सर्गः 26
किष्किन्धाकाण्ड · अध्याय 26
संस्कृत
1ततश्शोकाभिसन्तप्तं सुग्रीवं क्लिन्नवाससम्। शाखामृगमहामात्राः परिवार्योपतस्थिरे4.26.1।।
2अभिगम्य महाबाहुं राममक्लिष्टकारिणम्। स्थिताः प्राञ्जलयस्सर्वे पितामहमिवर्षयः4.26.2।।
3ततः काञ्चनशैलाभ स्तरुणार्कनिभाननः। अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं हनूमान्मारुतात्मजः4.26.3।।
4भवत्प्रसादात्सुग्रीवः पितृपैतामहं महत्। वानराणां सुदुष्प्रापं प्राप्तो राज्यमिदं प्रभो4.26.4।।
5भवता समनुज्ञातः प्रविश्य नगरं शुभम्4.26.5।। संविधास्यति कार्याणि सर्वाणि ससुहृज्जनः। स्नातोऽयं विविधैर्गन्धैरौषधैश्च यथाविधि4.26.6।।
6भवता समनुज्ञातः प्रविश्य नगरं शुभम्4.26.5।। संविधास्यति कार्याणि सर्वाणि ससुहृज्जनः। स्नातोऽयं विविधैर्गन्धैरौषधैश्च यथाविधि4.26.6।।
7अर्चयिष्यति रत्नैश्च माल्यैश्च त्वां विशेषतः। इमां गिरिगुहां रम्यामभिगन्तुमितोऽर्हसि4.26.7।। कुरुष्व स्वामिसम्बन्धं वानरान्सम्प्रहर्षय।
8एवमुक्तो हनुमता राघवः परवीरहा4.26.8।। प्रत्युवाच हनूमन्तं बुद्धिमान्वाक्यकोविदः।
9चतुर्दश समास्सौम्य ग्रामं वा यदि वा पुरम्4.26.9।। न प्रवेक्ष्यामि हनुमन्पितुर्निर्देशपालकः।
10सुसमृद्धां गुहां रम्यां सुग्रीवो वानरर्षभः4.26.10।। प्रविष्टो विधिवद्वीरः क्षिप्रं राज्येऽभिषिच्यताम्।
11एवमुक्त्वा हनूमन्तं रामस्सुग्रीवमब्रवीत्4.26.11।। वृत्तज्ञो वृत्तसम्पन्नमुदारबलविक्रमम्।
12इममप्यङ्गदं वीर यौवराज्येऽभिषेचय4.26.12।। ज्येष्ठस्य स सुतो ज्येष्ठस्सदृशो विक्रमेण ते। अङ्गदोऽयमदीनात्मा यौवराज्यस्य भाजनम्4.26.13।।
13इममप्यङ्गदं वीर यौवराज्येऽभिषेचय4.26.12।। ज्येष्ठस्य स सुतो ज्येष्ठस्सदृशो विक्रमेण ते। अङ्गदोऽयमदीनात्मा यौवराज्यस्य भाजनम्4.26.13।।
14पूर्वोऽयं वार्षिको मासः श्रावणस्सलिलागमः। प्रवृत्तास्सौम्य चत्वारो मासा वार्षिकसज्ञिकाः4.26.14।।
15नायमुद्योगसमयः प्रविश त्वं पुरीं शुभाम्। अस्मिन्वत्स्याम्यहं सौम्य पर्वते सह लक्ष्मणः4.26.15।।
16इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता। प्रभूतसलिला सौम्य प्रभूतकमलोत्पला4.26.16।।
17कार्तिके समनुप्राप्ते त्वं रावणवधे यत। एष नस्समयस्सौम्य प्रविश त्वं स्वमालयम्4.26.17।। अभिषिक्तस्व राज्ये च सुहृदस्सम्प्रहर्षय।
18इति रामाभ्यनुज्ञातस्सुग्रीवो वानराधिपः4.26.18।। प्रविवेश पुरीं रम्यां किष्किन्धां वालिपालिताम्।
19तं वानरसहस्राणि प्रविष्टं वानरेश्वरम्4.26.19।। अभिवाद्य प्रविष्टानि सर्वतः पर्यवारयन्।
20ततः प्रकृतयस्सर्वा दृष्ट्वा हरिगणेश्वरम्4.26.20।। प्रणम्य मूर्ध्ना पतिता वसुधायां समाहिताः।
21सुग्रीवः प्रकृतीस्सर्वास्सम्भाष्योत्थाप्य वीर्यवान्4.26.21।। भ्रातुरन्तःपुरं सौम्यं प्रविवेश महाबलः।
22प्रविश्य त्वभिनिष्क्रान्तं सुग्रीवं प्लवगेश्वरम्4.26.22।। अभ्यषिञ्चन्त सुहृदस्सहस्राक्षमिवामराः।
23तस्य पाण्डुरमाजह्रुश्छत्रं हेमपरिष्कृतम्4.26.23।। शुक्ले च वालव्यजने हेमदण्डे यशस्करे। तथा सर्वाणि रत्नानि सर्वबीजौषधीरपि4.26.24 सक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान्कुसुमानि च। शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम्4.26.25।। सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च। चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश्च विविधान्बहून्4.26.26।। अक्षतं जातरूपं च प्रियङ्गुमधुसर्पिषी। दधि चर्म च वैयाघ्रं वाराही चाप्युपानहौ4.26.27।। समालम्भनमादाय रोचनां समनश्शिलाम्। आग्मुस्तत्र मुदिता वराः कन्यास्तु षोडश4.26.28।।
24तस्य पाण्डुरमाजह्रुश्छत्रं हेमपरिष्कृतम्4.26.23।। शुक्ले च वालव्यजने हेमदण्डे यशस्करे। तथा सर्वाणि रत्नानि सर्वबीजौषधीरपि4.26.24 सक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान्कुसुमानि च। शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम्4.26.25।। सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च। चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश्च विविधान्बहून्4.26.26।। अक्षतं जातरूपं च प्रियङ्गुमधुसर्पिषी। दधि चर्म च वैयाघ्रं वाराही चाप्युपानहौ4.26.27।। समालम्भनमादाय रोचनां समनश्शिलाम्। आग्मुस्तत्र मुदिता वराः कन्यास्तु षोडश4.26.28।।
25तस्य पाण्डुरमाजह्रुश्छत्रं हेमपरिष्कृतम्4.26.23।। शुक्ले च वालव्यजने हेमदण्डे यशस्करे। तथा सर्वाणि रत्नानि सर्वबीजौषधीरपि4.26.24 सक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान्कुसुमानि च। शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम्4.26.25।। सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च। चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश्च विविधान्बहून्4.26.26।। अक्षतं जातरूपं च प्रियङ्गुमधुसर्पिषी। दधि चर्म च वैयाघ्रं वाराही चाप्युपानहौ4.26.27।। समालम्भनमादाय रोचनां समनश्शिलाम्। आग्मुस्तत्र मुदिता वराः कन्यास्तु षोडश4.26.28।।
26तस्य पाण्डुरमाजह्रुश्छत्रं हेमपरिष्कृतम्4.26.23।। शुक्ले च वालव्यजने हेमदण्डे यशस्करे। तथा सर्वाणि रत्नानि सर्वबीजौषधीरपि4.26.24 सक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान्कुसुमानि च। शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम्4.26.25।। सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च। चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश्च विविधान्बहून्4.26.26।। अक्षतं जातरूपं च प्रियङ्गुमधुसर्पिषी। दधि चर्म च वैयाघ्रं वाराही चाप्युपानहौ4.26.27।। समालम्भनमादाय रोचनां समनश्शिलाम्। आग्मुस्तत्र मुदिता वराः कन्यास्तु षोडश4.26.28।।
27तस्य पाण्डुरमाजह्रुश्छत्रं हेमपरिष्कृतम्4.26.23।। शुक्ले च वालव्यजने हेमदण्डे यशस्करे। तथा सर्वाणि रत्नानि सर्वबीजौषधीरपि4.26.24 सक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान्कुसुमानि च। शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम्4.26.25।। सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च। चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश्च विविधान्बहून्4.26.26।। अक्षतं जातरूपं च प्रियङ्गुमधुसर्पिषी। दधि चर्म च वैयाघ्रं वाराही चाप्युपानहौ4.26.27।। समालम्भनमादाय रोचनां समनश्शिलाम्। आग्मुस्तत्र मुदिता वराः कन्यास्तु षोडश4.26.28।।
28तस्य पाण्डुरमाजह्रुश्छत्रं हेमपरिष्कृतम्4.26.23।। शुक्ले च वालव्यजने हेमदण्डे यशस्करे। तथा सर्वाणि रत्नानि सर्वबीजौषधीरपि4.26.24 सक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान्कुसुमानि च। शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम्4.26.25।। सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च। चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश्च विविधान्बहून्4.26.26।। अक्षतं जातरूपं च प्रियङ्गुमधुसर्पिषी। दधि चर्म च वैयाघ्रं वाराही चाप्युपानहौ4.26.27।। समालम्भनमादाय रोचनां समनश्शिलाम्। आग्मुस्तत्र मुदिता वराः कन्यास्तु षोडश4.26.28।।
29ततस्ते वानरश्रेष्ठं यथाकालं यथाविधि। रत्नैर्वस्त्रैश्च भक्ष्यैश्च तोषयित्वा द्विजर्षभान्4.26.29।।
30ततः कुशपरिस्तीर्णं समिद्धं जातवेदसम्। मन्त्रपूतेन हविषा हुत्वा मन्त्रविदो जनाः4.26.30।।
31ततो हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते। प्रासादशिखरे रम्ये चित्रमाल्योपशोभिते4.26.31।। प्राङ्मुखं विविधैर्मन्त्रै: स्थापयित्वा वरासने। नदीनदेभ्यस्संहृत्य तीर्थेभ्यश्च समन्ततः4.26.32।। आहृत्य च समुद्रेभ्यस्सर्वेभ्यो वानरर्षभाः। अपः कनककुम्भेषु निधाय विमलाश्शुभाः4.26.33।। शुभैर्वृषभशृङ्गैश्च कलशैश्चापि काञ्चनैः। शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च4.26.34।। गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः। मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनुमान्जाम्बवान्नलः4.26.35।। अभ्यषिञ्चन्त सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना। सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा4.26.36।।
32ततो हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते। प्रासादशिखरे रम्ये चित्रमाल्योपशोभिते4.26.31।। प्राङ्मुखं विविधैर्मन्त्रै: स्थापयित्वा वरासने। नदीनदेभ्यस्संहृत्य तीर्थेभ्यश्च समन्ततः4.26.32।। आहृत्य च समुद्रेभ्यस्सर्वेभ्यो वानरर्षभाः। अपः कनककुम्भेषु निधाय विमलाश्शुभाः4.26.33।। शुभैर्वृषभशृङ्गैश्च कलशैश्चापि काञ्चनैः। शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च4.26.34।। गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः। मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनुमान्जाम्बवान्नलः4.26.35।। अभ्यषिञ्चन्त सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना। सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा4.26.36।।
33ततो हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते। प्रासादशिखरे रम्ये चित्रमाल्योपशोभिते4.26.31।। प्राङ्मुखं विविधैर्मन्त्रै: स्थापयित्वा वरासने। नदीनदेभ्यस्संहृत्य तीर्थेभ्यश्च समन्ततः4.26.32।। आहृत्य च समुद्रेभ्यस्सर्वेभ्यो वानरर्षभाः। अपः कनककुम्भेषु निधाय विमलाश्शुभाः4.26.33।। शुभैर्वृषभशृङ्गैश्च कलशैश्चापि काञ्चनैः। शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च4.26.34।। गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः। मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनुमान्जाम्बवान्नलः4.26.35।। अभ्यषिञ्चन्त सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना। सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा4.26.36।।
34ततो हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते। प्रासादशिखरे रम्ये चित्रमाल्योपशोभिते4.26.31।। प्राङ्मुखं विविधैर्मन्त्रै: स्थापयित्वा वरासने। नदीनदेभ्यस्संहृत्य तीर्थेभ्यश्च समन्ततः4.26.32।। आहृत्य च समुद्रेभ्यस्सर्वेभ्यो वानरर्षभाः। अपः कनककुम्भेषु निधाय विमलाश्शुभाः4.26.33।। शुभैर्वृषभशृङ्गैश्च कलशैश्चापि काञ्चनैः। शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च4.26.34।। गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः। मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनुमान्जाम्बवान्नलः4.26.35।। अभ्यषिञ्चन्त सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना। सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा4.26.36।।
35ततो हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते। प्रासादशिखरे रम्ये चित्रमाल्योपशोभिते4.26.31।। प्राङ्मुखं विविधैर्मन्त्रै: स्थापयित्वा वरासने। नदीनदेभ्यस्संहृत्य तीर्थेभ्यश्च समन्ततः4.26.32।। आहृत्य च समुद्रेभ्यस्सर्वेभ्यो वानरर्षभाः। अपः कनककुम्भेषु निधाय विमलाश्शुभाः4.26.33।। शुभैर्वृषभशृङ्गैश्च कलशैश्चापि काञ्चनैः। शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च4.26.34।। गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः। मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनुमान्जाम्बवान्नलः4.26.35।। अभ्यषिञ्चन्त सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना। सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा4.26.36।।
36ततो हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते। प्रासादशिखरे रम्ये चित्रमाल्योपशोभिते4.26.31।। प्राङ्मुखं विविधैर्मन्त्रै: स्थापयित्वा वरासने। नदीनदेभ्यस्संहृत्य तीर्थेभ्यश्च समन्ततः4.26.32।। आहृत्य च समुद्रेभ्यस्सर्वेभ्यो वानरर्षभाः। अपः कनककुम्भेषु निधाय विमलाश्शुभाः4.26.33।। शुभैर्वृषभशृङ्गैश्च कलशैश्चापि काञ्चनैः। शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च4.26.34।। गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः। मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनुमान्जाम्बवान्नलः4.26.35।। अभ्यषिञ्चन्त सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना। सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा4.26.36।।
37अभिषिक्ते तु सुग्रीवे सर्वे वानरपुङ्गवाः। प्रचुक्रुशुर्महात्मानो हृष्टा स्तत्र सहस्रशः 4.26.37।।
38रामस्य तु वचः कुर्वन्सुग्रीवो हरिपुङ्गवः। अङ्गदं सम्परिष्वज्य यौवराज्येऽभ्यषेचयत्4.26.38।।
39अङ्गदे चाभिषिक्ते तु सानुक्रोशाः प्लवङ्गमाः। साधु साध्विति सुग्रीवं महात्मानोऽभ्यपूजयन्4.26.39।।
40रामं चैव महात्मानं लक्ष्मणं च पुनः पुनः। प्रीताश्च तुष्टुवुस्सर्वे तादृशे तत्र वर्तिते4.26.40।।
41हृष्टपुष्टजनाकीर्णा पताकाध्वजशोभिता। बभूव नगरी रम्या किष्किन्धा गिरिगह्वरे4.26.41।।
अंग्रेज़ी
1Then the chiefs of the army of the monkeys surrounded Sugriva, who was overcome with grief and was still in wet clothes (since he had taken bath at the conclusion of the funeral rites) and waited.
2Just like sages stand before the creator Brahma, all the monkeys stood with folded hands before the longarmed Rama, the remover of sorrow.
3Hanuman, son of the Windgod, glowing like a golden mountain, whose face resembled the rising Sun addressed Rama with folded hands:
4'O Lord by your grace Sugriva inherited the ancestral kingdom which would have been otherwise difficult.
5'Permitted by your gracious self, he will enter the auspicious city along with his friends and perform his duties. He had his auspicious bath in fragrant waters with medicinal herbs as per tradition.
6'Permitted by your gracious self, he will enter the auspicious city along with his friends and perform his duties. He had his auspicious bath in fragrant waters with medicinal herbs as per tradition.
7'He wants to propitiate you first specially with garlands and gems. Pray enter this beautiful mountain cave for the pleasure of the monkeys and establish relationship with king Sugriva.'
8Requested by Hanuman who was skilful in conversation, wise Rama, slayer of enemies, replied:
9'Dear Hanuman In obedience to my father's command I should not enter any village or city for fourteen years.
10'Let Sugriva enter the beautiful prosperous cavern (Kishkinda) and be installed by you as king with due rituals.'
11Having thus spoken to Hanuman, Rama who knew etiquette addressed mighty Sugriva, endowed with wisdom:
12'O hero consecrate Angada as heirapparent since he deserves it as the eldest son of your brother, a noble soul and equal to you in prowess.
13'O hero consecrate Angada as heirapparent since he deserves it as the eldest son of your brother, a noble soul and equal to you in prowess.
14'O noble Sugriva the four months from now will be rainy season. This is Sravana, the first month of the season in which rain is expected to start pouring.
15'O goodnatured Sugriva this is not a suitable time for any endeavour. Go to the auspicious capital city of Kishkinda and I will reside on the mountain with Lakshmana.
16'Dear Sugriva this cavern of the mountain is large and airy. It has abundant water resources with lotuses and lilies.
17'Enter the city and get yourself installed and cheer your friends. Make all arrangement for killing Ravana when the month of Kartika begins as it is the proper time (for the purpose).
18Thus permitted by Rama , Sugriva, lord of the monkeys entered the beautiful city of Kishkinda (once) ruled by Vali.
19Thousands of monkeys entered the city of Kishkinda along with their king, and stood in attendance everywhere.
20Then all the subjects of the city collected together, prostrated to the chief of the monkey clan with their forehead touching the ground (as a mark of respect) and sat down.
21Asking the monkeys to rise to their feet, the mighty and powerful Sugriva entered the inner chambers of his brother.
22With Sugriva,the lord of the monkeys, returned to Kishkinda, his kith and kin coronated him just as the gods consecrated the thousandeyed Indra.
23The monkeys brought a white canopy decorated with gold and two chamaras with glorious golden staff. They also brought jewels, all kinds of medicinal herbs, sprouts, sap from trees, white flowers and white clothes, unguents, garlands of fragrant lotuses that grow on land and water, heavently sandal, fragrants of different kinds, goldcoloured paddy, honey of priyanga, curds, tiger skin and sandals made of boar skin. Then sixteen beautiful, cheerful females appeared with unguent, gorochana mixed with red arsenic (used for putting tilaka on the forehead).
24The monkeys brought a white canopy decorated with gold and two chamaras with glorious golden staff. They also brought jewels, all kinds of medicinal herbs, sprouts, sap from trees, white flowers and white clothes, unguents, garlands of fragrant lotuses that grow on land and water, heavently sandal, fragrants of different kinds, goldcoloured paddy, honey of priyanga, curds, tiger skin and sandals made of boar skin. Then sixteen beautiful, cheerful females appeared with unguent, gorochana mixed with red arsenic (used for putting tilaka on the forehead).
25The monkeys brought a white canopy decorated with gold and two chamaras with glorious golden staff. They also brought jewels, all kinds of medicinal herbs, sprouts, sap from trees, white flowers and white clothes, unguents, garlands of fragrant lotuses that grow on land and water, heavently sandal, fragrants of different kinds, goldcoloured paddy, honey of priyanga, curds, tiger skin and sandals made of boar skin. Then sixteen beautiful, cheerful females appeared with unguent, gorochana mixed with red arsenic (used for putting tilaka on the forehead).
26The monkeys brought a white canopy decorated with gold and two chamaras with glorious golden staff. They also brought jewels, all kinds of medicinal herbs, sprouts, sap from trees, white flowers and white clothes, unguents, garlands of fragrant lotuses that grow on land and water, heavently sandal, fragrants of different kinds, goldcoloured paddy, honey of priyanga, curds, tiger skin and sandals made of boar skin. Then sixteen beautiful, cheerful females appeared with unguent, gorochana mixed with red arsenic (used for putting tilaka on the forehead).
27The monkeys brought a white canopy decorated with gold and two chamaras with glorious golden staff. They also brought jewels, all kinds of medicinal herbs, sprouts, sap from trees, white flowers and white clothes, unguents, garlands of fragrant lotuses that grow on land and water, heavently sandal, fragrants of different kinds, goldcoloured paddy, honey of priyanga, curds, tiger skin and sandals made of boar skin. Then sixteen beautiful, cheerful females appeared with unguent, gorochana mixed with red arsenic (used for putting tilaka on the forehead).
28The monkeys brought a white canopy decorated with gold and two chamaras with glorious golden staff. They also brought jewels, all kinds of medicinal herbs, sprouts, sap from trees, white flowers and white clothes, unguents, garlands of fragrant lotuses that grow on land and water, heavently sandal, fragrants of different kinds, goldcoloured paddy, honey of priyanga, curds, tiger skin and sandals made of boar skin. Then sixteen beautiful, cheerful females appeared with unguent, gorochana mixed with red arsenic (used for putting tilaka on the forehead).
29Then they duly propitiated the brahmins, offering them gifts of gems, clothes and eatables.
30Then the priests (people who recite Vedic hymns) strew around kusa grass, kindled sacred fire with recitation of mantras and made offerings of havis into the fire.
31Then Sugriva was seated facing the east on a golden throne with fine coverings on top of the mansion decorated with multicoloured garlands. As per tradition, sacred waters collected from rivers and rivulets and stored in golden pots was aportioned in accordance with the procedure ordained by the sages in sastras. At the appropriate time the pure and fragrant water was poured by Gaja, Gavaya, Sarabha, Mainda, Dvivida, Hanumanta, Jambavan and Nala on Sugriva, the bull among monkeys through horns of bulls and jars of gold, like the eight Vasus bathed the thousandeyed Indra. Thus they performed the consecration.
32Then Sugriva was seated facing the east on a golden throne with fine coverings on top of the mansion decorated with multicoloured garlands. As per tradition, sacred waters collected from rivers and rivulets and stored in golden pots was aportioned in accordance with the procedure ordained by the sages in sastras. At the appropriate time the pure and fragrant water was poured by Gaja, Gavaya, Sarabha, Mainda, Dvivida, Hanumanta, Jambavan and Nala on Sugriva, the bull among monkeys through horns of bulls and jars of gold, like the eight Vasus bathed the thousandeyed Indra. Thus they performed the consecration.
33Then Sugriva was seated facing the east on a golden throne with fine coverings on top of the mansion decorated with multicoloured garlands. As per tradition, sacred waters collected from rivers and rivulets and stored in golden pots was aportioned in accordance with the procedure ordained by the sages in sastras. At the appropriate time the pure and fragrant water was poured by Gaja, Gavaya, Sarabha, Mainda, Dvivida, Hanumanta, Jambavan and Nala on Sugriva, the bull among monkeys through horns of bulls and jars of gold, like the eight Vasus bathed the thousandeyed Indra. Thus they performed the consecration.
34Then Sugriva was seated facing the east on a golden throne with fine coverings on top of the mansion decorated with multicoloured garlands. As per tradition, sacred waters collected from rivers and rivulets and stored in golden pots was aportioned in accordance with the procedure ordained by the sages in sastras. At the appropriate time the pure and fragrant water was poured by Gaja, Gavaya, Sarabha, Mainda, Dvivida, Hanumanta, Jambavan and Nala on Sugriva, the bull among monkeys through horns of bulls and jars of gold, like the eight Vasus bathed the thousandeyed Indra. Thus they performed the consecration.
35Then Sugriva was seated facing the east on a golden throne with fine coverings on top of the mansion decorated with multicoloured garlands. As per tradition, sacred waters collected from rivers and rivulets and stored in golden pots was aportioned in accordance with the procedure ordained by the sages in sastras. At the appropriate time the pure and fragrant water was poured by Gaja, Gavaya, Sarabha, Mainda, Dvivida, Hanumanta, Jambavan and Nala on Sugriva, the bull among monkeys through horns of bulls and jars of gold, like the eight Vasus bathed the thousandeyed Indra. Thus they performed the consecration.
36Then Sugriva was seated facing the east on a golden throne with fine coverings on top of the mansion decorated with multicoloured garlands. As per tradition, sacred waters collected from rivers and rivulets and stored in golden pots was aportioned in accordance with the procedure ordained by the sages in sastras. At the appropriate time the pure and fragrant water was poured by Gaja, Gavaya, Sarabha, Mainda, Dvivida, Hanumanta, Jambavan and Nala on Sugriva, the bull among monkeys through horns of bulls and jars of gold, like the eight Vasus bathed the thousandeyed Indra. Thus they performed the consecration.
37As Sugriva was ceremoniously consecrated, thousands of monkeys rejoiced and shrieked out of joy.
38In obedience to Rama's instruction, Sugriva, lord of the monkeys installed Angada as prince regent and embraced him.
39The great monkeys concerned hailed Sugriva's action saying, 'well done, well done' on the installation of Angada.
40As Sugriva and Angada were installed, all the monkeys were highly pleased and praised the noblehearted Rama and Lakshmana again and again.
41The beautiful city of Kishkinda situated in a mountaincave, decorated with banners and flags was filled with happy, wellfed citizens.
हिन्दी
1तब वानरसेना के नायकों ने शोक से अभिभूत और अब भी भीगे वस्त्रों में (अन्त्येष्टि के अन्त में स्नान करने के कारण) खड़े सुग्रीव को घेर लिया और प्रतीक्षा करने लगे।
2जैसे ऋषिगण सृष्टिकर्ता ब्रह्मा के समक्ष खड़े होते हैं, वैसे ही सब वानर शोकहर्ता विशालबाहु राम के समक्ष हाथ जोड़कर खड़े हुए।
3स्वर्णपर्वत के समान दीप्तिमान्, उदीयमान सूर्य के समान मुख वाले पवनपुत्र हनुमान् ने हाथ जोड़कर राम से कहा —
4'हे स्वामी! आपकी कृपा से सुग्रीव को पैतृक राज्य प्राप्त हुआ, जो अन्यथा दुर्लभ था।
5'आपकी अनुमति पाकर वे अपने मित्रों सहित इस मङ्गलमय नगरी में प्रवेश करेंगे और अपने कर्तव्य निभाएँगे। उन्होंने परम्परा के अनुसार औषधियुक्त सुगन्धित जल से मङ्गलस्नान कर लिया है।
6'आपकी अनुमति पाकर वे अपने मित्रों सहित इस मङ्गलमय नगरी में प्रवेश करेंगे और अपने कर्तव्य निभाएँगे। उन्होंने परम्परा के अनुसार औषधियुक्त सुगन्धित जल से मङ्गलस्नान कर लिया है।
7'वे सर्वप्रथम मालाओं और रत्नों से विशेष रूप से आपका सत्कार करना चाहते हैं। वानरों की प्रसन्नता के लिए कृपया इस सुन्दर पर्वतगुफा में प्रवेश कीजिए और राजा सुग्रीव के साथ सम्बन्ध स्थापित कीजिए।'
8सम्भाषण में निपुण हनुमान् के इस अनुरोध पर शत्रुहन्ता बुद्धिमान् राम ने उत्तर दिया —
9'हे प्रिय हनुमान्! अपने पिता की आज्ञा के पालन में मुझे चौदह वर्ष तक किसी ग्राम अथवा नगर में प्रवेश नहीं करना चाहिए।
10'सुग्रीव इस सुन्दर, समृद्ध गुफानगरी (किष्किन्धा) में प्रवेश करें और आप लोग विधिपूर्वक उनका राज्याभिषेक करें।'
11हनुमान् से ऐसा कहकर शिष्टाचार के ज्ञाता राम ने बुद्धिसम्पन्न महाबली सुग्रीव से कहा —
12'हे वीर! अङ्गद का युवराज पद पर अभिषेक करो, क्योंकि वह इसके योग्य है — तुम्हारे भाई का ज्येष्ठ पुत्र, महान् आत्मा और पराक्रम में तुम्हारे समान।
13'हे वीर! अङ्गद का युवराज पद पर अभिषेक करो, क्योंकि वह इसके योग्य है — तुम्हारे भाई का ज्येष्ठ पुत्र, महान् आत्मा और पराक्रम में तुम्हारे समान।
14'हे महान् सुग्रीव! अब से चार मास वर्षाकाल होगा। यह श्रावण है, ऋतु का पहला मास, जिसमें वर्षा आरम्भ होने की आशा है।
15'हे सुस्वभाव सुग्रीव! यह किसी उद्यम के लिए उपयुक्त समय नहीं है। तुम किष्किन्धा की मङ्गलमयी राजधानी में जाओ और मैं लक्ष्मण के साथ पर्वत पर निवास करूँगा।
16'हे प्रिय सुग्रीव! पर्वत की यह गुफा विशाल और हवादार है। इसमें कमलों और कुमुदों से युक्त प्रचुर जलस्रोत हैं।
17'नगर में प्रवेश करो, अपना अभिषेक कराओ और अपने मित्रों को प्रसन्न करो। कार्तिक मास आरम्भ होते ही रावण के वध की सब व्यवस्था करना, क्योंकि वही इस कार्य के लिए उचित समय है।'
18राम की इस अनुमति के पश्चात् वानरराज सुग्रीव ने वालि द्वारा (कभी) शासित सुन्दर किष्किन्धा नगरी में प्रवेश किया।
19सहस्रों वानर अपने राजा के साथ किष्किन्धा नगरी में प्रविष्ट हुए और सब ओर सेवा में उपस्थित रहे।
20तब नगर की समस्त प्रजा एकत्र होकर वानरकुल के नायक को भूमि पर मस्तक टेककर (आदर के चिह्नस्वरूप) प्रणाम कर बैठ गई।
21वानरों को उठने के लिए कहकर महाबली, प्रतापी सुग्रीव ने अपने भाई के अन्तःपुर में प्रवेश किया।
22वानरराज सुग्रीव के किष्किन्धा लौटने पर उनके बन्धु-बान्धवों ने उनका राज्याभिषेक वैसे ही किया जैसे देवताओं ने सहस्राक्ष इन्द्र का अभिषेक किया था।
23वानर स्वर्ण से अलंकृत श्वेत छत्र और स्वर्णदण्ड से युक्त दो देदीप्यमान चँवर लाए। वे रत्न, सब प्रकार की औषधियाँ, अंकुर, वृक्षों का रस, श्वेत पुष्प और श्वेत वस्त्र, अनुलेपन, स्थल और जल में उगने वाले सुगन्धित कमलों की मालाएँ, दिव्य चन्दन, नाना प्रकार की सुगन्धियाँ, स्वर्णवर्ण का धान, प्रियङ्गु का मधु, दही, व्याघ्रचर्म तथा वराहचर्म की पादुकाएँ भी लाए। तब सोलह सुन्दर, प्रसन्न स्त्रियाँ अनुलेपन तथा मैनसिल मिली गोरोचन (मस्तक पर तिलक के लिए) लेकर उपस्थित हुईं।
24वानर स्वर्ण से अलंकृत श्वेत छत्र और स्वर्णदण्ड से युक्त दो देदीप्यमान चँवर लाए। वे रत्न, सब प्रकार की औषधियाँ, अंकुर, वृक्षों का रस, श्वेत पुष्प और श्वेत वस्त्र, अनुलेपन, स्थल और जल में उगने वाले सुगन्धित कमलों की मालाएँ, दिव्य चन्दन, नाना प्रकार की सुगन्धियाँ, स्वर्णवर्ण का धान, प्रियङ्गु का मधु, दही, व्याघ्रचर्म तथा वराहचर्म की पादुकाएँ भी लाए। तब सोलह सुन्दर, प्रसन्न स्त्रियाँ अनुलेपन तथा मैनसिल मिली गोरोचन (मस्तक पर तिलक के लिए) लेकर उपस्थित हुईं।
25वानर स्वर्ण से अलंकृत श्वेत छत्र और स्वर्णदण्ड से युक्त दो देदीप्यमान चँवर लाए। वे रत्न, सब प्रकार की औषधियाँ, अंकुर, वृक्षों का रस, श्वेत पुष्प और श्वेत वस्त्र, अनुलेपन, स्थल और जल में उगने वाले सुगन्धित कमलों की मालाएँ, दिव्य चन्दन, नाना प्रकार की सुगन्धियाँ, स्वर्णवर्ण का धान, प्रियङ्गु का मधु, दही, व्याघ्रचर्म तथा वराहचर्म की पादुकाएँ भी लाए। तब सोलह सुन्दर, प्रसन्न स्त्रियाँ अनुलेपन तथा मैनसिल मिली गोरोचन (मस्तक पर तिलक के लिए) लेकर उपस्थित हुईं।
26वानर स्वर्ण से अलंकृत श्वेत छत्र और स्वर्णदण्ड से युक्त दो देदीप्यमान चँवर लाए। वे रत्न, सब प्रकार की औषधियाँ, अंकुर, वृक्षों का रस, श्वेत पुष्प और श्वेत वस्त्र, अनुलेपन, स्थल और जल में उगने वाले सुगन्धित कमलों की मालाएँ, दिव्य चन्दन, नाना प्रकार की सुगन्धियाँ, स्वर्णवर्ण का धान, प्रियङ्गु का मधु, दही, व्याघ्रचर्म तथा वराहचर्म की पादुकाएँ भी लाए। तब सोलह सुन्दर, प्रसन्न स्त्रियाँ अनुलेपन तथा मैनसिल मिली गोरोचन (मस्तक पर तिलक के लिए) लेकर उपस्थित हुईं।
27वानर स्वर्ण से अलंकृत श्वेत छत्र और स्वर्णदण्ड से युक्त दो देदीप्यमान चँवर लाए। वे रत्न, सब प्रकार की औषधियाँ, अंकुर, वृक्षों का रस, श्वेत पुष्प और श्वेत वस्त्र, अनुलेपन, स्थल और जल में उगने वाले सुगन्धित कमलों की मालाएँ, दिव्य चन्दन, नाना प्रकार की सुगन्धियाँ, स्वर्णवर्ण का धान, प्रियङ्गु का मधु, दही, व्याघ्रचर्म तथा वराहचर्म की पादुकाएँ भी लाए। तब सोलह सुन्दर, प्रसन्न स्त्रियाँ अनुलेपन तथा मैनसिल मिली गोरोचन (मस्तक पर तिलक के लिए) लेकर उपस्थित हुईं।
28वानर स्वर्ण से अलंकृत श्वेत छत्र और स्वर्णदण्ड से युक्त दो देदीप्यमान चँवर लाए। वे रत्न, सब प्रकार की औषधियाँ, अंकुर, वृक्षों का रस, श्वेत पुष्प और श्वेत वस्त्र, अनुलेपन, स्थल और जल में उगने वाले सुगन्धित कमलों की मालाएँ, दिव्य चन्दन, नाना प्रकार की सुगन्धियाँ, स्वर्णवर्ण का धान, प्रियङ्गु का मधु, दही, व्याघ्रचर्म तथा वराहचर्म की पादुकाएँ भी लाए। तब सोलह सुन्दर, प्रसन्न स्त्रियाँ अनुलेपन तथा मैनसिल मिली गोरोचन (मस्तक पर तिलक के लिए) लेकर उपस्थित हुईं।
29तदनन्तर उन्होंने रत्नों, वस्त्रों और भोज्य पदार्थों के उपहार देकर ब्राह्मणों को विधिपूर्वक प्रसन्न किया।
30तब पुरोहितों ने चारों ओर कुश बिछाए, मन्त्रोच्चार के साथ पवित्र अग्नि प्रज्वलित की और अग्नि में हवि की आहुतियाँ दीं।
31तब रंगबिरंगी मालाओं से सजे प्रासाद के ऊपरी भाग पर उत्तम आस्तरणों से युक्त स्वर्णसिंहासन पर सुग्रीव को पूर्वाभिमुख बिठाया गया। परम्परा के अनुसार नदियों और सरिताओं से एकत्र कर स्वर्णकलशों में रखा गया पवित्र जल शास्त्रों में ऋषियों द्वारा विहित विधि के अनुसार बाँटा गया। उचित समय पर गज, गवय, शरभ, मैन्द, द्विविद, हनुमान्, जाम्बवान् और नल ने वृषभों के सींगों तथा स्वर्णकलशों से वह शुद्ध सुगन्धित जल वानरश्रेष्ठ सुग्रीव पर वैसे ही डाला जैसे आठ वसुओं ने सहस्राक्ष इन्द्र का अभिषेक किया था। इस प्रकार उन्होंने अभिषेक सम्पन्न किया।
32तब रंगबिरंगी मालाओं से सजे प्रासाद के ऊपरी भाग पर उत्तम आस्तरणों से युक्त स्वर्णसिंहासन पर सुग्रीव को पूर्वाभिमुख बिठाया गया। परम्परा के अनुसार नदियों और सरिताओं से एकत्र कर स्वर्णकलशों में रखा गया पवित्र जल शास्त्रों में ऋषियों द्वारा विहित विधि के अनुसार बाँटा गया। उचित समय पर गज, गवय, शरभ, मैन्द, द्विविद, हनुमान्, जाम्बवान् और नल ने वृषभों के सींगों तथा स्वर्णकलशों से वह शुद्ध सुगन्धित जल वानरश्रेष्ठ सुग्रीव पर वैसे ही डाला जैसे आठ वसुओं ने सहस्राक्ष इन्द्र का अभिषेक किया था। इस प्रकार उन्होंने अभिषेक सम्पन्न किया।
33तब रंगबिरंगी मालाओं से सजे प्रासाद के ऊपरी भाग पर उत्तम आस्तरणों से युक्त स्वर्णसिंहासन पर सुग्रीव को पूर्वाभिमुख बिठाया गया। परम्परा के अनुसार नदियों और सरिताओं से एकत्र कर स्वर्णकलशों में रखा गया पवित्र जल शास्त्रों में ऋषियों द्वारा विहित विधि के अनुसार बाँटा गया। उचित समय पर गज, गवय, शरभ, मैन्द, द्विविद, हनुमान्, जाम्बवान् और नल ने वृषभों के सींगों तथा स्वर्णकलशों से वह शुद्ध सुगन्धित जल वानरश्रेष्ठ सुग्रीव पर वैसे ही डाला जैसे आठ वसुओं ने सहस्राक्ष इन्द्र का अभिषेक किया था। इस प्रकार उन्होंने अभिषेक सम्पन्न किया।
34तब रंगबिरंगी मालाओं से सजे प्रासाद के ऊपरी भाग पर उत्तम आस्तरणों से युक्त स्वर्णसिंहासन पर सुग्रीव को पूर्वाभिमुख बिठाया गया। परम्परा के अनुसार नदियों और सरिताओं से एकत्र कर स्वर्णकलशों में रखा गया पवित्र जल शास्त्रों में ऋषियों द्वारा विहित विधि के अनुसार बाँटा गया। उचित समय पर गज, गवय, शरभ, मैन्द, द्विविद, हनुमान्, जाम्बवान् और नल ने वृषभों के सींगों तथा स्वर्णकलशों से वह शुद्ध सुगन्धित जल वानरश्रेष्ठ सुग्रीव पर वैसे ही डाला जैसे आठ वसुओं ने सहस्राक्ष इन्द्र का अभिषेक किया था। इस प्रकार उन्होंने अभिषेक सम्पन्न किया।
35तब रंगबिरंगी मालाओं से सजे प्रासाद के ऊपरी भाग पर उत्तम आस्तरणों से युक्त स्वर्णसिंहासन पर सुग्रीव को पूर्वाभिमुख बिठाया गया। परम्परा के अनुसार नदियों और सरिताओं से एकत्र कर स्वर्णकलशों में रखा गया पवित्र जल शास्त्रों में ऋषियों द्वारा विहित विधि के अनुसार बाँटा गया। उचित समय पर गज, गवय, शरभ, मैन्द, द्विविद, हनुमान्, जाम्बवान् और नल ने वृषभों के सींगों तथा स्वर्णकलशों से वह शुद्ध सुगन्धित जल वानरश्रेष्ठ सुग्रीव पर वैसे ही डाला जैसे आठ वसुओं ने सहस्राक्ष इन्द्र का अभिषेक किया था। इस प्रकार उन्होंने अभिषेक सम्पन्न किया।
36तब रंगबिरंगी मालाओं से सजे प्रासाद के ऊपरी भाग पर उत्तम आस्तरणों से युक्त स्वर्णसिंहासन पर सुग्रीव को पूर्वाभिमुख बिठाया गया। परम्परा के अनुसार नदियों और सरिताओं से एकत्र कर स्वर्णकलशों में रखा गया पवित्र जल शास्त्रों में ऋषियों द्वारा विहित विधि के अनुसार बाँटा गया। उचित समय पर गज, गवय, शरभ, मैन्द, द्विविद, हनुमान्, जाम्बवान् और नल ने वृषभों के सींगों तथा स्वर्णकलशों से वह शुद्ध सुगन्धित जल वानरश्रेष्ठ सुग्रीव पर वैसे ही डाला जैसे आठ वसुओं ने सहस्राक्ष इन्द्र का अभिषेक किया था। इस प्रकार उन्होंने अभिषेक सम्पन्न किया।
37सुग्रीव का विधिपूर्वक अभिषेक होते ही सहस्रों वानर हर्ष से भर गए और आनन्द में चीत्कार कर उठे।
38राम के आदेश का पालन करते हुए वानरराज सुग्रीव ने अङ्गद को युवराज पद पर प्रतिष्ठित किया और उसे गले लगाया।
39अङ्गद के अभिषेक पर उपस्थित महान् वानरों ने 'साधु! साधु!' कहकर सुग्रीव के इस कार्य की सराहना की।
40सुग्रीव और अङ्गद के अभिषेक से समस्त वानर अत्यन्त प्रसन्न हुए और उन्होंने उदारहृदय राम तथा लक्ष्मण की बार-बार प्रशंसा की।
41पर्वतगुफा में बसी, ध्वजा-पताकाओं से सजी सुन्दर किष्किन्धा नगरी प्रसन्न और सुपोषित नागरिकों से भर गई।
नेपाली
1त्यसपछि वानरसेनाका नायकहरूले शोकले अभिभूत र अझै भिजेका वस्त्रमा (अन्त्येष्टिको अन्त्यमा स्नान गरेकाले) उभिएका सुग्रीवलाई घेरे र प्रतीक्षा गर्न थाले।
2जसरी ऋषिहरू सृष्टिकर्ता ब्रह्माको सामु उभिन्छन्, त्यसरी नै सबै वानर शोकहर्ता विशालबाहु रामको सामु हात जोडेर उभिए।
3सुनको पर्वतझैँ दीप्तिमान्, उदाउँदो सूर्यझैँ मुख भएका पवनपुत्र हनुमान्ले हात जोडेर रामसँग भने —
4'हे स्वामी! तपाईंको कृपाले सुग्रीवले पैतृक राज्य पाए, जुन अन्यथा दुर्लभ थियो।
5'तपाईंको अनुमति पाएर उनी आफ्ना मित्रहरूसहित यस मङ्गलमय नगरीमा प्रवेश गर्नेछन् र आफ्ना कर्तव्य निभाउनेछन्। उनले परम्पराअनुसार औषधियुक्त सुगन्धित जलले मङ्गलस्नान गरिसकेका छन्।
6'तपाईंको अनुमति पाएर उनी आफ्ना मित्रहरूसहित यस मङ्गलमय नगरीमा प्रवेश गर्नेछन् र आफ्ना कर्तव्य निभाउनेछन्। उनले परम्पराअनुसार औषधियुक्त सुगन्धित जलले मङ्गलस्नान गरिसकेका छन्।
7'उनी सर्वप्रथम माला र रत्नले विशेष रूपमा तपाईंको सत्कार गर्न चाहन्छन्। वानरहरूको प्रसन्नताका लागि कृपया यस सुन्दर पर्वतगुफामा प्रवेश गर्नुहोस् र राजा सुग्रीवसँग सम्बन्ध स्थापित गर्नुहोस्।'
8सम्भाषणमा निपुण हनुमान्को यस अनुरोधमा शत्रुहन्ता बुद्धिमान् रामले जवाफ दिनुभयो —
9'हे प्रिय हनुमान्! आफ्ना बुबाको आज्ञाको पालनमा मैले चौध वर्षसम्म कुनै गाउँ वा नगरमा प्रवेश गर्नुहुँदैन।
10'सुग्रीव यस सुन्दर, समृद्ध गुफानगरी (किष्किन्धा) मा प्रवेश गरून् र तपाईंहरूले विधिपूर्वक उनको राज्याभिषेक गर्नुहोस्।'
11हनुमान्सँग यसो भनेपछि शिष्टाचारका ज्ञाता रामले बुद्धिसम्पन्न महाबली सुग्रीवसँग भन्नुभयो —
12'हे वीर! अङ्गदको युवराज पदमा अभिषेक गर, किनभने ऊ यसको योग्य छ — तिम्रा दाजुको जेठो छोरा, महान् आत्मा र पराक्रममा तिम्रो समान।
13'हे वीर! अङ्गदको युवराज पदमा अभिषेक गर, किनभने ऊ यसको योग्य छ — तिम्रा दाजुको जेठो छोरा, महान् आत्मा र पराक्रममा तिम्रो समान।
14'हे महान् सुग्रीव! अबका चार महिना वर्षाकाल हुनेछ। यो श्रावण हो, ऋतुको पहिलो महिना, जसमा वर्षा सुरु हुने आशा गरिन्छ।
15'हे सुस्वभावका सुग्रीव! यो कुनै उद्यमका लागि उपयुक्त समय होइन। तिमी किष्किन्धाको मङ्गलमयी राजधानीमा जाऊ र म लक्ष्मणसँग पर्वतमा बस्नेछु।
16'हे प्रिय सुग्रीव! पर्वतको यो गुफा विशाल र हावादार छ। यसमा कमल र कुमुदले युक्त प्रशस्त जलस्रोत छन्।
17'नगरमा प्रवेश गर, आफ्नो अभिषेक गराऊ र आफ्ना मित्रहरूलाई प्रसन्न पार। कार्तिक महिना सुरु हुनेबित्तिकै रावणको वधको सबै व्यवस्था गर, किनभने त्यही यस कामका लागि उचित समय हो।'
18रामको यो अनुमतिपछि वानरराज सुग्रीवले वालिद्वारा (कुनै बेला) शासित सुन्दर किष्किन्धा नगरीमा प्रवेश गरे।
19हजारौँ वानर आफ्ना राजासँगै किष्किन्धा नगरीमा प्रवेश गरे र सबैतिर सेवामा उपस्थित रहे।
20त्यसपछि नगरका समस्त प्रजा भेला भई वानरकुलका नायकलाई भुइँमा निधार ठेकेर (आदरको चिह्नस्वरूप) प्रणाम गरी बसे।
21वानरहरूलाई उठ्न भन्दै महाबली, प्रतापी सुग्रीवले आफ्ना दाजुको अन्तःपुरमा प्रवेश गरे।
22वानरराज सुग्रीव किष्किन्धा फर्केपछि उनका बन्धुबान्धवले उनको राज्याभिषेक त्यसरी नै गरे जसरी देवताहरूले सहस्राक्ष इन्द्रको अभिषेक गरेका थिए।
23वानरहरूले सुनले अलङ्कृत सेतो छाता र सुनको डन्डी भएका दुई देदीप्यमान चौँरी ल्याए। तिनीहरूले रत्न, सबै प्रकारका औषधि, टुसा, रूखको रस, सेता फूल र सेता वस्त्र, अनुलेपन, थल र जलमा उम्रने सुगन्धित कमलका माला, दिव्य चन्दन, नानाथरी सुगन्ध, सुनको वर्णको धान, प्रियङ्गुको मह, दही, बाघको छाला तथा बँदेलको छालाका पाउजु पनि ल्याए। त्यसपछि सोह्र जना सुन्दर, प्रसन्न स्त्री अनुलेपन तथा मैनसिल मिसाइएको गोरोचन (निधारमा टीका लगाउन) लिएर उपस्थित भए।
24वानरहरूले सुनले अलङ्कृत सेतो छाता र सुनको डन्डी भएका दुई देदीप्यमान चौँरी ल्याए। तिनीहरूले रत्न, सबै प्रकारका औषधि, टुसा, रूखको रस, सेता फूल र सेता वस्त्र, अनुलेपन, थल र जलमा उम्रने सुगन्धित कमलका माला, दिव्य चन्दन, नानाथरी सुगन्ध, सुनको वर्णको धान, प्रियङ्गुको मह, दही, बाघको छाला तथा बँदेलको छालाका पाउजु पनि ल्याए। त्यसपछि सोह्र जना सुन्दर, प्रसन्न स्त्री अनुलेपन तथा मैनसिल मिसाइएको गोरोचन (निधारमा टीका लगाउन) लिएर उपस्थित भए।
25वानरहरूले सुनले अलङ्कृत सेतो छाता र सुनको डन्डी भएका दुई देदीप्यमान चौँरी ल्याए। तिनीहरूले रत्न, सबै प्रकारका औषधि, टुसा, रूखको रस, सेता फूल र सेता वस्त्र, अनुलेपन, थल र जलमा उम्रने सुगन्धित कमलका माला, दिव्य चन्दन, नानाथरी सुगन्ध, सुनको वर्णको धान, प्रियङ्गुको मह, दही, बाघको छाला तथा बँदेलको छालाका पाउजु पनि ल्याए। त्यसपछि सोह्र जना सुन्दर, प्रसन्न स्त्री अनुलेपन तथा मैनसिल मिसाइएको गोरोचन (निधारमा टीका लगाउन) लिएर उपस्थित भए।
26वानरहरूले सुनले अलङ्कृत सेतो छाता र सुनको डन्डी भएका दुई देदीप्यमान चौँरी ल्याए। तिनीहरूले रत्न, सबै प्रकारका औषधि, टुसा, रूखको रस, सेता फूल र सेता वस्त्र, अनुलेपन, थल र जलमा उम्रने सुगन्धित कमलका माला, दिव्य चन्दन, नानाथरी सुगन्ध, सुनको वर्णको धान, प्रियङ्गुको मह, दही, बाघको छाला तथा बँदेलको छालाका पाउजु पनि ल्याए। त्यसपछि सोह्र जना सुन्दर, प्रसन्न स्त्री अनुलेपन तथा मैनसिल मिसाइएको गोरोचन (निधारमा टीका लगाउन) लिएर उपस्थित भए।
27वानरहरूले सुनले अलङ्कृत सेतो छाता र सुनको डन्डी भएका दुई देदीप्यमान चौँरी ल्याए। तिनीहरूले रत्न, सबै प्रकारका औषधि, टुसा, रूखको रस, सेता फूल र सेता वस्त्र, अनुलेपन, थल र जलमा उम्रने सुगन्धित कमलका माला, दिव्य चन्दन, नानाथरी सुगन्ध, सुनको वर्णको धान, प्रियङ्गुको मह, दही, बाघको छाला तथा बँदेलको छालाका पाउजु पनि ल्याए। त्यसपछि सोह्र जना सुन्दर, प्रसन्न स्त्री अनुलेपन तथा मैनसिल मिसाइएको गोरोचन (निधारमा टीका लगाउन) लिएर उपस्थित भए।
28वानरहरूले सुनले अलङ्कृत सेतो छाता र सुनको डन्डी भएका दुई देदीप्यमान चौँरी ल्याए। तिनीहरूले रत्न, सबै प्रकारका औषधि, टुसा, रूखको रस, सेता फूल र सेता वस्त्र, अनुलेपन, थल र जलमा उम्रने सुगन्धित कमलका माला, दिव्य चन्दन, नानाथरी सुगन्ध, सुनको वर्णको धान, प्रियङ्गुको मह, दही, बाघको छाला तथा बँदेलको छालाका पाउजु पनि ल्याए। त्यसपछि सोह्र जना सुन्दर, प्रसन्न स्त्री अनुलेपन तथा मैनसिल मिसाइएको गोरोचन (निधारमा टीका लगाउन) लिएर उपस्थित भए।
29त्यसपछि उनीहरूले रत्न, वस्त्र र खाद्य पदार्थका उपहार दिएर ब्राह्मणहरूलाई विधिपूर्वक प्रसन्न पारे।
30त्यसपछि पुरोहितहरूले चारैतिर कुश ओछ्याए, मन्त्रोच्चारणसहित पवित्र अग्नि प्रज्वलित गरे र अग्निमा हविका आहुति दिए।
31त्यसपछि रङ्गीचङ्गी मालाले सजिएको प्रासादको माथिल्लो भागमा उत्तम ओछ्यानले युक्त सुनको सिंहासनमा सुग्रीवलाई पूर्वाभिमुख बसालियो। परम्पराअनुसार नदी र खोलाबाट सङ्कलन गरी सुनका कलशमा राखिएको पवित्र जल शास्त्रमा ऋषिहरूले विधान गरेको प्रक्रियाअनुसार बाँडियो। उचित समयमा गज, गवय, शरभ, मैन्द, द्विविद, हनुमान्, जाम्बवान् र नलले साँढेका सिङ तथा सुनका कलशबाट त्यो शुद्ध सुगन्धित जल वानरश्रेष्ठ सुग्रीवमाथि त्यसरी नै खन्याए जसरी आठ वसुले सहस्राक्ष इन्द्रको अभिषेक गरेका थिए। यसरी उनीहरूले अभिषेक सम्पन्न गरे।
32त्यसपछि रङ्गीचङ्गी मालाले सजिएको प्रासादको माथिल्लो भागमा उत्तम ओछ्यानले युक्त सुनको सिंहासनमा सुग्रीवलाई पूर्वाभिमुख बसालियो। परम्पराअनुसार नदी र खोलाबाट सङ्कलन गरी सुनका कलशमा राखिएको पवित्र जल शास्त्रमा ऋषिहरूले विधान गरेको प्रक्रियाअनुसार बाँडियो। उचित समयमा गज, गवय, शरभ, मैन्द, द्विविद, हनुमान्, जाम्बवान् र नलले साँढेका सिङ तथा सुनका कलशबाट त्यो शुद्ध सुगन्धित जल वानरश्रेष्ठ सुग्रीवमाथि त्यसरी नै खन्याए जसरी आठ वसुले सहस्राक्ष इन्द्रको अभिषेक गरेका थिए। यसरी उनीहरूले अभिषेक सम्पन्न गरे।
33त्यसपछि रङ्गीचङ्गी मालाले सजिएको प्रासादको माथिल्लो भागमा उत्तम ओछ्यानले युक्त सुनको सिंहासनमा सुग्रीवलाई पूर्वाभिमुख बसालियो। परम्पराअनुसार नदी र खोलाबाट सङ्कलन गरी सुनका कलशमा राखिएको पवित्र जल शास्त्रमा ऋषिहरूले विधान गरेको प्रक्रियाअनुसार बाँडियो। उचित समयमा गज, गवय, शरभ, मैन्द, द्विविद, हनुमान्, जाम्बवान् र नलले साँढेका सिङ तथा सुनका कलशबाट त्यो शुद्ध सुगन्धित जल वानरश्रेष्ठ सुग्रीवमाथि त्यसरी नै खन्याए जसरी आठ वसुले सहस्राक्ष इन्द्रको अभिषेक गरेका थिए। यसरी उनीहरूले अभिषेक सम्पन्न गरे।
34त्यसपछि रङ्गीचङ्गी मालाले सजिएको प्रासादको माथिल्लो भागमा उत्तम ओछ्यानले युक्त सुनको सिंहासनमा सुग्रीवलाई पूर्वाभिमुख बसालियो। परम्पराअनुसार नदी र खोलाबाट सङ्कलन गरी सुनका कलशमा राखिएको पवित्र जल शास्त्रमा ऋषिहरूले विधान गरेको प्रक्रियाअनुसार बाँडियो। उचित समयमा गज, गवय, शरभ, मैन्द, द्विविद, हनुमान्, जाम्बवान् र नलले साँढेका सिङ तथा सुनका कलशबाट त्यो शुद्ध सुगन्धित जल वानरश्रेष्ठ सुग्रीवमाथि त्यसरी नै खन्याए जसरी आठ वसुले सहस्राक्ष इन्द्रको अभिषेक गरेका थिए। यसरी उनीहरूले अभिषेक सम्पन्न गरे।
35त्यसपछि रङ्गीचङ्गी मालाले सजिएको प्रासादको माथिल्लो भागमा उत्तम ओछ्यानले युक्त सुनको सिंहासनमा सुग्रीवलाई पूर्वाभिमुख बसालियो। परम्पराअनुसार नदी र खोलाबाट सङ्कलन गरी सुनका कलशमा राखिएको पवित्र जल शास्त्रमा ऋषिहरूले विधान गरेको प्रक्रियाअनुसार बाँडियो। उचित समयमा गज, गवय, शरभ, मैन्द, द्विविद, हनुमान्, जाम्बवान् र नलले साँढेका सिङ तथा सुनका कलशबाट त्यो शुद्ध सुगन्धित जल वानरश्रेष्ठ सुग्रीवमाथि त्यसरी नै खन्याए जसरी आठ वसुले सहस्राक्ष इन्द्रको अभिषेक गरेका थिए। यसरी उनीहरूले अभिषेक सम्पन्न गरे।
36त्यसपछि रङ्गीचङ्गी मालाले सजिएको प्रासादको माथिल्लो भागमा उत्तम ओछ्यानले युक्त सुनको सिंहासनमा सुग्रीवलाई पूर्वाभिमुख बसालियो। परम्पराअनुसार नदी र खोलाबाट सङ्कलन गरी सुनका कलशमा राखिएको पवित्र जल शास्त्रमा ऋषिहरूले विधान गरेको प्रक्रियाअनुसार बाँडियो। उचित समयमा गज, गवय, शरभ, मैन्द, द्विविद, हनुमान्, जाम्बवान् र नलले साँढेका सिङ तथा सुनका कलशबाट त्यो शुद्ध सुगन्धित जल वानरश्रेष्ठ सुग्रीवमाथि त्यसरी नै खन्याए जसरी आठ वसुले सहस्राक्ष इन्द्रको अभिषेक गरेका थिए। यसरी उनीहरूले अभिषेक सम्पन्न गरे।
37सुग्रीवको विधिपूर्वक अभिषेक हुनेबित्तिकै हजारौँ वानर हर्षले भरिए र आनन्दमा चिच्याए।
38रामको आदेशको पालना गर्दै वानरराज सुग्रीवले अङ्गदलाई युवराज पदमा प्रतिष्ठित गरे र उसलाई अङ्गालो हाले।
39अङ्गदको अभिषेकमा उपस्थित महान् वानरहरूले 'साधु! साधु!' भन्दै सुग्रीवको यस कामको प्रशंसा गरे।
40सुग्रीव र अङ्गदको अभिषेकले समस्त वानर अत्यन्त प्रसन्न भए र तिनीहरूले उदारहृदय राम तथा लक्ष्मणको बारम्बार प्रशंसा गरे।
41पर्वतगुफामा बसेको, ध्वजापताकाले सजिएको सुन्दर किष्किन्धा नगरी प्रसन्न र सुपोषित नागरिकहरूले भरियो।