ़कर न था।
17'मैं समझता हूँ कि इस समय मुझमें उतनी दूर तक उड़ने की सामर्थ्य नहीं है। इतने ही बल से लक्ष्य की सिद्धि का तो प्रश्न ही नहीं उठता।
18तब बुद्धिमान् अङ्गद ने महात्मा जाम्बवान् से विनम्रतापूर्वक अपने बल के विषय में कहा —
19'मैं निश्चय ही सौ योजन की दूरी तक जा सकता हूँ। किन्तु मैं यह नहीं कह सकता कि लौटने की भी पर्याप्त सामर्थ्य मुझमें होगी या नहीं।'
20वाणी में निपुण जाम्बवान् ने उन महात्मा अङ्गद से कहा — 'हे वानरों और भालुओं के नायक! इतनी दूरी तय करने की तुम्हारी शक्ति हमें भलीभाँति ज्ञात है।'
21'तुम एक लाख योजन तक भी जा सकते हो और लौटने की भी आवश्यक शक्ति तुममें है। किन्तु तुम्हें भेजना उचित नहीं (क्योंकि तुम युवराज हो)।
22'हे प्रिय! जो आज्ञा देता है वह स्वामी होता है और वह स्वयं कभी भेजा नहीं जाता; हे वानरश्रेष्ठ! यह समस्त सभा तुम्हारे भेजने के लिए है।
23'हे शत्रुतापन! तुम सेना के सेनापति के रूप में प्रतिष्ठित हो और तुम्हारी रक्षा करना हमारे लिए वैसे ही उचित है जैसे हम अपनी पत्नियों की रक्षा करते हैं।
24'हे शत्रुदमन! इस कार्य की सिद्धि में तुम्हीं मूल हो। अतः हे प्रिय! जैसे पत्नी की देखभाल की जाती है, वैसे ही हमें सदा तुम्हारी देखभाल करनी चाहिए।
25'किसी भी प्रयोजन के मूल की भलीभाँति रक्षा करनी चाहिए। यही सिद्धि का आधार है। जड़ें सुरक्षित रहें, तभी वृक्ष फूल और फल देने में समर्थ होते हैं।
26'हे सिद्ध पराक्रम वाले वीर! हे शत्रुदमन! पराक्रम और बुद्धि से सम्पन्न होने के कारण इस लक्ष्य की सिद्धि में तुम्हीं स्रोत हो।
27'हे वानरश्रेष्ठ! तुम मेरे मार्गदर्शक (वाली) के पुत्र हो और आदरणीय हो। तुम्हारी रक्षा और मार्गदर्शन में ही हम इस लक्ष्य को सिद्ध करने में समर्थ होंगे।
28बुद्धिमान् वानर जाम्बवान् के ऐसा कहने पर वाली के महान् पुत्र अङ्गद ने उत्तर दिया —
29'यदि मैं न जाऊँ और कोई अन्य वानरनायक भी न जाए, तो हमें फिर से आमरण अनशन का ही आश्रय लेना पड़ेगा।
30'यदि मैं बुद्धिमान् वानरराज के प्रयोजन को सिद्ध न करूँ, तो वहाँ (किष्किन्धा) लौटकर भी मैं अपने प्राण नहीं बचा सकूँगा।
31'वानरराज को कृपा बरसाने और क्रोध प्रकट करने, दोनों का अधिकार है। यदि हम कार्य सिद्ध किए बिना गए, तो हमारा विनाश ही होगा।
32'अतः भलीभाँति विचार कीजिए, जिससे हम अन्ततः असफल न हों। आपके पास दूरदृष्टि है। आप ऐसा उपाय बताइए जिससे यह अभियान विफल न हो।'
33अङ्गद के वचन सुनकर वानरश्रेष्ठ जाम्बवान् ने इस प्रकार उत्तर दिया —
34'हे वीर! यह कार्य विफल नहीं होगा। अब मैं उसे प्रेरित करूँगा जो इस कार्य को सिद्ध कर सकता है।'
नेपाली
1त्यसपछि अङ्गदका वचन सुनेर वानरहरूका सबै नायक — गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गन्धमादन, मैन्द, द्विविद, सुषेण तथा जाम्बवान् — ले एकपछि अर्को गरी आ-आफ्नो फड्कोको सामर्थ्य बताए।
2त्यसपछि अङ्गदका वचन सुनेर वानरहरूका सबै नायक — गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गन्धमादन, मैन्द, द्विविद, सुषेण तथा जाम्बवान् — ले एकपछि अर्को गरी आ-आफ्नो फड्कोको सामर्थ्य बताए।
3गजले भने कि उनी दस योजनको फड्को मार्न सक्छन् र गवाक्षले भने कि उनी बीस योजनसम्म जान सक्छन्।
4तब गवयले वानरहरूसँग भने — 'म तीस योजनको फड्को मार्न सक्छु।' शरभले भने — 'म चालीस योजनको फड्को मार्न सक्छु।' तेजस्वी गन्धमादनले भने — 'म निस्सन्देह पचास योजनसम्म फड्को मार्न सक्छु।' मैन्दले भने — 'म साठी योजनभन्दा पनि बढी फड्को मार्न सक्छु।' परम तेजस्वी द्विविदले आफ्नो पालोमा भने — 'म निस्सन्देह सत्तरी योजनको फड्को मार्न सक्छु।' तेजस्वी वानरश्रेष्ठ सुषेणले घोषणा गरे — 'म अस्सी योजन पार गर्न सक्छु।'
5तब गवयले वानरहरूसँग भने — 'म तीस योजनको फड्को मार्न सक्छु।' शरभले भने — 'म चालीस योजनको फड्को मार्न सक्छु।' तेजस्वी गन्धमादनले भने — 'म निस्सन्देह पचास योजनसम्म फड्को मार्न सक्छु।' मैन्दले भने — 'म साठी योजनभन्दा पनि बढी फड्को मार्न सक्छु।' परम तेजस्वी द्विविदले आफ्नो पालोमा भने — 'म निस्सन्देह सत्तरी योजनको फड्को मार्न सक्छु।' तेजस्वी वानरश्रेष्ठ सुषेणले घोषणा गरे — 'म अस्सी योजन पार गर्न सक्छु।'
6तब गवयले वानरहरूसँग भने — 'म तीस योजनको फड्को मार्न सक्छु।' शरभले भने — 'म चालीस योजनको फड्को मार्न सक्छु।' तेजस्वी गन्धमादनले भने — 'म निस्सन्देह पचास योजनसम्म फड्को मार्न सक्छु।' मैन्दले भने — 'म साठी योजनभन्दा पनि बढी फड्को मार्न सक्छु।' परम तेजस्वी द्विविदले आफ्नो पालोमा भने — 'म निस्सन्देह सत्तरी योजनको फड्को मार्न सक्छु।' तेजस्वी वानरश्रेष्ठ सुषेणले घोषणा गरे — 'म अस्सी योजन पार गर्न सक्छु।'
7तब गवयले वानरहरूसँग भने — 'म तीस योजनको फड्को मार्न सक्छु।' शरभले भने — 'म चालीस योजनको फड्को मार्न सक्छु।' तेजस्वी गन्धमादनले भने — 'म निस्सन्देह पचास योजनसम्म फड्को मार्न सक्छु।' मैन्दले भने — 'म साठी योजनभन्दा पनि बढी फड्को मार्न सक्छु।' परम तेजस्वी द्विविदले आफ्नो पालोमा भने — 'म निस्सन्देह सत्तरी योजनको फड्को मार्न सक्छु।' तेजस्वी वानरश्रेष्ठ सुषेणले घोषणा गरे — 'म अस्सी योजन पार गर्न सक्छु।'
8तब गवयले वानरहरूसँग भने — 'म तीस योजनको फड्को मार्न सक्छु।' शरभले भने — 'म चालीस योजनको फड्को मार्न सक्छु।' तेजस्वी गन्धमादनले भने — 'म निस्सन्देह पचास योजनसम्म फड्को मार्न सक्छु।' मैन्दले भने — 'म साठी योजनभन्दा पनि बढी फड्को मार्न सक्छु।' परम तेजस्वी द्विविदले आफ्नो पालोमा भने — 'म निस्सन्देह सत्तरी योजनको फड्को मार्न सक्छु।' तेजस्वी वानरश्रेष्ठ सुषेणले घोषणा गरे — 'म अस्सी योजन पार गर्न सक्छु।'
9तब गवयले वानरहरूसँग भने — 'म तीस योजनको फड्को मार्न सक्छु।' शरभले भने — 'म चालीस योजनको फड्को मार्न सक्छु।' तेजस्वी गन्धमादनले भने — 'म निस्सन्देह पचास योजनसम्म फड्को मार्न सक्छु।' मैन्दले भने — 'म साठी योजनभन्दा पनि बढी फड्को मार्न सक्छु।' परम तेजस्वी द्विविदले आफ्नो पालोमा भने — 'म निस्सन्देह सत्तरी योजनको फड्को मार्न सक्छु।' तेजस्वी वानरश्रेष्ठ सुषेणले घोषणा गरे — 'म अस्सी योजन पार गर्न सक्छु।'
10जब वानरहरू यसरी आ-आफ्नो वेगको (सामर्थ्यको) चर्चा गरिरहेका थिए, तब वानरहरूमा सबैभन्दा वृद्ध जाम्बवान्ले (उनीहरूको सामर्थ्यको) अनुमान लगाएर भने —
11'पहिले म पनि अत्यन्त साहसी थिएँ, तर अब म वृद्ध भइसकेको छु र जीवनको अन्तिम छेउमा पुगिसकेको छु।
12'तैपनि यस स्थितिमा हाम्रा लागि (आफ्नो कार्यको) उपेक्षा गर्न सम्भव छैन, किनकि यो वानरराज र रामको आज्ञा हो, जो लक्ष्यको सिद्धिका लागि दृढप्रतिज्ञ छन्।
13'उमेरले घटेको मेरो फड्कोको सीमा थाहा पाऊ — म निस्सन्देह नब्बे योजनसम्म उफ्रन सक्छु।
14वानरहरूमा विशिष्ट जाम्बवान्ले फेरि भने — 'आकाशमा उड्ने मेरो शक्ति केवल यति मात्र थिएन (यौवनमा म बढी बलवान् थिएँ र बढी दूरी तय गर्न सक्थेँ)।'
15'बितेको समयमा, (राजा बलिको) त्यो प्रसिद्ध यज्ञको अवसरमा म अत्यन्त बलवान् थिएँ। जब सनातन विष्णु (त्रिविक्रम वामनको अवतारमा) तीन पाइला राख्दै थिए, तब मैले उनको प्रदक्षिणा गरेको थिएँ।
16'वृद्ध भएपछि ममा त्यो साहस रहेन। यौवनमा मेरो पराक्रम अतुलनीय थियो र कोही मभन्दा बढी थिएन।
17'म ठान्दछु कि यस समय ममा त्यति टाढासम्म उड्ने सामर्थ्य छैन। यति मात्र बलले लक्ष्यको सिद्धिको त प्रश्नै उठ्दैन।
18तब बुद्धिमान् अङ्गदले महात्मा जाम्बवान्सँग विनम्रतापूर्वक आफ्नो बलका विषयमा भने —
19'म निश्चय नै सय योजनको दूरीसम्म जान सक्छु। तर म यो भन्न सक्दिनँ कि फर्कने पर्याप्त सामर्थ्य पनि ममा हुनेछ कि हुँदैन।'
20वाणीमा निपुण जाम्बवान्ले ती महात्मा अङ्गदसँग भने — 'हे वानर र भालुहरूका नायक! यति दूरी तय गर्ने तिम्रो शक्ति हामीलाई राम्ररी थाहा छ।'
21'तिमी एक लाख योजनसम्म पनि जान सक्छौ र फर्कने आवश्यक शक्ति पनि तिमीमा छ। तर तिमीलाई पठाउनु उचित छैन (किनकि तिमी युवराज हौ)।
22'हे प्रिय! जसले आज्ञा दिन्छ ऊ स्वामी हुन्छ र ऊ आफैँ कहिल्यै पठाइँदैन; हे वानरश्रेष्ठ! यो सम्पूर्ण सभा तिमीले पठाउनका लागि हो।
23'हे शत्रुतापन! तिमी सेनाका सेनापतिका रूपमा प्रतिष्ठित छौ र तिम्रो रक्षा गर्नु हाम्रा लागि त्यसरी नै उचित छ जसरी हामी आफ्ना पत्नीको रक्षा गर्दछौँ।
24'हे शत्रुदमन! यस कार्यको सिद्धिमा तिमी नै मूल हौ। त्यसैले हे प्रिय! जसरी पत्नीको हेरचाह गरिन्छ, त्यसरी नै हामीले सधैँ तिम्रो हेरचाह गर्नुपर्छ।
25'कुनै पनि प्रयोजनको मूलको राम्ररी रक्षा गर्नुपर्छ। यही सिद्धिको आधार हो। जरा सुरक्षित रहे मात्र रूखहरू फूल र फल दिन समर्थ हुन्छन्।
26'हे सिद्ध पराक्रम भएका वीर! हे शत्रुदमन! पराक्रम र बुद्धिले सम्पन्न भएकाले यस लक्ष्यको सिद्धिमा तिमी नै स्रोत हौ।
27'हे वानरश्रेष्ठ! तिमी मेरा मार्गदर्शक (वाली) का छोरा हौ र आदरणीय छौ। तिम्रो रक्षा र मार्गदर्शनमा मात्र हामी यो लक्ष्य सिद्ध गर्न समर्थ हुनेछौँ।
28बुद्धिमान् वानर जाम्बवान्ले यसो भनेपछि वालीका महान् छोरा अङ्गदले उत्तर दिए —
29'यदि म नजाऊँ र अरू कुनै वानरनायक पनि नजाओस् भने, हामीले फेरि आमरण अनशनकै आश्रय लिनुपर्नेछ।
30'यदि मैले बुद्धिमान् वानरराजको प्रयोजन सिद्ध नगरेँ भने, त्यहाँ (किष्किन्धा) फर्केर पनि म आफ्नो प्राण बचाउन सक्नेछैनँ।
31'वानरराजलाई कृपा बर्साउने र क्रोध प्रकट गर्ने, दुवैको अधिकार छ। यदि हामी कार्य सिद्ध नगरी गयौँ भने, हाम्रो विनाश नै हुनेछ।
32'त्यसैले राम्ररी विचार गर्नुहोस्, जसले गर्दा हामी अन्ततः असफल नहोऔँ। तपाईंसँग दूरदृष्टि छ। तपाईंले यस्तो उपाय बताउनुहोस् जसले यो अभियान विफल नहोस्।'
33अङ्गदका वचन सुनेर वानरश्रेष्ठ जाम्बवान्ले यसरी उत्तर दिए —
34'हे वीर! यो कार्य विफल हुनेछैन। अब म उसलाई प्रेरित गर्नेछु जसले यो कार्य सिद्ध गर्न सक्दछ।'