सर्गः 70
बालकाण्ड · अध्याय 70
संस्कृत
1तत: प्रभाते जनक: कृतकर्मा महर्षिभि:। उवाच वाक्यं वाक्यज्ञ श्शतानन्दं पुरोहितम्।।1.70.1।।
2भ्राता मम महातेजा यवीयानतिधार्मिक:। कुशध्वज इति ख्यात: पुरीमध्यवसच्छुभाम्।।1.70.2।। वार्याफलकपर्यन्तां पिबन्निक्षुमतीं नदीम्। साङ्काश्यां पुण्यसङ्काशां विमानमिव पुष्पकम्।।1.70.3।।
3भ्राता मम महातेजा यवीयानतिधार्मिक:। कुशध्वज इति ख्यात: पुरीमध्यवसच्छुभाम्।।1.70.2।। वार्याफलकपर्यन्तां पिबन्निक्षुमतीं नदीम्। साङ्काश्यां पुण्यसङ्काशां विमानमिव पुष्पकम्।।1.70.3।।
4तमहं द्रष्टुमिच्छामि यज्ञगोप्ता स मे मत:। प्रीतिं सोऽपि महातेजा इमां भोक्ता मया सह।।1.70.4।।
5एवमुक्ते तु वचने शतानन्दस्य सन्निधौ। आगता: केचिदव्यग्रा जनकस्तान् समादिशत्।।1.70.5।।
6शासनात्तु नरेन्द्रस्य प्रययुश्शीघ्रवाजिभि:। समानेतुं नरव्याघ्रं विष्णुमिन्द्राज्ञया यथा।।1.70.6।।
7साङ्काश्यां ते समागत्य ददृशुश्च कुशध्वजम्। न्यवेदयन्यथावृत्तं जनकस्य च चिन्तितम्।।1.70.7।।
8तद्वृत्तं नृपति श्शृत्वा दूतश्रेष्ठैर्महाबलै:। अज्ञायाऽथ नरेन्द्रस्य आजगाम कुशध्वज:।।1.70.8।।
9स ददर्श महात्मानं जनकं धर्मवत्सलम्। सोऽभिवाद्य शतानन्दं राजानं चापि धार्मिकम्।।1.70.9।। राजार्हं परमं दिव्यमासनं चाऽध्यरोहत।
10उपविष्टावुभौ तौ तु भ्रातरावतितेजसौ।।1.70.10।। प्रेषयामासतुर्वीरौ मन्त्रिश्रेष्ठं सुदामनम्।
11गच्छ मन्त्रिपते शीघ्रमैक्ष्वाकुममितप्रभम्।।1.70.11।। आत्मजैस्सह दुर्धर्षमानयस्व समन्त्रिणम्।
12औपकार्यां स गत्वा तु रघूणां कुलवर्धनम्।।1.70.12।। ददर्श शिरसा चैनमभिवाद्येदमब्रवीत्।
13अयोध्याधिपते वीर वैदेहो मिथिलाधिप:।।1.70.13।। स त्वां द्रष्टुं व्यवसितस्सोपाध्यायपुरोहितम्।
14मंत्रिश्रेष्ठवच श्शृत्वा राजा सर्षिगणस्तदा।।1.70.14।। सबंधुरगमत्तत्र जनको यत्र वर्तते।
15स राजा मन्त्रिसहित स्सोपाध्याय: सबान्धव:।।1.70.15।। वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो वैदेहमिदमब्रवीत्।
16विदितं ते महाराज इक्ष्वाकुकुलदैवतम्।।1.70.16।। वक्ता सर्वेषु कृत्येषु वसिष्ठो भगवानृषि:।
17विश्वामित्राभ्यनुज्ञातस्सह सर्वैर्महर्षिभि:।।1.70.17।। एष वक्ष्यति धर्मात्मा वसिष्ठो मे यथाक्रमम्।
18एवमुक्त्वा नरश्रेष्ठे राज्ञां मध्ये महात्मनाम्।।1.70.18।। तूष्णींभूते दशरथे वसिष्ठो भगवानृषि:। उवाच वाक्यं वाक्यज्ञो वैदेहं सपुरोधसम्।।1.70.19।।
19एवमुक्त्वा नरश्रेष्ठे राज्ञां मध्ये महात्मनाम्।।1.70.18।। तूष्णींभूते दशरथे वसिष्ठो भगवानृषि:। उवाच वाक्यं वाक्यज्ञो वैदेहं सपुरोधसम्।।1.70.19।।
20अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्यय:। तस्मान्मरीचि स्संजज्ञे मरीचे: काश्यप: सुत:।।1.70.20।।
21विवस्वान् काश्यपाज्जज्ञे मनुर्वैवस्वत स्स्मृत:। मनु: प्रजापति: पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनोस्सुत:।।1.70.21।।
22तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम्। इक्ष्वाकोस्तु सुतश्श्रीमान् कुक्षिरित्येव विश्रुत:।।1.70.22।।
23कुक्षेरथात्मज: श्रीमान् विकुक्षिरुदपद्यत। विकुक्षेस्तु महातेजा बाण: पुत्र: प्रतापवान्।।1.70.23।।
24बाणस्य तु महातेजा अनरण्य: प्रतापवान्। अनरण्यात्पृथुर्जज्ञे त्रिशङ्कुस्तु पृथोस्सुत:।।1.70.24।।
25त्रिशङ्कोरभवत्पुत्रो दुन्दुमारो महायशा:। युवनाश्वसुतस्त्वासीन्मान्धाता पृथिवीपति:।।1.70.25।।
26मान्धातुस्तु सुत श्श्रीमान् सुसन्धिरुदपद्यत। सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धि: प्रसेनजित्।।1.70.26।।
27यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो नाम नामत:। भरतात्तु महातेजा असितो नाम जातवान्।।1.70.27।।
28यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रव:। हैहयास्तालजंघाश्च शूराश्च शशिबिन्दव:।।1.70.28।।
29तांस्तु स प्रतियुध्यन् वै युद्धे राजा प्रवासित:। हिमवन्तमुपागम्य भृगुप्रस्रवणेऽवसत्।।1.70.29।। असितोऽल्पबलो राजा मन्त्रिभिस्सहितस्तदा।
30द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतम्।।1.70.30।। एका गर्भविनाशाय सपत्न्यै सगरं ददौ।
31तत श्शैलवरं रम्यं बभूवाभिरतो मुनि:।।1.70.31।। भार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रित:।
32तत्रैका तु महाभागा भार्गवं देववर्चसम्।।1.70.32।। ववन्दे पद्मपत्राक्षी काङ्क्षन्ती सुतमात्मन:।
33तमृषिं साऽभ्युपागम्य कालिंदी चाभ्यवादयत्।।1.70.33।। स तामभ्यवदद्विप्र: पुत्रेप्सुं पुत्रजन्मनि।
34तव कुक्षौ महाभागे सुपुत्रस्सुमहाबल:।।1.70.34।। महावीर्यो महातेजा अचिरात्सञ्जनिष्यति। गरेण सहित श्श्रीमान् मा शुच: कमलेक्षणे।।1.70.35।।
35तव कुक्षौ महाभागे सुपुत्रस्सुमहाबल:।।1.70.34।। महावीर्यो महातेजा अचिरात्सञ्जनिष्यति। गरेण सहित श्श्रीमान् मा शुच: कमलेक्षणे।।1.70.35।।
36च्यवनं तु नमस्कृत्य राजपुत्री पतिव्रता। पतिशोकातुरा तस्मात्पुत्रं देवी व्यजायत।।1.70.36।।
37सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया। सह तेन गरेणैव जात: स सगरोऽभवत्।।1.70.37।।
38सगरस्यासमञ्जस्तु असमञ्जात्तथांऽशुमान्। दिलीपोंऽशुमत: पुत्रो दिलीपस्य भगीरथ:।।1.70.38।।
39भगीरथात्ककुत्स्थश्च ककुत्स्थस्य रघुस्सुत:। रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्ध: पुरुषादक:।।1.70.39।। कल्माषपादो ह्यभवत्तस्माज्जातस्तु शंखण:।
40सुदर्शन: शङ्घणस्य अग्निवर्ण स्सुदर्शनात्।।1.70.40।। शीघ्रगस्त्वग्निवर्णस्य शीघ्रगस्य मरु स्सुत:। मरो: प्रशुश्रुकस्त्वासीदम्बरीष: प्रशुश्रृकात्।।1.70.41।।
41सुदर्शन: शङ्घणस्य अग्निवर्ण स्सुदर्शनात्।।1.70.40।। शीघ्रगस्त्वग्निवर्णस्य शीघ्रगस्य मरु स्सुत:। मरो: प्रशुश्रुकस्त्वासीदम्बरीष: प्रशुश्रृकात्।।1.70.41।।
42अम्बरीषस्य पुत्रोऽभून्नहुष: पृथिवीपति:। नहुषस्य ययातिस्तु नाभागस्तु ययातिज:।।1.70.42।।
43नाभागस्य बभूवाज: अजाद्दशरथोऽभवत्। अस्माद्दशरथाज्जातौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।1.70.43।।
अंग्रेज़ी
1Thereafter at dawn after the maharshis had performed their daily (sacrificial) rites the eloquent Janaka said to the chief priest Satananda:
2"The extremely righteous, renowned and most brilliant Kusadhwaja, my younger brother is (at present) ruling the sacred kingdom of Sankasya, which is like the aerial chariot Pushpaka, with darts planted in water as boundary on the bank of the auspicious, sacred river Ikshumati.
3"The extremely righteous, renowned and most brilliant Kusadhwaja, my younger brother is (at present) ruling the sacred kingdom of Sankasya, which is like the aerial chariot Pushpaka, with darts planted in water as boundary on the bank of the auspicious, sacred river Ikshumati.
4I desire to see Kusadhwaja who I have accepted as the protector of the sacrifice. I want that my glorious brother should share this pleasure, with me".
5Janaka having said so in the presence of Satananda gave instructions to a few faithful attendants who were present.
6In obedience to the command of Indra among men (king Janaka), the messengers rode away on swift horses to bring king Kusadhwaja, a tiger among men just like fetching Visnu by the orders of Indra.
7The messengers reached Sankasya, met Kusadhwaja and related to him what had happened. They informed him the intention of (king) Janaka.
8Kusadhwaja having heard the events from the loyal, mighty messengers set out for Mithila in compliance with the request of the king (Janaka).
9There he saw the highsouled Janaka devoted to righteousness. Having paid his regards to Satananda and the virtuous king he occupied an exalted seat befitting a king.
10The two heroic brothers endowed with great splendour seated beside each other, despatched Sudamana the wisest of ministers (to Dasaratha).
11"O Foremost among counsellors, go speedily and bring along with his ministers and sons the invincible Dasaratha of the Ikshvakus dynasty whose splendour is immeasurable".
12Having reached the tent, he (Sudamana) saw Dasaratha, perpetuator of the race of the Raghus and bowing down his head, said:
13"O Heroic lord of Ayodhya, Janaka, the lord of Mithila desires to see you along with preceptors and priest".
14King Dasaratha on hearing the words of the best of the counsellors reached the place where Janaka was waiting with hosts of rishis and relations.
15The king (Dasaratha), skilled in speech, accompanied by counsellors and kins said to Janaka,the lord of the Videhas:
16"O Great king venerable Vasishta is the spiritual protector of the Ikshvakus race and it is known that for all ceremonies he is our spokesman".
17"Having been permitted by Viswamitra, along with all maharshis virtuous Vasishta will tell you in detail about my race".
18Having said this amidst the best of men and the most distinguished among kings, Dasaratha remained silent. Then Vasishta, the venerable sage, wellversed in speech spoke to the Lord of Videhas (Janaka) in the midst of priests.
19Having said this amidst the best of men and the most distinguished among kings, Dasaratha remained silent. Then Vasishta, the venerable sage, wellversed in speech spoke to the Lord of Videhas (Janaka) in the midst of priests.
20"From the unmanifest was born the eternal, the constant, the imperishable Brahma. To him was born Marichi and to Marichi, Kasyapa.
21Kasyapa begot Vivasvan and Vivasvan, Manu. Ikshavaku was the son of Manu otherwise called Prajapati or Vaivasvata.
22It may be noted that Ikshvaku was the first ancestral king of Ayodhya whose son was the wellknown, glorious Kukshi.
23Prosperous Vikukshi was Kukshi's son, who brought forth brilliant and powerful Bana.
24Bana's son was the most brilliant and valiant Anaranya whose son Pruthu was succeeded by Trisanku.
25Trisanku's famous son was Dundumara also known as Yuvanashva whose son was king Mandhata.
26Mandhata's son was prosperous Susandhi who brought forth two sons Dhruvasandhi and Prasenajit.
27To Dhruvasandhi was born the wellknown Bharata who begot the vigorous Asita.
28Valiant kings belonging to the races of the Haihayas, Talaiangha, and Sasibindus became the enemies to Asita.
29The king Asita who was a weakling was defeated in the conflict against the kings and was exiled. Along with his counsellors he lived at on the Bhriguprasravana Himavat mountain.
30It is said that his (Asita's) two wives were pregnant. One gave food mixed with poison to the other with the intention of destroying her embryo.
31At that time Chyavana of the family of Bhrigu liked to stay at Himavat, the great, pleasant mountain.
32That the lotuseyed and highly accomplished Kalindi, offered herself for a son to Chyavana who was glowing like a god.
33Having approached the ascetic. Kalindi paid obeisance to him who said:
34'O Great lady a child of high prowess, lustre and virtues is growing in your womb. In a short time this glorious son carrying with him the poison (administered to you) will be born. O Lotuseyed lady, do not grieve'.
35'O Great lady a child of high prowess, lustre and virtues is growing in your womb. In a short time this glorious son carrying with him the poison (administered to you) will be born. O Lotuseyed lady, do not grieve'.
36This eldest queen who was a devoted wife, afflicted with sorrow due to loss of her husband gave birth to a son by the grace of Chyavana.
37Since poison was given to her by her rival queen with the intention of destroying the embryo, the son was born with poison and so came to be known as Sagara.
38Asamanja was the son of Sagara and to him was born Anshuman. Dilipa was the son of Anshuman and father of Bhagiratha.
39Bhagiratha begot Kakustha whose son was Raghu. Powerful Pravriddha was Raghu's son. He became Purushadaka (cannibal), on the curse of Vasistha. He grasped water in order to retaliate Vasishta but was prevented by his wife. The water fell on his feet and he came to be known as Kalmashapada (feet polluted with water). Samkhana was born to him.
40Sudarsana was the son of Samkhana. His son was Agnivarna. To Agnivarna was born Sighraga and to Sighraga, Maru. To Maru, was born Prasusruka and to Prasrusuka, Ambarisha.
41Sudarsana was the son of Samkhana. His son was Agnivarna. To Agnivarna was born Sighraga and to Sighraga, Maru. To Maru, was born Prasusruka and to Prasrusuka, Ambarisha.
42King Nahusha was the son of Ambarisha. To Nahusha was born Yayati whose son was Nabhaga.
43Nabhaga's son was Aja. Aja was the father of Dasaratha and Dasaratha, the father of Rama and Lakshmana.
हिन्दी
1तदुपरान्त प्रभात में महर्षियों द्वारा अपने नित्य (यज्ञ) कर्म सम्पन्न कर लेने पर वाक्पटु जनक ने कुलपुरोहित शतानन्द से कहा:
2"परम धर्मात्मा, विख्यात और परम तेजस्वी मेरे छोटे भाई कुशध्वज (इस समय) साङ्काश्य के पवित्र राज्य पर शासन कर रहे हैं, जो पुष्पक विमान के समान है और जिसकी सीमा मंगलमयी पवित्र इक्षुमती नदी के तट पर जल में गाड़े गए शूलों से बनी है।
3"परम धर्मात्मा, विख्यात और परम तेजस्वी मेरे छोटे भाई कुशध्वज (इस समय) साङ्काश्य के पवित्र राज्य पर शासन कर रहे हैं, जो पुष्पक विमान के समान है और जिसकी सीमा मंगलमयी पवित्र इक्षुमती नदी के तट पर जल में गाड़े गए शूलों से बनी है।
4मैं कुशध्वज को देखना चाहता हूँ, जिन्हें मैंने यज्ञ का रक्षक स्वीकार किया है। मैं चाहता हूँ कि मेरे यशस्वी भाई मेरे साथ इस आनन्द में सहभागी हों।"
5शतानन्द की उपस्थिति में ऐसा कहकर जनक ने वहाँ उपस्थित कुछ विश्वस्त सेवकों को निर्देश दिए।
6नरेन्द्र (राजा जनक) की आज्ञा का पालन करते हुए वे दूत पुरुषों में व्याघ्र राजा कुशध्वज को लाने के लिए शीघ्रगामी अश्वों पर सवार होकर चल पड़े, मानो इन्द्र की आज्ञा से विष्णु को लाने जा रहे हों।
7दूत साङ्काश्य पहुँचे, कुशध्वज से मिले और जो कुछ घटित हुआ था वह उन्हें सुनाया। उन्होंने (राजा) जनक का अभिप्राय भी बताया।
8निष्ठावान और बलवान दूतों से वह वृत्तान्त सुनकर कुशध्वज राजा (जनक) के अनुरोध के अनुसार मिथिला के लिए प्रस्थान कर गए।
9वहाँ उन्होंने धर्म में निरत महात्मा जनक को देखा। शतानन्द और धर्मात्मा राजा को प्रणाम करके उन्होंने राजा के योग्य एक उच्च आसन ग्रहण किया।
10महान तेज से युक्त वे दोनों वीर भाई परस्पर समीप बैठकर मन्त्रियों में परम बुद्धिमान सुदामन को (दशरथ के पास) भेजा।
11"हे मन्त्रियों में श्रेष्ठ! शीघ्र जाओ और इक्ष्वाकुवंशी अजेय दशरथ को, जिनका तेज अपरिमित है, उनके मन्त्रियों और पुत्रों सहित ले आओ।"
12शिविर में पहुँचकर उन्होंने (सुदामन ने) रघुवंश के परिवर्धक दशरथ को देखा और शीश झुकाकर कहा:
13"हे अयोध्या के वीर स्वामी! मिथिलेश जनक आपको अपने गुरुजनों और पुरोहित सहित देखना चाहते हैं।"
14मन्त्रियों में श्रेष्ठ के ये वचन सुनकर राजा दशरथ उस स्थान पर पहुँचे जहाँ जनक ऋषियों के समूहों और बन्धुओं सहित प्रतीक्षा कर रहे थे।
15वाणी में निपुण उन राजा (दशरथ) ने मन्त्रियों और बन्धुओं सहित विदेहराज जनक से कहा:
16"हे महाराज! पूजनीय वसिष्ठ इक्ष्वाकुवंश के आध्यात्मिक रक्षक हैं और यह विख्यात है कि समस्त कर्मों में वे ही हमारे प्रवक्ता हैं।
17विश्वामित्र की अनुमति पाकर समस्त महर्षियों सहित धर्मात्मा वसिष्ठ आपको मेरे वंश के विषय में विस्तार से बताएँगे।"
18नरश्रेष्ठों और राजाओं में परम विख्यात लोगों के बीच यह कहकर दशरथ मौन हो गए। तब वाणी में निपुण पूजनीय मुनि वसिष्ठ ने पुरोहितों के बीच विदेहराज (जनक) से कहा।
19नरश्रेष्ठों और राजाओं में परम विख्यात लोगों के बीच यह कहकर दशरथ मौन हो गए। तब वाणी में निपुण पूजनीय मुनि वसिष्ठ ने पुरोहितों के बीच विदेहराज (जनक) से कहा।
20"अव्यक्त से सनातन, नित्य और अविनाशी ब्रह्मा उत्पन्न हुए। उनसे मरीचि और मरीचि से कश्यप उत्पन्न हुए।
21कश्यप से विवस्वान् और विवस्वान् से मनु उत्पन्न हुए। इक्ष्वाकु मनु के पुत्र थे, जिन्हें प्रजापति अथवा वैवस्वत भी कहा जाता है।
22यह ज्ञातव्य है कि इक्ष्वाकु अयोध्या के प्रथम पूर्वज राजा थे, जिनके पुत्र विख्यात और यशस्वी कुक्षि हुए।
23कुक्षि के पुत्र समृद्ध विकुक्षि हुए, जिनसे तेजस्वी और बलशाली बाण उत्पन्न हुए।
24बाण के पुत्र परम तेजस्वी और पराक्रमी अनरण्य थे, जिनके पुत्र पृथु हुए और उनके उत्तराधिकारी त्रिशंकु हुए।
25त्रिशंकु के विख्यात पुत्र धुन्धुमार थे, जिन्हें युवनाश्व भी कहा जाता है, और जिनके पुत्र राजा मान्धाता हुए।
26मान्धाता के पुत्र समृद्ध सुसन्धि हुए, जिनसे ध्रुवसन्धि और प्रसेनजित् — दो पुत्र उत्पन्न हुए।
27ध्रुवसन्धि से विख्यात भरत उत्पन्न हुए, जिनसे पराक्रमी असित उत्पन्न हुए।
28हैहय, तालजंघ और शशिबिन्दु वंशों के पराक्रमी राजा असित के शत्रु बन गए।
29दुर्बल राजा असित उन राजाओं के साथ संघर्ष में परास्त हुए और निर्वासित कर दिए गए। अपने मन्त्रियों सहित वे हिमवान् पर्वत के भृगुप्रस्रवण पर रहने लगे।
30कहा जाता है कि उनकी (असित की) दोनों पत्नियाँ गर्भवती थीं। एक ने दूसरी का गर्भ नष्ट करने के अभिप्राय से उसे विष मिला भोजन दिया।
31उस समय भृगुवंशी च्यवन हिमवान् नामक उस महान और रमणीय पर्वत पर रहना पसन्द करते थे।
32उन कमलनयनी और परम गुणसम्पन्न कालिन्दी ने देवता के समान देदीप्यमान च्यवन से पुत्र की याचना की।
33मुनि के पास जाकर कालिन्दी ने उन्हें प्रणाम किया और उन्होंने कहा:
34'हे महाभागे! तुम्हारे गर्भ में महान पराक्रम, तेज और गुणों से युक्त एक शिशु बढ़ रहा है। थोड़े ही समय में वह यशस्वी पुत्र (तुम्हें दिया गया) विष अपने साथ लिए उत्पन्न होगा। हे कमलनयनी! शोक मत करो।'
35'हे महाभागे! तुम्हारे गर्भ में महान पराक्रम, तेज और गुणों से युक्त एक शिशु बढ़ रहा है। थोड़े ही समय में वह यशस्वी पुत्र (तुम्हें दिया गया) विष अपने साथ लिए उत्पन्न होगा। हे कमलनयनी! शोक मत करो।'
36पतिव्रता वे ज्येष्ठ रानी अपने पति के वियोग से शोक से पीड़ित थीं; उन्होंने च्यवन की कृपा से एक पुत्र को जन्म दिया।
37चूँकि सौत ने गर्भ नष्ट करने के अभिप्राय से उन्हें विष दिया था, इसलिए वह पुत्र विष सहित उत्पन्न हुआ और इसी कारण सगर नाम से विख्यात हुआ।
38सगर के पुत्र असमंज थे और उनसे अंशुमान उत्पन्न हुए। अंशुमान के पुत्र दिलीप थे और वे भगीरथ के पिता थे।
39भगीरथ से ककुत्स्थ उत्पन्न हुए, जिनके पुत्र रघु थे। रघु के पुत्र बलवान प्रवृद्ध थे। वसिष्ठ के शाप से वे पुरुषादक (नरभक्षी) हो गए। उन्होंने वसिष्ठ पर प्रतिकार करने के लिए जल हाथ में लिया, किन्तु उनकी पत्नी ने उन्हें रोक दिया। वह जल उनके चरणों पर गिरा और वे कल्माषपाद (जल से कलंकित चरणों वाले) नाम से विख्यात हुए। उनसे शंखण उत्पन्न हुए।
40शंखण के पुत्र सुदर्शन थे। उनके पुत्र अग्निवर्ण थे। अग्निवर्ण से शीघ्रग और शीघ्रग से मरु उत्पन्न हुए। मरु से प्रशुश्रुक और प्रशुश्रुक से अम्बरीष उत्पन्न हुए।
41शंखण के पुत्र सुदर्शन थे। उनके पुत्र अग्निवर्ण थे। अग्निवर्ण से शीघ्रग और शीघ्रग से मरु उत्पन्न हुए। मरु से प्रशुश्रुक और प्रशुश्रुक से अम्बरीष उत्पन्न हुए।
42अम्बरीष के पुत्र राजा नहुष थे। नहुष से ययाति उत्पन्न हुए, जिनके पुत्र नाभाग थे।
43नाभाग के पुत्र अज थे। अज दशरथ के पिता थे और दशरथ राम तथा लक्ष्मण के पिता हैं।"
नेपाली
1त्यसपछि प्रभातमा महर्षिहरूले आफ्ना नित्य (यज्ञ) कर्म सम्पन्न गरेपछि वाक्पटु जनकले कुलपुरोहित शतानन्दलाई भने:
2"परम धर्मात्मा, विख्यात र परम तेजस्वी मेरा भाइ कुशध्वज (यस बेला) साङ्काश्यको पवित्र राज्यमा शासन गरिरहेका छन्, जो पुष्पक विमानझैँ छ र जसको सीमा मङ्गलमयी पवित्र इक्षुमती नदीको तटमा जलमा गाडिएका शूलले बनेको छ।
3"परम धर्मात्मा, विख्यात र परम तेजस्वी मेरा भाइ कुशध्वज (यस बेला) साङ्काश्यको पवित्र राज्यमा शासन गरिरहेका छन्, जो पुष्पक विमानझैँ छ र जसको सीमा मङ्गलमयी पवित्र इक्षुमती नदीको तटमा जलमा गाडिएका शूलले बनेको छ।
4म कुशध्वजलाई हेर्न चाहन्छु, जसलाई मैले यज्ञको रक्षक स्वीकार गरेको छु। म चाहन्छु कि मेरा यशस्वी भाइ मसँगै यस आनन्दमा सहभागी होऊन्।"
5शतानन्दको उपस्थितिमा यसो भनेर जनकले त्यहाँ उपस्थित केही विश्वस्त सेवकहरूलाई निर्देश दिए।
6नरेन्द्र (राजा जनक) को आज्ञा पालन गर्दै ती दूतहरू पुरुषहरूमध्ये बाघ राजा कुशध्वजलाई ल्याउन शीघ्रगामी घोडामा चढेर हिँडे, मानौँ इन्द्रको आज्ञाले विष्णुलाई ल्याउन गइरहेका हुन्।
7दूतहरू साङ्काश्य पुगे, कुशध्वजलाई भेटे र जे जति घटेको थियो त्यो उनलाई सुनाए। उनीहरूले (राजा) जनकको अभिप्राय पनि बताए।
8निष्ठावान र बलवान दूतहरूबाट त्यो वृत्तान्त सुनेर कुशध्वज राजा (जनक) को अनुरोधअनुसार मिथिलाका लागि प्रस्थान गरे।
9त्यहाँ उनले धर्ममा निरत महात्मा जनकलाई देखे। शतानन्द र धर्मात्मा राजालाई प्रणाम गरेर उनले राजायोग्य एउटा उच्च आसन ग्रहण गरे।
10महान् तेजले युक्त ती दुई वीर दाजुभाइ परस्पर छेउमा बसेर मन्त्रीहरूमध्ये परम बुद्धिमान सुदामनलाई (दशरथकहाँ) पठाए।
11"हे मन्त्रीहरूमध्ये श्रेष्ठ! छिट्टै जाऊ र इक्ष्वाकुवंशी अजेय दशरथलाई, जसको तेज अपरिमित छ, उनका मन्त्री र पुत्रहरूसहित ल्याऊ।"
12शिविरमा पुगेर उनले (सुदामनले) रघुवंशका परिवर्धक दशरथलाई देखे र शिर निहुराएर भने:
13"हे अयोध्याका वीर स्वामी! मिथिलेश जनक तपाईंलाई आफ्ना गुरुजन र पुरोहितसहित हेर्न चाहनुहुन्छ।"
14मन्त्रीहरूमध्ये श्रेष्ठका ती वचन सुनेर राजा दशरथ त्यस स्थानमा पुगे जहाँ जनक ऋषिहरूका समूह र बन्धुहरूसहित प्रतीक्षा गरिरहेका थिए।
15वाणीमा निपुण ती राजा (दशरथ) ले मन्त्री र बन्धुहरूसहित विदेहराज जनकलाई भने:
16"हे महाराज! पूजनीय वसिष्ठ इक्ष्वाकुवंशका आध्यात्मिक रक्षक हुनुहुन्छ र यो विख्यात छ कि सम्पूर्ण कर्ममा उहाँ नै हाम्रा प्रवक्ता हुनुहुन्छ।
17विश्वामित्रको अनुमति पाएर सम्पूर्ण महर्षिहरूसहित धर्मात्मा वसिष्ठले तपाईंलाई मेरो वंशका विषयमा विस्तारपूर्वक बताउनुहुनेछ।"
18नरश्रेष्ठहरू र राजाहरूमध्ये परम विख्यातहरूका बीच यसो भनेर दशरथ मौन भए। तब वाणीमा निपुण पूजनीय मुनि वसिष्ठले पुरोहितहरूका बीच विदेहराज (जनक) लाई भने।
19नरश्रेष्ठहरू र राजाहरूमध्ये परम विख्यातहरूका बीच यसो भनेर दशरथ मौन भए। तब वाणीमा निपुण पूजनीय मुनि वसिष्ठले पुरोहितहरूका बीच विदेहराज (जनक) लाई भने।
20"अव्यक्तबाट सनातन, नित्य र अविनाशी ब्रह्मा उत्पन्न हुनुभयो। उहाँबाट मरीचि र मरीचिबाट कश्यप उत्पन्न भए।
21कश्यपबाट विवस्वान् र विवस्वान्बाट मनु उत्पन्न भए। इक्ष्वाकु मनुका पुत्र थिए, जसलाई प्रजापति वा वैवस्वत पनि भनिन्छ।
22यो जान्नुपर्ने कुरा हो कि इक्ष्वाकु अयोध्याका प्रथम पूर्वज राजा थिए, जसका पुत्र विख्यात र यशस्वी कुक्षि भए।
23कुक्षिका पुत्र समृद्ध विकुक्षि भए, जसबाट तेजस्वी र बलशाली बाण उत्पन्न भए।
24बाणका पुत्र परम तेजस्वी र पराक्रमी अनरण्य थिए, जसका पुत्र पृथु भए र उनका उत्तराधिकारी त्रिशङ्कु भए।
25त्रिशङ्कुका विख्यात पुत्र धुन्धुमार थिए, जसलाई युवनाश्व पनि भनिन्छ, र जसका पुत्र राजा मान्धाता भए।
26मान्धाताका पुत्र समृद्ध सुसन्धि भए, जसबाट ध्रुवसन्धि र प्रसेनजित् — दुई पुत्र उत्पन्न भए।
27ध्रुवसन्धिबाट विख्यात भरत उत्पन्न भए, जसबाट पराक्रमी असित उत्पन्न भए।
28हैहय, तालजङ्घ र शशिबिन्दु वंशका पराक्रमी राजाहरू असितका शत्रु बने।
29दुर्बल राजा असित ती राजाहरूसँगको सङ्घर्षमा परास्त भए र निर्वासित गरिए। आफ्ना मन्त्रीसहित उनी हिमवान् पर्वतको भृगुप्रस्रवणमा बस्न थाले।
30भनिन्छ कि उनका (असितका) दुवै पत्नी गर्भवती थिए। एउटीले अर्कीको गर्भ नष्ट पार्ने अभिप्रायले उसलाई विष मिसाइएको भोजन दिइन्।
31त्यस बेला भृगुवंशी च्यवन हिमवान् नामक त्यस महान् र रमणीय पर्वतमा बस्न रुचाउँथे।
32ती कमलनयनी र परम गुणसम्पन्न कालिन्दीले देवतासमान देदीप्यमान च्यवनसँग पुत्रको याचना गरिन्।
33मुनिकहाँ गएर कालिन्दीले उनलाई प्रणाम गरिन् र उनले भने:
34'हे महाभागे! तिम्रो गर्भमा महान् पराक्रम, तेज र गुणले युक्त एक शिशु बढिरहेको छ। थोरै समयमै त्यो यशस्वी पुत्र (तिमीलाई दिइएको) विष आफूसँगै लिएर जन्मनेछ। हे कमलनयनी! शोक नगर।'
35'हे महाभागे! तिम्रो गर्भमा महान् पराक्रम, तेज र गुणले युक्त एक शिशु बढिरहेको छ। थोरै समयमै त्यो यशस्वी पुत्र (तिमीलाई दिइएको) विष आफूसँगै लिएर जन्मनेछ। हे कमलनयनी! शोक नगर।'
36पतिव्रता ती ज्येष्ठ रानी आफ्ना पतिको वियोगले शोकले पीडित थिइन्; उनले च्यवनको कृपाले एक पुत्रलाई जन्म दिइन्।
37सौतले गर्भ नष्ट पार्ने अभिप्रायले उनलाई विष दिएकीले त्यो पुत्र विषसहित जन्मे र यसै कारण सगर नामले विख्यात भए।
38सगरका पुत्र असमञ्ज थिए र उनीबाट अंशुमान उत्पन्न भए। अंशुमानका पुत्र दिलीप थिए र उनी भगीरथका पिता थिए।
39भगीरथबाट ककुत्स्थ उत्पन्न भए, जसका पुत्र रघु थिए। रघुका पुत्र बलवान प्रवृद्ध थिए। वसिष्ठको श्रापले उनी पुरुषादक (नरभक्षी) भए। उनले वसिष्ठमाथि प्रतिकार गर्न जल हातमा लिए, तर उनकी पत्नीले उनलाई रोकिन्। त्यो जल उनका चरणमा खस्यो र उनी कल्माषपाद (जलले कलङ्कित चरण भएका) नामले विख्यात भए। उनीबाट शङ्खण उत्पन्न भए।
40शङ्खणका पुत्र सुदर्शन थिए। उनका पुत्र अग्निवर्ण थिए। अग्निवर्णबाट शीघ्रग र शीघ्रगबाट मरु उत्पन्न भए। मरुबाट प्रशुश्रुक र प्रशुश्रुकबाट अम्बरीष उत्पन्न भए।
41शङ्खणका पुत्र सुदर्शन थिए। उनका पुत्र अग्निवर्ण थिए। अग्निवर्णबाट शीघ्रग र शीघ्रगबाट मरु उत्पन्न भए। मरुबाट प्रशुश्रुक र प्रशुश्रुकबाट अम्बरीष उत्पन्न भए।
42अम्बरीषका पुत्र राजा नहुष थिए। नहुषबाट ययाति उत्पन्न भए, जसका पुत्र नाभाग थिए।
43नाभागका पुत्र अज थिए। अज दशरथका पिता थिए र दशरथ राम तथा लक्ष्मणका पिता हुन्।"