अध्याय 57

सर्गः 57

दिखाएँ:
दृश्य:
angada
श्लोक 1
संस्कृत

तत्तु श्रुत्वा तथा वाक्यमङ्गदस्य मुखोद्गतम्। अब्रवीद्वचनं गृध्रस्तीक्ष्णतुण्डो महास्वनः।।4.57.1।।

अंग्रेज़ी

On hearing the words that came from Angada's mouth, the sharpbeaked, loudvoiced vulture (Sampati) said:

हिन्दी

अङ्गद के मुख से निकले वचन सुनकर तीक्ष्ण चोंच वाले, उच्च स्वर वाले गृध्र (सम्पाति) ने कहा —

नेपाली

अङ्गदको मुखबाट निस्केका वचन सुनेर तीखो चुच्चो भएका, उच्च स्वर भएका गृध्र (सम्पाति) ले भने —

श्लोक 2
संस्कृत

कोऽयं गिरा घोषयति प्राणैः प्रियतमस्य मे। जटायुषो वधं भ्रातुः कम्पयन्निव मे मनः।।4.57.2।।

अंग्रेज़ी

'Who is it that was Pronouncing loudly the death of my dearest brother Jatayu? This news has shaken my mind.

हिन्दी

'यह कौन है जो मेरे परम प्रिय भाई जटायु की मृत्यु की उच्च स्वर में घोषणा कर रहा था? इस समाचार ने मेरा मन हिला दिया है।

नेपाली

'यो को हो जसले मेरा परम प्रिय भाइ जटायुको मृत्युको उच्च स्वरमा घोषणा गरिरहेको थियो? यो समाचारले मेरो मन हल्लायो।

श्लोक 3
संस्कृत

कथमासीज्जनस्थाने युद्धं राक्षसगृध्रयोः। नामधेयमिदं भ्रातुश्चिरस्याद्य मया श्रुतम्।।4.57.3।।

अंग्रेज़ी

'I heard my brother's name today after a long time.I wish to know how the demon and the vulture fought at Janasthana.

हिन्दी

'आज दीर्घकाल के पश्चात् मैंने अपने भाई का नाम सुना। मैं जानना चाहता हूँ कि जनस्थान में राक्षस और गृध्र का युद्ध कैसे हुआ।

नेपाली

'आज लामो समयपछि मैले आफ्नो भाइको नाम सुनेँ। म जान्न चाहन्छु कि जनस्थानमा राक्षस र गृध्रको युद्ध कसरी भयो।

श्लोक 4
संस्कृत

इच्छेयं गिरिदुर्गाच्च भवद्भिरवतारितुम्। यवीयसो गुणज्ञस्य श्लाघनीयस्य विक्रमैः।।4.57.4।। अतिदीर्घस्य कालस्य परितुष्टोऽस्मि परिकीर्तनात्।

अंग्रेज़ी

'I wish to be brought down from this inaccessible mountain peak by all of you. I am glad to have heard from you the name of my younger brother after a long time. He is virtuous, valiant and praiseworthy.

हिन्दी

'मैं चाहता हूँ कि आप सब मुझे इस दुर्गम पर्वतशिखर से नीचे उतार दें। दीर्घकाल के पश्चात् आपसे अपने छोटे भाई का नाम सुनकर मैं प्रसन्न हूँ। वह धर्मात्मा, पराक्रमी और प्रशंसनीय था।

नेपाली

'म चाहन्छु कि तपाईंहरू सबैले मलाई यस दुर्गम पर्वतशिखरबाट तल ओराल्नुहोस्। लामो समयपछि तपाईंहरूबाट आफ्नो कान्छो भाइको नाम सुनेर म प्रसन्न छु। ऊ धर्मात्मा, पराक्रमी र प्रशंसनीय थियो।

श्लोक 5
संस्कृत

तदिच्छेयमहं श्रोतुं विनाशं वानरर्षभाः।।4.57.5।। भ्रातुर्जटायुषस्तस्य जनस्थाननिवासिनः।

अंग्रेज़ी

'O bulls among monkeys I desire to hear about the death of my brother Jatayu, who was dwelling at Janasthana.

हिन्दी

'हे वानरश्रेष्ठो! मैं जनस्थान में रहने वाले अपने भाई जटायु की मृत्यु के विषय में सुनना चाहता हूँ।

नेपाली

'हे वानरश्रेष्ठहरू! म जनस्थानमा बस्ने आफ्नो भाइ जटायुको मृत्युबारे सुन्न चाहन्छु।

rama dasharatha
श्लोक 6
संस्कृत

तस्यैव च मम भ्रातुस्सखा दशरथः कथम्।।4.57.6।। यस्य रामः प्रियः पुत्रो ज्येष्ठो गुरुजनप्रियः।

अंग्रेज़ी

'How did Dasaratha develop friendship with my brother? I hear that Rama who is the favourite firstborn of Dasaratha has endeared himself to all elders.

हिन्दी

'दशरथ की मेरे भाई से मैत्री कैसे हुई? मैंने सुना है कि दशरथ के प्रिय ज्येष्ठ पुत्र राम ने समस्त गुरुजनों को अपना प्रिय बना लिया है।

नेपाली

'दशरथको मेरो भाइसँग मित्रता कसरी भयो? मैले सुनेको छु कि दशरथका प्रिय जेठा छोरा रामले समस्त गुरुजनलाई आफ्नो प्रिय बनाएका छन्।

श्लोक 7
संस्कृत

सूर्यांशुदग्धपक्षत्वान्न शक्नोम्युपसर्पितुम्।।4.57.7।। इच्छेयं पर्वतादस्मादवतर्तु मरिन्दमाः।

अंग्रेज़ी

'O tamers of foes as my wings are burnt down by the Sun's rays it is not possible for me to move forward. I wish you help me to get down from this mountain'.

हिन्दी

'हे शत्रुदमनो! सूर्य की किरणों से मेरे पंख जल चुके हैं, अतः मेरे लिए आगे बढ़ना सम्भव नहीं। मैं चाहता हूँ कि आप मुझे इस पर्वत से नीचे उतरने में सहायता करें।'

नेपाली

'हे शत्रुदमनहरू! सूर्यका किरणले मेरा पखेटा जलिसकेका छन्, अतः मेरा लागि अगाडि बढ्न सम्भव छैन। म चाहन्छु कि तपाईंहरूले मलाई यस पर्वतबाट तल ओर्लन सहायता गर्नुहोस्।'

श्लोक 8
संस्कृत

शोकाद्भ्रष्टस्वरमपि श्रुत्वा ते हरियूथपाः। श्रद्दधुर्नैव तद्वाक्यं कर्मणा तस्य शङ्किताः।।4.57.8।।

अंग्रेज़ी

The leaders among monkeys did not trust his words even though his voice was choked with grief. They suspected his intentions.

हिन्दी

यद्यपि उनका स्वर शोक से रुँधा था, तथापि वानरनायकों ने उनके वचनों पर विश्वास नहीं किया। उन्हें उनके अभिप्राय पर सन्देह हुआ।

नेपाली

यद्यपि उनको स्वर शोकले अवरुद्ध थियो, तापनि वानरनायकहरूले उनका वचनमा विश्वास गरेनन्। तिनीहरूलाई उनको अभिप्रायमा सन्देह भयो।

श्लोक 9
संस्कृत

ते प्रायमुपविष्टास्तु दृष्ट्वा गृध्रं प्लवङ्गमाः। चक्रुर्बुद्धिं तदा रौद्रां सर्वान्नो भक्षयिष्यति।।4.57.9।।

अंग्रेज़ी

On seeing the vulture, the monkeys fasting unto death got a terrible thought in their minds that the vulture might eat them.

हिन्दी

गृध्र को देखकर आमरण अनशन कर रहे वानरों के मन में भयंकर विचार आया कि यह गृध्र उन्हें खा सकता है।

नेपाली

गृध्रलाई देखेर आमरण अनशन गरिरहेका वानरहरूको मनमा भयंकर विचार आयो कि यो गृध्रले तिनीहरूलाई खान सक्छ।

श्लोक 10
संस्कृत

सर्वथा प्रायमासीनान्यदि नो भक्षयिष्यति। कृतकृत्या भविष्यामः क्षिप्रं सिद्धिमितो गताः।।4.57.10।।

अंग्रेज़ी

'Since we wish to die, we will be accomplishing our objective successfully if he eats us soon'.

हिन्दी

'हम मरना ही चाहते हैं, अतः यदि यह हमें शीघ्र खा ले तो हमारा प्रयोजन सफलतापूर्वक सिद्ध हो जाएगा।'

नेपाली

'हामी मर्नै चाहन्छौँ, अतः यदि यसले हामीलाई चाँडै खायो भने हाम्रो प्रयोजन सफलतापूर्वक सिद्ध हुनेछ।'

angada
श्लोक 11
संस्कृत

एतां बुद्धिं ततश्चक्रुस्सर्वे ते वानरर्षभाः। अवतार्य गिरेश्शृङ्गाद्गृध्रमाहाङ्गदस्तदा।।4.57.11।।

अंग्रेज़ी

Thus thought the chief among the monkeys. Angada having helped the vulture come down the mountain peak, said:

हिन्दी

वानरनायकों ने ऐसा सोचा। गृध्र को पर्वतशिखर से नीचे उतारने में सहायता कर अङ्गद ने कहा —

नेपाली

वानरनायकहरूले यस्तो सोचे। गृध्रलाई पर्वतशिखरबाट तल ओर्लन सहायता गरेर अङ्गदले भने —

sugriva vali
श्लोक 12
संस्कृत

बभूवर्क्षरजा नाम वानरेन्द्रः प्रतापवान्। ममार्यः पार्थिवः पक्षिन् धार्मिक स्तस्य चात्मजौ।।4.57.12। सुग्रीवश्चैव वाली च पुत्रावोघबलावुभौ। लोकेविश्रुतकर्माभूद्राजा वाली पिता मम।।4.57.13।।

अंग्रेज़ी

'O powerful bird my revered grandfather Riksharaja was a glorious king of monkeys. He had two sons called Sugriva and Vali.Both were strong like floodwaters. My father Vali was wellknown in this world for his remarkable deeds.

हिन्दी

'हे बलवान् पक्षी! मेरे पूजनीय पितामह ऋक्षराज वानरों के यशस्वी राजा थे। उनके सुग्रीव और वालि नामक दो पुत्र थे। दोनों जलप्रवाह के समान बलवान् थे। मेरे पिता वालि इस संसार में अपने अद्भुत कर्मों के लिए विख्यात थे।

नेपाली

'हे बलवान् पक्षी! मेरा पूजनीय हजुरबुबा ऋक्षराज वानरहरूका यशस्वी राजा थिए। उनका सुग्रीव र वालि नामका दुई छोरा थिए। दुवै जलप्रवाहझैँ बलवान् थिए। मेरा पिता वालि यस संसारमा आफ्ना अद्भुत कर्मका लागि विख्यात थिए।

sugriva vali
श्लोक 13
संस्कृत

बभूवर्क्षरजा नाम वानरेन्द्रः प्रतापवान्। ममार्यः पार्थिवः पक्षिन् धार्मिक स्तस्य चात्मजौ।।4.57.12। सुग्रीवश्चैव वाली च पुत्रावोघबलावुभौ। लोकेविश्रुतकर्माभूद्राजा वाली पिता मम।।4.57.13।।

अंग्रेज़ी

'O powerful bird my revered grandfather Riksharaja was a glorious king of monkeys. He had two sons called Sugriva and Vali.Both were strong like floodwaters. My father Vali was wellknown in this world for his remarkable deeds.

हिन्दी

'हे बलवान् पक्षी! मेरे पूजनीय पितामह ऋक्षराज वानरों के यशस्वी राजा थे। उनके सुग्रीव और वालि नामक दो पुत्र थे। दोनों जलप्रवाह के समान बलवान् थे। मेरे पिता वालि इस संसार में अपने अद्भुत कर्मों के लिए विख्यात थे।

नेपाली

'हे बलवान् पक्षी! मेरा पूजनीय हजुरबुबा ऋक्षराज वानरहरूका यशस्वी राजा थिए। उनका सुग्रीव र वालि नामका दुई छोरा थिए। दुवै जलप्रवाहझैँ बलवान् थिए। मेरा पिता वालि यस संसारमा आफ्ना अद्भुत कर्मका लागि विख्यात थिए।

rama sita lakshmana dasharatha
श्लोक 14
संस्कृत

राजा कृत्स्नस्य जगत इक्ष्वाकूणां महारथः। रामो दाशरथिः श्रीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम्।।4.57.14।। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया। पितुर्निदेशनिरतो धर्म्यं पन्थानमाश्रितः।।4.57.15।।

अंग्रेज़ी

'The great warrior Rama is the son of Dasaratha, the scion of the Ikshvaku race and the king of the entire world. He entered Dandaka forest along with his brother Lakshmana and consort Vaidehi obeying his father's command following a righteous path.

हिन्दी

'महावीर राम इक्ष्वाकुकुल के वंशज और समस्त संसार के राजा दशरथ के पुत्र हैं। वे अपने पिता की आज्ञा का पालन करते हुए धर्म के मार्ग पर चलकर अपने भाई लक्ष्मण और पत्नी वैदेही के साथ दण्डकवन में आए।

नेपाली

'महावीर राम इक्ष्वाकुकुलका वंशज र समस्त संसारका राजा दशरथका छोरा हुनुहुन्छ। उहाँ आफ्ना पिताको आज्ञाको पालना गर्दै धर्मको मार्गमा हिँडेर आफ्ना भाइ लक्ष्मण र पत्नी वैदेहीसँग दण्डकवनमा आउनुभयो।

rama sita lakshmana dasharatha
श्लोक 15
संस्कृत

राजा कृत्स्नस्य जगत इक्ष्वाकूणां महारथः। रामो दाशरथिः श्रीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम्।।4.57.14।। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया। पितुर्निदेशनिरतो धर्म्यं पन्थानमाश्रितः।।4.57.15।।

अंग्रेज़ी

'The great warrior Rama is the son of Dasaratha, the scion of the Ikshvaku race and the king of the entire world. He entered Dandaka forest along with his brother Lakshmana and consort Vaidehi obeying his father's command following a righteous path.

हिन्दी

'महावीर राम इक्ष्वाकुकुल के वंशज और समस्त संसार के राजा दशरथ के पुत्र हैं। वे अपने पिता की आज्ञा का पालन करते हुए धर्म के मार्ग पर चलकर अपने भाई लक्ष्मण और पत्नी वैदेही के साथ दण्डकवन में आए।

नेपाली

'महावीर राम इक्ष्वाकुकुलका वंशज र समस्त संसारका राजा दशरथका छोरा हुनुहुन्छ। उहाँ आफ्ना पिताको आज्ञाको पालना गर्दै धर्मको मार्गमा हिँडेर आफ्ना भाइ लक्ष्मण र पत्नी वैदेहीसँग दण्डकवनमा आउनुभयो।

rama ravana
श्लोक 16
संस्कृत

तस्य भार्या जनस्थानाद्रावणेन हृता बलात्। रामस्य तु पितुर्मित्रं जटायुर्नाम गृध्रराट्।।4.57.16।। ददर्श सीतां वैदेहीं ह्रियमाणां विहायसा।

अंग्रेज़ी

'His wife was abducted from Janasthana by Ravana. The king of vultures Jatayu, a friend of Rama's father observed princess of Videha, being forcibly carried away through the aerial region.

हिन्दी

'उनकी पत्नी का जनस्थान से रावण ने अपहरण कर लिया। राम के पिता के मित्र गृध्रराज जटायु ने विदेहराजकुमारी को आकाशमार्ग से बलपूर्वक ले जाते देखा।

नेपाली

'उहाँकी पत्नीको जनस्थानबाट रावणले अपहरण गर्‍यो। रामका पिताका मित्र गृध्रराज जटायुले विदेहराजकुमारीलाई आकाशमार्गबाट बलपूर्वक लगिँदै गरेको देखे।

sita ravana
श्लोक 17
संस्कृत

रावणं विरथं कृत्वा स्थापयित्वा च मैथिलीम्। परिश्रान्तश्च वृद्धश्च रावणेन हतो रणे।।4.57.17।।

अंग्रेज़ी

'Jatayu destroyed Ravana's aerial chariot and put Maithili in a (safe) place. But being old and exhausted, he was killed in a combat by Ravana.

हिन्दी

'जटायु ने रावण का विमान नष्ट कर मैथिली को (सुरक्षित) स्थान पर रखा। किन्तु वृद्ध और थके होने के कारण वे युद्ध में रावण द्वारा मारे गए।

नेपाली

'जटायुले रावणको विमान नष्ट गरी मैथिलीलाई (सुरक्षित) ठाउँमा राखे। तर वृद्ध र थाकेका भएकाले उनी युद्धमा रावणद्वारा मारिए।

rama ravana dasharatha
श्लोक 18
संस्कृत

एवं गृध्रो हतस्तेन रावणेन बलीयसा। संस्कृतश्चापि रामेण गतश्च गतिमुत्तमाम्।।4.57.18।।

अंग्रेज़ी

'Thus the vulture was slain by Ravana who was stronger. Cremated by Rama and his last rites performed, he reached the supreme heavenly abode. (It was the luck of Jatayu, unlike Dasaratha, to be cremated by Rama.)

हिन्दी

'इस प्रकार अधिक बलवान् रावण द्वारा वह गृध्र मारा गया। राम द्वारा उनका दाहसंस्कार और अन्त्येष्टि क्रिया सम्पन्न होने पर वे परम स्वर्गधाम को प्राप्त हुए।

नेपाली

'यसरी बढी बलवान् रावणद्वारा त्यो गृध्र मारियो। रामद्वारा उनको दाहसंस्कार र अन्त्येष्टि क्रिया सम्पन्न भएपछि उनी परम स्वर्गधाममा पुगे।

rama sugriva
श्लोक 19
संस्कृत

ततो मम पितृव्येण सुग्रीवेण महात्मना। चकार राघवस्सख्यं सोऽवधीत्पितरं मम।।4.57.19।।

अंग्रेज़ी

'Then Rama made friendship with my father's brother, great self Sugriva and killed my father.

हिन्दी

'तदनन्तर राम ने मेरे पिता के भाई महात्मा सुग्रीव से मित्रता की और मेरे पिता का वध किया।

नेपाली

'त्यसपछि रामले मेरा पिताका भाइ महात्मा सुग्रीवसँग मित्रता गर्नुभयो र मेरा पिताको वध गर्नुभयो।