सर्गः 27
किष्किन्धाकाण्ड · अध्याय 27
संस्कृत
1अभिषिक्ते तु सुग्रीवे प्रविष्टे वानरे गुहाम्। आजगाम सह भ्रात्रा रामः प्रस्रवणं गिरिम्4.27.1।।
2शार्दूलमृगसङ्घुष्टं सिंहैर्भीमरवैर्वृतम्। नानागुल्मलतागूढं बहुपादपसङ्कुलम्4.27.2।। ऋक्षवानरगोपुच्छैर्मार्जारैश्च निषेवितम्। मेघराशिनिभं शैलं नित्यं शुचिजलाशयम्।।4.27.3।।
3शार्दूलमृगसङ्घुष्टं सिंहैर्भीमरवैर्वृतम्। नानागुल्मलतागूढं बहुपादपसङ्कुलम्4.27.2।। ऋक्षवानरगोपुच्छैर्मार्जारैश्च निषेवितम्। मेघराशिनिभं शैलं नित्यं शुचिजलाशयम्।।4.27.3।।
4तस्य शैलस्य शिखरे महतीमायतां गुहाम्। प्रत्यगृह्णत वासार्थं रामस्सौमित्रिणा सह4.27.4।।
5कृत्वा च समयं रामस्सुग्रीवेण सहानघः। कालयुक्तं महद्वाक्यमुवाच रघुनन्दनः4.27.5।। विनीतं भ्रातरं भ्राता लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्।
6इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता। अस्यां वत्स्याम सौमित्रे वर्षरात्रमरिन्दम4.27.6।।
7गिरिशृङ्गमिदं रम्यमुन्नतं पार्थिवात्मज4.27.7।। श्वेताभिः कृष्णताम्राभिश्शिलाभिरुपशोभितम्। नानाधातुसमाकीर्णं दरीनिर्झरशोभितम्4.27.8।। विविधैर्वृक्षषण्डैश्च चारुचित्रलतायुतम्। नानाविहगसङ्घुष्टं मयूररवनादितम्4.27.9।। मालतीकुन्दगुल्मैश्च सिन्धुवारैश्शिरीषकैः। कदम्बार्जुनसर्जैश्च पुष्पितैरुपशोभितम्4.27.10।।
8गिरिशृङ्गमिदं रम्यमुन्नतं पार्थिवात्मज4.27.7।। श्वेताभिः कृष्णताम्राभिश्शिलाभिरुपशोभितम्। नानाधातुसमाकीर्णं दरीनिर्झरशोभितम्4.27.8।। विविधैर्वृक्षषण्डैश्च चारुचित्रलतायुतम्। नानाविहगसङ्घुष्टं मयूररवनादितम्4.27.9।। मालतीकुन्दगुल्मैश्च सिन्धुवारैश्शिरीषकैः। कदम्बार्जुनसर्जैश्च पुष्पितैरुपशोभितम्4.27.10।।
9गिरिशृङ्गमिदं रम्यमुन्नतं पार्थिवात्मज4.27.7।। श्वेताभिः कृष्णताम्राभिश्शिलाभिरुपशोभितम्। नानाधातुसमाकीर्णं दरीनिर्झरशोभितम्4.27.8।। विविधैर्वृक्षषण्डैश्च चारुचित्रलतायुतम्। नानाविहगसङ्घुष्टं मयूररवनादितम्4.27.9।। मालतीकुन्दगुल्मैश्च सिन्धुवारैश्शिरीषकैः। कदम्बार्जुनसर्जैश्च पुष्पितैरुपशोभितम्4.27.10।।
10गिरिशृङ्गमिदं रम्यमुन्नतं पार्थिवात्मज4.27.7।। श्वेताभिः कृष्णताम्राभिश्शिलाभिरुपशोभितम्। नानाधातुसमाकीर्णं दरीनिर्झरशोभितम्4.27.8।। विविधैर्वृक्षषण्डैश्च चारुचित्रलतायुतम्। नानाविहगसङ्घुष्टं मयूररवनादितम्4.27.9।। मालतीकुन्दगुल्मैश्च सिन्धुवारैश्शिरीषकैः। कदम्बार्जुनसर्जैश्च पुष्पितैरुपशोभितम्4.27.10।।
11इयं च नलिनी रम्या फ़ुल्लपङ्कजमण्डिता। नातिदूरे गुहायानौ भविष्यति नृपात्मज4.27.11।।
12प्रागुदक्प्रवणे देशे गुहा साधु भविष्यति। पश्चाच्चैवोन्नता सौम्य निवातेयं भविष्यति4.27.12।।
13गुहाद्वारे च सौमित्रे शिला समतला शुभा। श्लक्ष्णा चैवायता चैव भिन्नाञ्जनचयोपमा4.27.13।।
14गिरिशृङ्गमिदं तात पश्य चोत्तरतः शुभम्। भिन्नाञ्जनचयाकारमम्भोधरमिवोत्थितम्4.27.14।।
15दक्षिणस्यामपि दिशि स्थितं श्वेतमिवापरम्। कैलासशिखरप्रख्यं नानाधातुविभूषितम्4.27.15।।
16प्राचीनवाहिनीं चैव नदीं भृशमकर्दमाम्। गुहायाः पूर्वतः पश्य त्रिकूटे जाह्नवीमिव4.27.16।। चन्दनैस्तिलकैस्तालैस्तमालैरतिमुक्तकैः। पद्मकैः सरलैश्चैव अशोकैश्चैव शोभिताम्4.27.17।।
17प्राचीनवाहिनीं चैव नदीं भृशमकर्दमाम्। गुहायाः पूर्वतः पश्य त्रिकूटे जाह्नवीमिव4.27.16।। चन्दनैस्तिलकैस्तालैस्तमालैरतिमुक्तकैः। पद्मकैः सरलैश्चैव अशोकैश्चैव शोभिताम्4.27.17।।
18वानीरैस्तिमिशैश्चैव वकुलैः केतकैर्धवैः। हिन्तालैस्तिनिशैर्नीपैर्वेत्रकैः कृतमालकैः4.27.18।। तीरजैश्शोभिता भाति नानारूपै स्ततस्ततः। वसनाभरणोपेता प्रमदेवाभ्यलङ्कृता4.27.19।।
19वानीरैस्तिमिशैश्चैव वकुलैः केतकैर्धवैः। हिन्तालैस्तिनिशैर्नीपैर्वेत्रकैः कृतमालकैः4.27.18।। तीरजैश्शोभिता भाति नानारूपै स्ततस्ततः। वसनाभरणोपेता प्रमदेवाभ्यलङ्कृता4.27.19।।
20शतशः पक्षिसङ्घैश्च नानानादैर्विनादिता। एकैकमनुरक्तैश्च चक्रवाकैरलङ्कृता।।4.27.20।। पुलिनैरतिरम्यैश्च हंससारससेवितैः। प्रहसन्तीवभात्येषा नारी सर्वविभूषिता।।4.27.21।।
21शतशः पक्षिसङ्घैश्च नानानादैर्विनादिता। एकैकमनुरक्तैश्च चक्रवाकैरलङ्कृता।।4.27.20।। पुलिनैरतिरम्यैश्च हंससारससेवितैः। प्रहसन्तीवभात्येषा नारी सर्वविभूषिता।।4.27.21।।
22क्वचिन्नीलोत्पलैश्छन्ना भाति रक्तोत्पलैः क्वचित्। क्वचिदाभाति शुक्लैश्च दिव्यैः कुमुदकुट्मलैः4.27.22।।
23पारिप्लवशतैर्जुष्टा बर्हिक्रौञ्चविनादिता। रमणीया नदी सौम्य मुनिसङ्घैर्निषेविता4.27.23।।
24पश्य चन्दनवृक्षाणां पङ्क्तीस्सुरचिता इव। ककुभानां च दृश्यन्ते मनसेवोदितास्समम्4.27.24।।
25अहो सुरमणीयोऽयं देशश्शत्रुनिषूदन। दृढं रंस्याव सौमित्रे साध्वत्र निवसावहै4.27.25।।
26इतश्च नातिदूरे सा किष्किन्धा चित्रकानना। सुग्रीवस्य पुरी रम्या भविष्यति नृपात्मज4.27.26।।
27गीतवादित्रनिर्घोषश्श्रूयते जयतां वर। नर्दतां वानराणां च मृदङ्गाडम्बरै स्सह4.27.27।।
28लब्ध्वा भार्यां कपिवरः प्राप्य राज्यं सुहृद्वृतः। ध्रुवं नन्दति सुग्रीवस्सम्प्राप्य महतीं श्रियम्4.27.28।।
29इत्युक्त्वा न्यवसत्तत्र राघवस्सहलक्ष्मणः। बहुदृश्यदरीकुञ्जे तस्मिन्प्रस्रवणे गिरौ4.27.29।।
30सुसुखेऽपि बहुद्रव्ये तस्मिन्हि धरणीधरे। वसतस्तस्य रामस्य रतिरल्पापिना भवेत्4.27.30।।
31हृतां हि भार्यां स्मरतः प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्। उदयाभ्युदितं दृष्ट्वा शशाङ्कं च विशेषतः4.27.31।।
32आविवेश न तं निद्रा निशासु शयनं गतम्। तत्समुत्थेन शोकेन बाष्पोपहतचेतसम्4.27.32।।
33तं शोचमानं काकुत्स्थं नित्यं शोकपरायणम्। तुल्यदुःखोऽब्रवीद्भ्राता लक्ष्मणोऽनुनयन्वचः4.27.33।।
34अलं वीर व्यथां गत्वा न त्वं शोचितुमर्हसि। शोचतो व्यवसीदन्ति सर्वार्था विदितं हि ते4.27.34।।
35भवान्क्रियापरो लोके भवान् देवपरायणः। आस्तिको धर्मशीलश्च व्यवसायी च राघव4.27.35।। न ह्यव्यवसितश्शत्रुं राक्षसं तं विशेषतः। समर्थस्त्वं रणे हन्तुं विक्रमैर्जिह्मकारिणम्4.27.36।।
36भवान्क्रियापरो लोके भवान् देवपरायणः। आस्तिको धर्मशीलश्च व्यवसायी च राघव4.27.35।। न ह्यव्यवसितश्शत्रुं राक्षसं तं विशेषतः। समर्थस्त्वं रणे हन्तुं विक्रमैर्जिह्मकारिणम्4.27.36।।
37समुन्मूलय शोकं त्वं व्यवसायं स्थिरं कुरु। ततस्सपरिवारं तं निर्मूलं कुरु राक्षसम्।।4.27.37।।
38पृथिवीमपि काकुत्स्थ ससागरवनाचलाम्। परिवर्तयितुं शक्तः किमङ्गपुन रावणम्4.27.38।।
39शरत्कालं प्रतीक्षस्व प्रावृट्कालोऽयमागतः। ततस्सराष्ट्रं सगणं रावणं त्वं वधिष्यसि4.27.39।।
40अहं तु खलु ते वीर्यं प्रसुप्तं प्रतिबोधये। दीप्सैराहुतिभिः काले भस्मच्छन्नमिवानलम्4.27.40।।
41लक्ष्मणस्य तु तद्वाक्यं प्रतिपूज्य हितं शुभम्। राघवस्सुहृदं स्निग्धमिदं वचनमब्रवीत्।।4.27.41।।
42वाच्यं यदनुरक्तेन स्निग्धेन च हितेन च। सत्यविक्रमयुक्तेन तदुक्तं लक्ष्मण त्वया4.27.42।।
43एष शोकः परित्यक्तस्सर्वकार्यावसादकः। विक्रमेष्वप्रतिहतं तेजः प्रोत्साहयाम्यहम्।।4.27.43।।
44शरत्कालं प्रतीक्षिष्ये स्थितोऽस्मि वचने तव। सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादमनुपालयन्4.27.44।।
45उपकारेण वीरस्तु प्रतीकारेण युज्यते। अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः4.27.45।।
46अथैव मुक्तःप्रणिधाय लक्ष्मणः कृताञ्जलिस्तत्प्रतिपूज्य भाषितम्। उवाच रामं स्वभिरामदर्शनं प्रदर्शयन्दर्शनमात्मनश्शुभम्4.27.46।।
47यथोक्तमेतत्तव सर्वमीप्सितं नरेन्द्र कर्ता न चिराद्धरीश्वरः। शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवान् जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः4.27.47।।
48नियम्य कोपं प्रतिपाल्यतां शरत् क्षमस्व मासां श्चतुरो मया सह। वसाचलेऽस्मिन्मृगराजसेविते संवर्धयन् शत्रुवधे समुद्यमम्4.27.48।।
अंग्रेज़ी
1After the consecration, Sugriva entered the cavecity (of Kishkinda) and Rama accompanied by his brother reached mountain Prasravana.
2The (Prasravana) mountain reverberated with the terrific roars of tigers and deer and lions. There were several kinds of shrubs, creepers and trees.It was inhabited by bears, apes, monkeys and wild cats in large number. The mountain was like a huge cluster of clouds. The waters in the ponds were pure.
3The (Prasravana) mountain reverberated with the terrific roars of tigers and deer and lions. There were several kinds of shrubs, creepers and trees.It was inhabited by bears, apes, monkeys and wild cats in large number. The mountain was like a huge cluster of clouds. The waters in the ponds were pure.
4Rama and Lakshmana decided to reside in the long, wide cave on top of the great mountain.
5Sinless Rama, the delight of the Raghus made an agreement with Sugriva and then spoke appropriately to Lakshmana, his obedient brother and enhancer of glory:
6'O Saumitri, subduer of enemies this beautiful mountain cave is spacious and adequately ventilated. We will reside here in the rainy season.
7'O prince this lovely mountain peak is lofty. It has white, black and red stones with many kinds of minerals scattered all over. It is delightful with caves and streams, and various clusters of trees and variegated vines. The chirps of several kinds of birds as well as the sounds of excellent peacocks are heard here. This place is delightful with bushes of jasmine, kunda and sindhuvara, sireeshaka, kadamba, arjuna and sarja in bloom.
8'O prince this lovely mountain peak is lofty. It has white, black and red stones with many kinds of minerals scattered all over. It is delightful with caves and streams, and various clusters of trees and variegated vines. The chirps of several kinds of birds as well as the sounds of excellent peacocks are heard here. This place is delightful with bushes of jasmine, kunda and sindhuvara, sireeshaka, kadamba, arjuna and sarja in bloom.
9'O prince this lovely mountain peak is lofty. It has white, black and red stones with many kinds of minerals scattered all over. It is delightful with caves and streams, and various clusters of trees and variegated vines. The chirps of several kinds of birds as well as the sounds of excellent peacocks are heard here. This place is delightful with bushes of jasmine, kunda and sindhuvara, sireeshaka, kadamba, arjuna and sarja in bloom.
10'O prince this lovely mountain peak is lofty. It has white, black and red stones with many kinds of minerals scattered all over. It is delightful with caves and streams, and various clusters of trees and variegated vines. The chirps of several kinds of birds as well as the sounds of excellent peacocks are heard here. This place is delightful with bushes of jasmine, kunda and sindhuvara, sireeshaka, kadamba, arjuna and sarja in bloom.
11'O prince this pond with lotus creeper and lotuses in full bloom is endearing. It is located not far from the cave.
12'O goodnatured Lakshmana the descending path on the northeastern side of the cave and elevation on the the west is auspicious.This place is protected from rain water and from strong wind.
13'O Lakshmana at the entrance of the cave is a rock, smooth and large, resembling a heap of shining collyrium.
14'O dear look at the mountain peak in the north rising like a raincloud.It is auspicious. It resembles a heap of collyrium.
15'In the southern direction is a white rock appearing as if it is another mountain. It looks like mount Kailas and is rich with various minerals.
16'Look at the river flowing towards the east. It has clean water and flows towards the east of the cave and looks like the river Jahnavi flowing on the mount Trikuta. This place looks delightful with the sandalwood, tilaka, sala, tamala, atimukta, padmaka, sarala and asoka trees.
17'Look at the river flowing towards the east. It has clean water and flows towards the east of the cave and looks like the river Jahnavi flowing on the mount Trikuta. This place looks delightful with the sandalwood, tilaka, sala, tamala, atimukta, padmaka, sarala and asoka trees.
18'See the different kinds of trees like canes timida, vakula, ketaka, hintala, tinisa, kadamba, dhava, krutamalaka, betasa grown here and there on the bank (of the river), which looks beautiful like a woman decorated with clothes and ornaments.
19'See the different kinds of trees like canes timida, vakula, ketaka, hintala, tinisa, kadamba, dhava, krutamalaka, betasa grown here and there on the bank (of the river), which looks beautiful like a woman decorated with clothes and ornaments.
20'The river flocked with hundreds of birds chirping melodious notes and specially the chakravaka birds which are clinging to their mates in great love are moving in pairs.The river has lovely sandy banks filled with swans and sarasa birds. The river appears as though a young woman decked all over is laughing.
21'The river flocked with hundreds of birds chirping melodious notes and specially the chakravaka birds which are clinging to their mates in great love are moving in pairs.The river has lovely sandy banks filled with swans and sarasa birds. The river appears as though a young woman decked all over is laughing.
22'The river looks wonderful with lotuses now blue, now red and now white.
23'This placid river water is haunted by waterbirds, peacocks and kraunchas, It is inhabited by groups of sages.
24'See the uniform rows of sandalwood trees, it looks as though they are arranged together imaginatively.
25'O Saumitri destroyer of enemies this place is most enchanting. Surely we will reside here sporting in joy .
26'O prince Sugriva's delightful city of Kishkinda with wonderful forest around is not far from here.
27'O hero among the victorious, the sounds of vocal and instrumental music, the beating of drums and shrieking of monkeys are heard (from here).
28'Having obtained his wife, his kingdom and attained prosperity the monkey chief, Sugriva will be surely enjoying the company of friends and relatives'.
29Having said so, Rama resided with Lakshmana on the Prasvarana mountain with many beautiful caverns and shrubs of vines.
30Though Rama was residing in comfort on the mountain richly endowed with many pleasant things, he experienced little happiness.
31Specially with the rising Moon in the east, he remembered his abuducted wife who was dearer to him than his life.
32As Rama lay in bed, at night, his grief rose and choked him with tears.
33Seeing Rama worried and engrossed in endless sorrow, his brother Lakshmana who was equally sad spoke these words of consolation:
34'O heroic one, you know one who broods fails to achieve his objective. So do not brood.
35'O Rama you are a man of action, enterprising. You are godfearing, righteous and religious. You will not be able to kill a crooked enemy in a battle, especially a demon, with your valour if you make no endeavour.
36'O Rama you are a man of action, enterprising. You are godfearing, righteous and religious. You will not be able to kill a crooked enemy in a battle, especially a demon, with your valour if you make no endeavour.
37'Root out sorrow. Be daring. Be firm in resolve. (Only) then can you destroy the demon and his family.
38'O Kakutstha, you can turn the earth with its oceans, forests and mountains, what to speak of Ravana.
39'This is the rainy season.Wait for autumn.Thereafter you will destroy Ravana along with his kingdom and clan.
40'I am only awakening your dormant valour as one would kindle the fire covered with ashes by making offerings.'
41On hearing the good counsel and auspicious words of Lakshmana, Rama spoke these loving and warm words:
42'O Lakshmana you have spoken the words of an affectionate and friendly counsellor of proven valour.
43'This sorrow which dampens one's daring spirit is given up. I shall now resort to such undaunted valour during my heroic exploits.
44'I will wait for autumn. I will stick to your advice while I wait until Sugriva and the rivers are pleased (with moderate flow of water.)
45A hero requites a benefit with a return of service; but the ungrateful one who repays no favour breaks the heart of the noble-spirited.
46Then Lakshmana reflected upon the words of Rama thoughtfully. He honoured his brother's words by receiving his advice with folded hands and spoke to his handsome brother giving out his own views:
47'O lord of men, your desire will be fulfilled soon. Be determined to fight the enemy while waiting for autumn. Forgive this rainy season (and its water that obstructs).
48'Control your anger and wait for autumn. Pardon these (intervening) four months (which put a halt on your wareffort). Stay with me on this mountain infested with lions. Brace up to kill the enemy. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे सप्तविंशस्सर्गः।। Thus ends the twentyseventh sarga of Kishkindakanda of the Holy Ramayana, the first epic, composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1अभिषेक के पश्चात् सुग्रीव ने (किष्किन्धा की) गुफानगरी में प्रवेश किया और राम अपने भाई के साथ प्रस्रवण पर्वत पर पहुँचे।
2(प्रस्रवण) पर्वत बाघों, मृगों और सिंहों की भयंकर गर्जनाओं से गूँज रहा था। वहाँ अनेक प्रकार की झाड़ियाँ, लताएँ और वृक्ष थे। वहाँ भालू, वानर, बन्दर और जंगली बिलाव बड़ी संख्या में रहते थे। वह पर्वत मेघों के विशाल समूह के समान था। सरोवरों का जल निर्मल था।
3(प्रस्रवण) पर्वत बाघों, मृगों और सिंहों की भयंकर गर्जनाओं से गूँज रहा था। वहाँ अनेक प्रकार की झाड़ियाँ, लताएँ और वृक्ष थे। वहाँ भालू, वानर, बन्दर और जंगली बिलाव बड़ी संख्या में रहते थे। वह पर्वत मेघों के विशाल समूह के समान था। सरोवरों का जल निर्मल था।
4राम और लक्ष्मण ने उस महापर्वत के शिखर पर स्थित लम्बी, चौड़ी गुफा में निवास करने का निश्चय किया।
5निष्पाप, रघुकुलनन्दन राम ने सुग्रीव के साथ करार करने के पश्चात् अपने आज्ञाकारी और यशवर्धक भाई लक्ष्मण से यथोचित रूप से कहा —
6'हे शत्रुदमन सौमित्रि! यह सुन्दर पर्वतगुफा विशाल और पर्याप्त हवादार है। हम वर्षाकाल में यहीं निवास करेंगे।
7'हे राजकुमार! यह रमणीय पर्वतशिखर ऊँचा है। इस पर श्वेत, कृष्ण और रक्तवर्ण की शिलाएँ हैं और सब ओर नाना प्रकार के खनिज बिखरे हैं। गुफाओं, झरनों तथा भाँति-भाँति के वृक्षसमूहों और रंगबिरंगी लताओं से यह मनोहर है। यहाँ अनेक प्रकार के पक्षियों का कलरव तथा उत्तम मयूरों की केका सुनाई देती है। खिली हुई मालती, कुन्द, सिन्धुवार, शिरीष, कदम्ब, अर्जुन और सर्ज की झाड़ियों से यह स्थान रमणीय है।
8'हे राजकुमार! यह रमणीय पर्वतशिखर ऊँचा है। इस पर श्वेत, कृष्ण और रक्तवर्ण की शिलाएँ हैं और सब ओर नाना प्रकार के खनिज बिखरे हैं। गुफाओं, झरनों तथा भाँति-भाँति के वृक्षसमूहों और रंगबिरंगी लताओं से यह मनोहर है। यहाँ अनेक प्रकार के पक्षियों का कलरव तथा उत्तम मयूरों की केका सुनाई देती है। खिली हुई मालती, कुन्द, सिन्धुवार, शिरीष, कदम्ब, अर्जुन और सर्ज की झाड़ियों से यह स्थान रमणीय है।
9'हे राजकुमार! यह रमणीय पर्वतशिखर ऊँचा है। इस पर श्वेत, कृष्ण और रक्तवर्ण की शिलाएँ हैं और सब ओर नाना प्रकार के खनिज बिखरे हैं। गुफाओं, झरनों तथा भाँति-भाँति के वृक्षसमूहों और रंगबिरंगी लताओं से यह मनोहर है। यहाँ अनेक प्रकार के पक्षियों का कलरव तथा उत्तम मयूरों की केका सुनाई देती है। खिली हुई मालती, कुन्द, सिन्धुवार, शिरीष, कदम्ब, अर्जुन और सर्ज की झाड़ियों से यह स्थान रमणीय है।
10'हे राजकुमार! यह रमणीय पर्वतशिखर ऊँचा है। इस पर श्वेत, कृष्ण और रक्तवर्ण की शिलाएँ हैं और सब ओर नाना प्रकार के खनिज बिखरे हैं। गुफाओं, झरनों तथा भाँति-भाँति के वृक्षसमूहों और रंगबिरंगी लताओं से यह मनोहर है। यहाँ अनेक प्रकार के पक्षियों का कलरव तथा उत्तम मयूरों की केका सुनाई देती है। खिली हुई मालती, कुन्द, सिन्धुवार, शिरीष, कदम्ब, अर्जुन और सर्ज की झाड़ियों से यह स्थान रमणीय है।
11'हे राजकुमार! पूर्ण विकसित कमलिनियों और कमलों वाला यह सरोवर मनोहर है। यह गुफा से अधिक दूर नहीं है।
12'हे सुस्वभाव लक्ष्मण! गुफा के ईशानकोण की ओर उतरता हुआ मार्ग और पश्चिम की ओर ऊँचाई शुभ है। यह स्थान वर्षाजल और प्रचण्ड वायु से सुरक्षित है।
13'हे लक्ष्मण! गुफा के द्वार पर एक शिला है — चिकनी और विशाल, चमकते अञ्जन के ढेर के समान।
14'हे प्रिय! उत्तर दिशा में वर्षामेघ के समान उठे हुए पर्वतशिखर को देखो। वह शुभ है। वह अञ्जन के ढेर के समान लगता है।
15'दक्षिण दिशा में एक श्वेत शिला है, मानो वह कोई दूसरा पर्वत हो। वह कैलास पर्वत के समान दिखाई देती है और नाना खनिजों से समृद्ध है।
16'पूर्व की ओर बहती इस नदी को देखो। इसका जल निर्मल है और यह गुफा के पूर्व की ओर बहती है तथा त्रिकूट पर्वत पर बहती जाह्नवी के समान दिखाई देती है। चन्दन, तिलक, साल, तमाल, अतिमुक्त, पद्मक, सरल और अशोक वृक्षों से यह स्थान रमणीय लगता है।
17'पूर्व की ओर बहती इस नदी को देखो। इसका जल निर्मल है और यह गुफा के पूर्व की ओर बहती है तथा त्रिकूट पर्वत पर बहती जाह्नवी के समान दिखाई देती है। चन्दन, तिलक, साल, तमाल, अतिमुक्त, पद्मक, सरल और अशोक वृक्षों से यह स्थान रमणीय लगता है।
18'(नदी के) तट पर यहाँ-वहाँ उगे बेंत, तिमिद, बकुल, केतक, हिन्ताल, तिनिश, कदम्ब, धव, कृतमालक और वेतस जैसे भाँति-भाँति के वृक्षों को देखो, जिनसे वह तट वस्त्रों और आभूषणों से सजी स्त्री के समान सुन्दर दिखाई देता है।
19'(नदी के) तट पर यहाँ-वहाँ उगे बेंत, तिमिद, बकुल, केतक, हिन्ताल, तिनिश, कदम्ब, धव, कृतमालक और वेतस जैसे भाँति-भाँति के वृक्षों को देखो, जिनसे वह तट वस्त्रों और आभूषणों से सजी स्त्री के समान सुन्दर दिखाई देता है।
20'मधुर स्वर में कूजते सैकड़ों पक्षियों से भरी यह नदी, विशेषकर महान् प्रेम से अपने साथी से लिपटे चक्रवाक पक्षी जोड़ों में विचरते हैं। नदी के सुन्दर बालूतट हंसों और सारसों से भरे हैं। यह नदी ऐसी प्रतीत होती है मानो सर्वाङ्ग सजी हुई कोई युवती हँस रही हो।
21'मधुर स्वर में कूजते सैकड़ों पक्षियों से भरी यह नदी, विशेषकर महान् प्रेम से अपने साथी से लिपटे चक्रवाक पक्षी जोड़ों में विचरते हैं। नदी के सुन्दर बालूतट हंसों और सारसों से भरे हैं। यह नदी ऐसी प्रतीत होती है मानो सर्वाङ्ग सजी हुई कोई युवती हँस रही हो।
22'कहीं नील, कहीं रक्त और कहीं श्वेत कमलों से यह नदी अद्भुत लगती है।
23'इस शान्त नदी के जल पर जलपक्षी, मयूर और क्रौञ्च विचरते हैं। इसके तट पर ऋषियों के समूह निवास करते हैं।
24'चन्दनवृक्षों की इन समान पंक्तियों को देखो; ऐसा लगता है मानो उन्हें कल्पनापूर्वक सजाकर लगाया गया हो।
25'हे शत्रुनाशक सौमित्रि! यह स्थान परम मनोहर है। निश्चय ही हम यहाँ आनन्दपूर्वक विहार करते हुए निवास करेंगे।
26'हे राजकुमार! चारों ओर अद्भुत वन से घिरी सुग्रीव की रमणीय किष्किन्धा नगरी यहाँ से दूर नहीं है।
27'हे विजयी वीरों में श्रेष्ठ! (यहाँ से) गीत और वाद्यों के स्वर, दुन्दुभियों की ध्वनि और वानरों का कोलाहल सुनाई देता है।
28'अपनी पत्नी और राज्य प्राप्त कर तथा समृद्धि पाकर वानरनायक सुग्रीव निश्चय ही मित्रों और बन्धुओं के सङ्ग का आनन्द ले रहे होंगे।'
29ऐसा कहकर राम अनेक सुन्दर गुफाओं और लताकुञ्जों से युक्त प्रस्रवण पर्वत पर लक्ष्मण के साथ निवास करने लगे।
30यद्यपि राम अनेक सुखद वस्तुओं से सम्पन्न उस पर्वत पर सुखपूर्वक निवास कर रहे थे, तथापि उन्हें बहुत कम सुख का अनुभव होता था।
31विशेषकर पूर्व दिशा में चन्द्रमा के उदय होने पर उन्हें अपनी अपहृत पत्नी की स्मृति हो आती, जो उन्हें प्राणों से भी प्रिय थी।
32रात्रि में शय्या पर पड़े राम का शोक बढ़ जाता और आँसुओं से उनका कण्ठ रुँध जाता।
33राम को चिन्तित और अपार शोक में डूबा देखकर समान रूप से दुःखी उनके भाई लक्ष्मण ने ये सान्त्वना के वचन कहे —
34'हे वीर! आप जानते हैं कि जो शोक में डूबा रहता है, वह अपना लक्ष्य नहीं साध पाता। अतः शोक मत कीजिए।
35'हे राम! आप कर्मशील और उद्यमी पुरुष हैं। आप ईश्वरभीरु, धर्मात्मा और श्रद्धालु हैं। यदि आप उद्यम न करेंगे तो अपने पराक्रम से भी युद्ध में कुटिल शत्रु का, विशेषकर राक्षस का वध नहीं कर सकेंगे।
36'हे राम! आप कर्मशील और उद्यमी पुरुष हैं। आप ईश्वरभीरु, धर्मात्मा और श्रद्धालु हैं। यदि आप उद्यम न करेंगे तो अपने पराक्रम से भी युद्ध में कुटिल शत्रु का, विशेषकर राक्षस का वध नहीं कर सकेंगे।
37'शोक को जड़ से उखाड़ फेंकिए। साहस कीजिए। संकल्प में दृढ़ रहिए। तभी आप उस राक्षस और उसके कुल का नाश कर सकेंगे।
38'हे ककुत्स्थ! आप समुद्रों, वनों और पर्वतों सहित इस पृथ्वी को उलट सकते हैं, फिर रावण की तो बात ही क्या।
39'यह वर्षाकाल है। शरद् ऋतु की प्रतीक्षा कीजिए। उसके पश्चात् आप रावण का उसके राज्य और कुल सहित नाश कर देंगे।
40'मैं तो केवल आपके सुप्त पराक्रम को वैसे ही जगा रहा हूँ जैसे कोई आहुति देकर राख से ढँकी अग्नि को प्रज्वलित करता है।'
41लक्ष्मण के इस उत्तम परामर्श और मङ्गलमय वचन सुनकर राम ने ये स्नेहपूर्ण और आत्मीय वचन कहे —
42'हे लक्ष्मण! तुमने सिद्ध पराक्रम वाले स्नेही और हितैषी परामर्शदाता के वचन कहे हैं।
43'साहस को क्षीण करने वाला यह शोक अब त्याग दिया गया। अब मैं अपने वीरकर्मों में ऐसे ही अदम्य पराक्रम का आश्रय लूँगा।
44'मैं शरद् ऋतु की प्रतीक्षा करूँगा। जब तक सुग्रीव और नदियाँ (जल के सम प्रवाह से) प्रसन्न न हो जाएँ, तब तक प्रतीक्षा करते हुए मैं तुम्हारे परामर्श पर स्थिर रहूँगा।
45वीर उपकार का बदला प्रत्युपकार से चुकाता है; किन्तु जो कृतघ्न प्रत्युपकार नहीं करता, वह उदारचेता पुरुषों का हृदय तोड़ देता है।
46तब लक्ष्मण ने राम के वचनों पर विचारपूर्वक मनन किया। हाथ जोड़कर उनका परामर्श स्वीकार करते हुए उन्होंने भाई के वचनों का सम्मान किया और अपने सुन्दर भाई से अपना मत प्रकट करते हुए कहा —
47'हे नरेश्वर! आपकी कामना शीघ्र ही पूर्ण होगी। शरद् की प्रतीक्षा करते हुए शत्रु से युद्ध करने के लिए दृढ़संकल्प रहिए। इस वर्षाकाल को (और उसके बाधक जल को) क्षमा कीजिए।
48'अपने क्रोध को वश में रखिए और शरद् की प्रतीक्षा कीजिए। इन (बीच के) चार मासों को क्षमा कीजिए। सिंहों से भरे इस पर्वत पर मेरे साथ रहिए। शत्रु के वध के लिए स्वयं को तैयार कीजिए।' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का सप्तविंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1अभिषेकपछि सुग्रीवले (किष्किन्धाको) गुफानगरीमा प्रवेश गरे र राम आफ्ना भाइसहित प्रस्रवण पर्वतमा पुग्नुभयो।
2(प्रस्रवण) पर्वत बाघ, मृग र सिंहका भयंकर गर्जनले गुञ्जिरहेको थियो। त्यहाँ अनेक प्रकारका झाडी, लहरा र रूख थिए। त्यहाँ भालु, वानर, बाँदर र जङ्गली बिरालो ठूलो सङ्ख्यामा बस्थे। त्यो पर्वत मेघको विशाल समूहझैँ थियो। पोखरीको पानी निर्मल थियो।
3(प्रस्रवण) पर्वत बाघ, मृग र सिंहका भयंकर गर्जनले गुञ्जिरहेको थियो। त्यहाँ अनेक प्रकारका झाडी, लहरा र रूख थिए। त्यहाँ भालु, वानर, बाँदर र जङ्गली बिरालो ठूलो सङ्ख्यामा बस्थे। त्यो पर्वत मेघको विशाल समूहझैँ थियो। पोखरीको पानी निर्मल थियो।
4राम र लक्ष्मणले त्यो महापर्वतको टुप्पोमा रहेको लामो, फराकिलो गुफामा बस्ने निश्चय गर्नुभयो।
5निष्पाप, रघुकुलनन्दन रामले सुग्रीवसँग सम्झौता गरेपछि आफ्ना आज्ञाकारी र यशवर्धक भाइ लक्ष्मणसँग यथोचित रूपमा भन्नुभयो —
6'हे शत्रुदमन सौमित्रि! यो सुन्दर पर्वतगुफा विशाल र पर्याप्त हावादार छ। हामी वर्षाकालमा यहीँ बस्नेछौँ।
7'हे राजकुमार! यो रमणीय पर्वतशिखर अग्लो छ। यसमा सेता, कालो र रातो वर्णका शिला छन् र सबैतिर नानाथरी खनिज छरिएका छन्। गुफा, झरना तथा भाँतीभाँतीका रूखसमूह र रङ्गीचङ्गी लहराले यो मनोहर छ। यहाँ अनेक प्रकारका पक्षीको कलरव तथा उत्तम मयूरको केका सुनिन्छ। फुलेका मालती, कुन्द, सिन्धुवार, शिरीष, कदम्ब, अर्जुन र सर्जका झाडीले यो ठाउँ रमणीय छ।
8'हे राजकुमार! यो रमणीय पर्वतशिखर अग्लो छ। यसमा सेता, कालो र रातो वर्णका शिला छन् र सबैतिर नानाथरी खनिज छरिएका छन्। गुफा, झरना तथा भाँतीभाँतीका रूखसमूह र रङ्गीचङ्गी लहराले यो मनोहर छ। यहाँ अनेक प्रकारका पक्षीको कलरव तथा उत्तम मयूरको केका सुनिन्छ। फुलेका मालती, कुन्द, सिन्धुवार, शिरीष, कदम्ब, अर्जुन र सर्जका झाडीले यो ठाउँ रमणीय छ।
9'हे राजकुमार! यो रमणीय पर्वतशिखर अग्लो छ। यसमा सेता, कालो र रातो वर्णका शिला छन् र सबैतिर नानाथरी खनिज छरिएका छन्। गुफा, झरना तथा भाँतीभाँतीका रूखसमूह र रङ्गीचङ्गी लहराले यो मनोहर छ। यहाँ अनेक प्रकारका पक्षीको कलरव तथा उत्तम मयूरको केका सुनिन्छ। फुलेका मालती, कुन्द, सिन्धुवार, शिरीष, कदम्ब, अर्जुन र सर्जका झाडीले यो ठाउँ रमणीय छ।
10'हे राजकुमार! यो रमणीय पर्वतशिखर अग्लो छ। यसमा सेता, कालो र रातो वर्णका शिला छन् र सबैतिर नानाथरी खनिज छरिएका छन्। गुफा, झरना तथा भाँतीभाँतीका रूखसमूह र रङ्गीचङ्गी लहराले यो मनोहर छ। यहाँ अनेक प्रकारका पक्षीको कलरव तथा उत्तम मयूरको केका सुनिन्छ। फुलेका मालती, कुन्द, सिन्धुवार, शिरीष, कदम्ब, अर्जुन र सर्जका झाडीले यो ठाउँ रमणीय छ।
11'हे राजकुमार! पूर्ण विकसित कमलिनी र कमलले भरिएको यो पोखरी मनोहर छ। यो गुफाबाट धेरै टाढा छैन।
12'हे सुस्वभावका लक्ष्मण! गुफाको ईशानकोणतिर ओरालो बाटो र पश्चिमतिरको उचाइ शुभ छ। यो ठाउँ वर्षाजल र प्रचण्ड वायुबाट सुरक्षित छ।
13'हे लक्ष्मण! गुफाको ढोकामा एउटा शिला छ — चिल्लो र विशाल, चम्किलो अञ्जनको थुप्रोझैँ।
14'हे प्रिय! उत्तर दिशामा वर्षामेघझैँ उठेको पर्वतशिखर हेर। त्यो शुभ छ। त्यो अञ्जनको थुप्रोझैँ देखिन्छ।
15'दक्षिण दिशामा एउटा सेतो शिला छ, मानौँ त्यो अर्कै पर्वत हो। त्यो कैलास पर्वतझैँ देखिन्छ र नानाथरी खनिजले समृद्ध छ।
16'पूर्वतिर बग्ने यो नदी हेर। यसको पानी निर्मल छ र यो गुफाको पूर्वतिर बग्छ अनि त्रिकूट पर्वतमा बग्ने जाह्नवीझैँ देखिन्छ। चन्दन, तिलक, साल, तमाल, अतिमुक्त, पद्मक, सरल र अशोक रूखले यो ठाउँ रमणीय देखिन्छ।
17'पूर्वतिर बग्ने यो नदी हेर। यसको पानी निर्मल छ र यो गुफाको पूर्वतिर बग्छ अनि त्रिकूट पर्वतमा बग्ने जाह्नवीझैँ देखिन्छ। चन्दन, तिलक, साल, तमाल, अतिमुक्त, पद्मक, सरल र अशोक रूखले यो ठाउँ रमणीय देखिन्छ।
18'(नदीको) किनारमा यताउता उम्रेका बेत, तिमिद, बकुल, केतक, हिन्ताल, तिनिश, कदम्ब, धव, कृतमालक र वेतसजस्ता भाँतीभाँतीका रूख हेर, जसले त्यो किनार वस्त्र र गहनाले सजिएकी स्त्रीझैँ सुन्दर देखिन्छ।
19'(नदीको) किनारमा यताउता उम्रेका बेत, तिमिद, बकुल, केतक, हिन्ताल, तिनिश, कदम्ब, धव, कृतमालक र वेतसजस्ता भाँतीभाँतीका रूख हेर, जसले त्यो किनार वस्त्र र गहनाले सजिएकी स्त्रीझैँ सुन्दर देखिन्छ।
20'मीठो स्वरमा कुजिरहेका सयौँ पक्षीले भरिएको यो नदी, विशेष गरी महान् प्रेमले आफ्नो जोडीसँग टाँसिएका चक्रवाक पक्षी जोडीजोडीमा विचरण गरिरहेका छन्। नदीका सुन्दर बालुवाका किनार हाँस र सारसले भरिएका छन्। यो नदी यस्तो देखिन्छ मानौँ सर्वाङ्ग सजिएकी कुनै युवती हाँसिरहेकी छिन्।
21'मीठो स्वरमा कुजिरहेका सयौँ पक्षीले भरिएको यो नदी, विशेष गरी महान् प्रेमले आफ्नो जोडीसँग टाँसिएका चक्रवाक पक्षी जोडीजोडीमा विचरण गरिरहेका छन्। नदीका सुन्दर बालुवाका किनार हाँस र सारसले भरिएका छन्। यो नदी यस्तो देखिन्छ मानौँ सर्वाङ्ग सजिएकी कुनै युवती हाँसिरहेकी छिन्।
22'कतै नीलो, कतै रातो र कतै सेता कमलले यो नदी अद्भुत देखिन्छ।
23'यस शान्त नदीको पानीमा जलपक्षी, मयूर र क्रौञ्च विचरण गर्छन्। यसको किनारमा ऋषिहरूका समूह बस्छन्।
24'चन्दनका रूखका यी समान पङ्क्ति हेर; यस्तो लाग्छ मानौँ तिनलाई कल्पनापूर्वक मिलाएर रोपिएको हो।
25'हे शत्रुनाशक सौमित्रि! यो ठाउँ परम मनोहर छ। निश्चय नै हामी यहाँ आनन्दपूर्वक विहार गर्दै बस्नेछौँ।
26'हे राजकुमार! चारैतिर अद्भुत वनले घेरिएको सुग्रीवको रमणीय किष्किन्धा नगरी यहाँबाट टाढा छैन।
27'हे विजयी वीरहरूमा श्रेष्ठ! (यहाँबाट) गीत र वाद्यका स्वर, दुन्दुभिको ध्वनि र वानरहरूको कोलाहल सुनिन्छ।
28'आफ्नी पत्नी र राज्य प्राप्त गरी तथा समृद्धि पाएर वानरनायक सुग्रीव निश्चय नै मित्र र बन्धुहरूको सङ्गको आनन्द लिइरहेका होलान्।'
29यसो भनेर राम अनेक सुन्दर गुफा र लताकुञ्जले युक्त प्रस्रवण पर्वतमा लक्ष्मणसँग बस्न थाल्नुभयो।
30यद्यपि राम अनेक सुखद वस्तुले सम्पन्न त्यस पर्वतमा सुखपूर्वक बस्दै हुनुहुन्थ्यो, तापनि उहाँलाई निकै थोरै सुखको अनुभव हुन्थ्यो।
31विशेष गरी पूर्व दिशामा चन्द्रमा उदाउँदा उहाँलाई आफ्नी अपहृत पत्नीको सम्झना आउँथ्यो, जो उहाँलाई प्राणभन्दा प्रिय थिइन्।
32रातमा ओछ्यानमा पल्टिएका रामको शोक बढ्थ्यो र आँसुले उहाँको कण्ठ अवरुद्ध हुन्थ्यो।
33रामलाई चिन्तित र अपार शोकमा डुबेको देखेर समान रूपमा दुःखी उनका भाइ लक्ष्मणले यी सान्त्वनाका वचन भने —
34'हे वीर! तपाईं जान्नुहुन्छ कि जो शोकमा डुबिरहन्छ, उसले आफ्नो लक्ष्य साध्न सक्दैन। अतः शोक नगर्नुहोस्।
35'हे राम! तपाईं कर्मशील र उद्यमी पुरुष हुनुहुन्छ। तपाईं ईश्वरभीरु, धर्मात्मा र श्रद्धालु हुनुहुन्छ। यदि तपाईंले उद्यम गर्नुभएन भने आफ्नो पराक्रमले पनि युद्धमा कुटिल शत्रुको, विशेष गरी राक्षसको वध गर्न सक्नुहुनेछैन।
36'हे राम! तपाईं कर्मशील र उद्यमी पुरुष हुनुहुन्छ। तपाईं ईश्वरभीरु, धर्मात्मा र श्रद्धालु हुनुहुन्छ। यदि तपाईंले उद्यम गर्नुभएन भने आफ्नो पराक्रमले पनि युद्धमा कुटिल शत्रुको, विशेष गरी राक्षसको वध गर्न सक्नुहुनेछैन।
37'शोकलाई जरैदेखि उखेलेर फाल्नुहोस्। साहस गर्नुहोस्। सङ्कल्पमा दृढ रहनुहोस्। तब मात्र तपाईंले त्यो राक्षस र उसको कुलको नाश गर्न सक्नुहुनेछ।
38'हे ककुत्स्थ! तपाईं समुद्र, वन र पर्वतसहित यस पृथ्वीलाई उल्टाउन सक्नुहुन्छ, अनि रावणको त कुरै के।
39'यो वर्षाकाल हो। शरद् ऋतुको प्रतीक्षा गर्नुहोस्। त्यसपछि तपाईंले रावणको उसको राज्य र कुलसहित नाश गर्नुहुनेछ।
40'म त केवल तपाईंको सुतेको पराक्रमलाई त्यसरी नै जगाउँदै छु जसरी कसैले आहुति दिएर खरानीले ढाकिएको अग्नि प्रज्वलित गर्छ।'
41लक्ष्मणको यो उत्तम परामर्श र मङ्गलमय वचन सुनेर रामले यी स्नेहपूर्ण र आत्मीय वचन भन्नुभयो —
42'हे लक्ष्मण! तिमीले सिद्ध पराक्रम भएका स्नेही र हितैषी परामर्शदाताका वचन बोलेका छौ।
43'साहस क्षीण पार्ने यो शोक अब त्यागियो। अब म आफ्ना वीरकर्ममा त्यस्तै अदम्य पराक्रमको आश्रय लिनेछु।
44'म शरद् ऋतुको प्रतीक्षा गर्नेछु। जबसम्म सुग्रीव र नदीहरू (जलको सम प्रवाहले) प्रसन्न हुँदैनन्, तबसम्म प्रतीक्षा गर्दै म तिम्रो परामर्शमा स्थिर रहनेछु।
45वीरले उपकारको बदला प्रत्युपकारले चुकाउँछ; तर जुन कृतघ्नले प्रत्युपकार गर्दैन, उसले उदारचेता पुरुषहरूको हृदय तोड्छ।
46त्यसपछि लक्ष्मणले रामका वचनमाथि विचारपूर्वक मनन गरे। हात जोडेर उहाँको परामर्श स्वीकार गर्दै उनले दाजुका वचनको सम्मान गरे र आफ्ना सुन्दर दाजुसँग आफ्नो मत प्रकट गर्दै भने —
47'हे नरेश्वर! तपाईंको कामना चाँडै पूरा हुनेछ। शरद्को प्रतीक्षा गर्दै शत्रुसँग युद्ध गर्न दृढसङ्कल्प रहनुहोस्। यो वर्षाकाललाई (र त्यसको बाधक जललाई) क्षमा गर्नुहोस्।
48'आफ्नो क्रोध वशमा राख्नुहोस् र शरद्को प्रतीक्षा गर्नुहोस्। यी (बीचका) चार महिनालाई क्षमा गर्नुहोस्। सिंहले भरिएको यस पर्वतमा मसँग बस्नुहोस्। शत्रुको वधका लागि आफूलाई तयार पार्नुहोस्।' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको किष्किन्धाकाण्डको सत्ताइसौँ सर्ग समाप्त भयो।