सर्गः 16
बालकाण्ड · अध्याय 16
संस्कृत
1ततो नारायणो देवो नियुक्तस्सुरसत्तमै:। जानन्नपि सुरानेवं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत्।।1.16.1।।
2उपाय: को वधे तस्य रावणस्य दुरात्मन:। यमहं तं समास्थाय निहन्यामृषिकण्टकम्।।1.16.2।।
3एवमुक्तास्सुरास्सर्वे प्रत्यूचुर्विष्णुमव्ययम्। मानुषीं तनुमास्थाय रावणं जहि संयुगे।।1.16.3।।
4स हि तेपे तपस्तीव्रं दीर्घकालमरिन्दम । येन तुष्टोऽभवद्ब्रह्मा लोककृल्लोकपूर्वज:।।1.16.4।।
5सन्तुष्ट: प्रददौ तस्मै राक्षसाय वरं प्रभु:। 04 नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयं नान्यत्र मानुषात्।।1.16.5।। अवज्ञाता: पुरा तेन वरदाने हि मानवा:। 105
6एवं पितामहात्तस्माद्वरं प्राप्य स दर्पित:।।1.16.6।। उत्सादयति लोकान्त्रीन् स्त्रियश्चाप्यपकर्षति । तस्मात्तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्य: परन्तप।।1.16.7।।
7एवं पितामहात्तस्माद्वरं प्राप्य स दर्पित:।।1.16.6।। उत्सादयति लोकान्त्रीन् स्त्रियश्चाप्यपकर्षति । तस्मात्तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्य: परन्तप।।1.16.7।।
8इत्येतद्वचनं श्रुत्वा सुराणां विष्णुरात्मवान्। पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम्।।1.16.8।।
9स चाप्यपुत्रो नृपतिस्तस्मिन्काले महाद्युति:। अयजत्पुत्रियामिष्टिं पुत्रेप्सुररिसूदन:।।1.16.9।।
10स कृत्वा निश्चयं विष्णुरामन्त्र्य च पितामहम्। अन्तर्धानं गतो देवै: पूज्यमानो महर्षिभि:।।1.16.10।।
11तो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम्। प्रादुर्भूतं महद्भूतं महावीर्यं महाबलम्।।1.16.11।। कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम्। स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम्।।1.16.12।। शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम्। शैलशृङ्गसमुत्सेथं दृप्तशार्दूलविक्रमम्।।1.16.13।। दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम्। तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम्।।1.16.14।। दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम्। प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव।।1.16.15।।
12तो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम्। प्रादुर्भूतं महद्भूतं महावीर्यं महाबलम्।।1.16.11।। कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम्। स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम्।।1.16.12।। शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम्। शैलशृङ्गसमुत्सेथं दृप्तशार्दूलविक्रमम्।।1.16.13।। दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम्। तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम्।।1.16.14।। दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम्। प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव।।1.16.15।।
13तो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम्। प्रादुर्भूतं महद्भूतं महावीर्यं महाबलम्।।1.16.11।। कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम्। स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम्।।1.16.12।। शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम्। शैलशृङ्गसमुत्सेथं दृप्तशार्दूलविक्रमम्।।1.16.13।। दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम्। तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम्।।1.16.14।। दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम्। प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव।।1.16.15।।
14तो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम्। प्रादुर्भूतं महद्भूतं महावीर्यं महाबलम्।।1.16.11।। कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम्। स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम्।।1.16.12।। शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम्। शैलशृङ्गसमुत्सेथं दृप्तशार्दूलविक्रमम्।।1.16.13।। दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम्। तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम्।।1.16.14।। दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम्। प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव।।1.16.15।।
15तो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम्। प्रादुर्भूतं महद्भूतं महावीर्यं महाबलम्।।1.16.11।। कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम्। स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम्।।1.16.12।। शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम्। शैलशृङ्गसमुत्सेथं दृप्तशार्दूलविक्रमम्।।1.16.13।। दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम्। तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम्।।1.16.14।। दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम्। प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव।।1.16.15।।
16समवेक्ष्याब्रवीद्वाक्यमिदं दशरथं नृपम्। प्राजापत्यं नरं विद्धि मामिहाभ्यागतं नृप।।1.16.16।।
17तत: परं तदा राजा प्रत्युवाच कृताञ्जलि:। भगवन् स्वागतं तेऽस्तु किमहं करवाणि ते।।1.16.17।।
18अथो पुनरिदं वाक्यं प्राजापत्यो नरोऽब्रवीत्। राजन्नर्चयता देवानद्य प्राप्तमिदं त्वया।।1.16.18।।
19इदं तु नृपशार्दूल पायसं देवनिर्मितम्। प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यमारोग्यवर्धनम्।।1.16.19।।
20भार्याणामनुरूपाणामश्नीतेति प्रयच्छ वै। तासु त्वं प्राप्स्यसे पुत्रान्यदर्थं यजसे नृप।।1.16.20।।
21तथेति नृपति: प्रीतश्शिरसा प्रतिगृह्यताम्। पात्रीं देवान्नसम्पूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीम्।।1.16.21।।
22अभिवाद्य च तद्भूतमद्भुतं प्रियदर्शनम्। मुदा परमया युक्तश्चकाराभिप्रदक्षिणम्।।1.16.22।।
23ततो दशरथ: प्राप्य पायसं देवनिर्मितम्। बभूव परमप्रीत: प्राप्य वित्तमिवाधन:।।1.16.23।।
24ततस्तदद्भुतप्रख्यं भूतं परमभास्वरम्। संवर्तयित्वा तत्कर्म तत्रैवान्तरधीयत।।1.16.24।।
25हर्षरश्मिभिरुद्योतं तस्यान्त:पुरमाबभौ। शारदस्याभिरामस्य चन्द्रस्येव नभोंऽशुभि:।।1.16.25।।
26सोऽन्त:पुरं प्रविश्यैव कौसल्यामिदमब्रवीत्। पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयं त्विदमात्मन:।।1.16.26।।
27कौसल्यायै नरपति: पायसार्धं ददौ तदा। अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिप:।।1.16.27।। कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात्। प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम्।।1.16.28।। अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महीपति:। एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ।।1.16.29।।
28कौसल्यायै नरपति: पायसार्धं ददौ तदा। अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिप:।।1.16.27।। कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात्। प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम्।।1.16.28।। अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महीपति:। एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ।।1.16.29।।
29कौसल्यायै नरपति: पायसार्धं ददौ तदा। अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिप:।।1.16.27।। कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात्। प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम्।।1.16.28।। अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महीपति:। एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ।।1.16.29।।
30तास्त्वेतत्पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमास्स्त्रय:। सम्मानं मेनिरे सर्वां: प्रहर्षोदितचेतस:।।1.16.30।।
31ततस्तु ता: प्राश्य तदुत्तमास्त्रियो महीपतेरुत्तमपायसं पृथक्। हुताशनादित्यसमानतेजसो ऽचिरेण गर्भान्प्रतिपेदिरे तदा।।1.16.31।।
32ततस्तु राजा प्रसमीक्ष्य ता: स्त्रिय: प्ररूढगर्भा: प्रतिलब्धमानस:। बभूव हृष्टस्त्रिदिवे यथा हरि: सुरेन्द्रसिद्धर्षिगणाभिपूजित:।।1.16.32।।
अंग्रेज़ी
1Although Omniscient lord Narayana knew the means to be employed, when he was requested by the best of devatas he spoke to them softly:
2"What strategies should be adopted in the matter of destruction of that evilminded Ravana who is a thorn to the sages?".
3When the devatas were thus addressed by the imperishable Visnu, they replied him saying, "You may assume the form of a human being and slay Ravana in the battle".
4"O destroyer of foes Lord Brahma was very pleased with Ravana's intense penance over a long time৷৷
5Pleased, with the rakshasa Brahma granted a boon to the effect that except from men, there was, for him, no fear of death from any other living beings. Ravana ignored men while seeking the boon.
6Having obtained the boon from Brahma, Ravana, greed and arrogant went on bringing destruction to the three worlds. He carried away women by violence. O destroyer of foes his death is possible by men only."
7Having obtained the boon from Brahma, Ravana, greed and arrogant went on bringing destruction to the three worlds. He carried away women by violence. O destroyer of foes his death is possible by men only."
8Having heard the words of devatas, selfpossessed Visnu chose king Dasaratha as his father.
9At that time, the brilliant king (Dasaratha), destroyer of enemies, who had no sons was performing a sacrifice for sons.
10After Visnu had decided (to incarnate) and he was worshipped by devatas and maharshis he disappeared bidding farewell to Brahma.
11During the sacrifice, there emerged from the sacrificial fire a mighty being with unmatched splendour, his prowess and strength. He wore a black and crimson garment. He had a red face. His voice was similar to the sounds of a drum. He had whiskers of soft and shining tawny hair resembling the mane of a lion He had fine hair on his head. He was endowed with auspicious signs and adorned with splendid divine ornaments. His height resembled a mountain peak. He walked with the strides of a ferocious tiger. Similar to the Sun in radiance, he looked like the crest of a blazing fire. This divine being held like his beloved wife both hands, a large vessel made of gold purified, in fire, covered with a silver lid and filled with payasam (a preparation of rice in milk and sugar). It looked as though it was created by magic.
12During the sacrifice, there emerged from the sacrificial fire a mighty being with unmatched splendour, his prowess and strength. He wore a black and crimson garment. He had a red face. His voice was similar to the sounds of a drum. He had whiskers of soft and shining tawny hair resembling the mane of a lion He had fine hair on his head. He was endowed with auspicious signs and adorned with splendid divine ornaments. His height resembled a mountain peak. He walked with the strides of a ferocious tiger. Similar to the Sun in radiance, he looked like the crest of a blazing fire. This divine being held like his beloved wife both hands, a large vessel made of gold purified, in fire, covered with a silver lid and filled with payasam (a preparation of rice in milk and sugar). It looked as though it was created by magic.
13During the sacrifice, there emerged from the sacrificial fire a mighty being with unmatched splendour, his prowess and strength. He wore a black and crimson garment. He had a red face. His voice was similar to the sounds of a drum. He had whiskers of soft and shining tawny hair resembling the mane of a lion He had fine hair on his head. He was endowed with auspicious signs and adorned with splendid divine ornaments. His height resembled a mountain peak. He walked with the strides of a ferocious tiger. Similar to the Sun in radiance, he looked like the crest of a blazing fire. This divine being held like his beloved wife both hands, a large vessel made of gold purified, in fire, covered with a silver lid and filled with payasam (a preparation of rice in milk and sugar). It looked as though it was created by magic.
14During the sacrifice, there emerged from the sacrificial fire a mighty being with unmatched splendour, his prowess and strength. He wore a black and crimson garment. He had a red face. His voice was similar to the sounds of a drum. He had whiskers of soft and shining tawny hair resembling the mane of a lion He had fine hair on his head. He was endowed with auspicious signs and adorned with splendid divine ornaments. His height resembled a mountain peak. He walked with the strides of a ferocious tiger. Similar to the Sun in radiance, he looked like the crest of a blazing fire. This divine being held like his beloved wife both hands, a large vessel made of gold purified, in fire, covered with a silver lid and filled with payasam (a preparation of rice in milk and sugar). It looked as though it was created by magic.
15During the sacrifice, there emerged from the sacrificial fire a mighty being with unmatched splendour, his prowess and strength. He wore a black and crimson garment. He had a red face. His voice was similar to the sounds of a drum. He had whiskers of soft and shining tawny hair resembling the mane of a lion He had fine hair on his head. He was endowed with auspicious signs and adorned with splendid divine ornaments. His height resembled a mountain peak. He walked with the strides of a ferocious tiger. Similar to the Sun in radiance, he looked like the crest of a blazing fire. This divine being held like his beloved wife both hands, a large vessel made of gold purified, in fire, covered with a silver lid and filled with payasam (a preparation of rice in milk and sugar). It looked as though it was created by magic.
16Having seen king Dasaratha, he said, "O King you know I have been sent by Prjapati (Brahma), and I am here".
17With folded palms the king replied, "O revered lord. Welcome to you. What can I do for you?".
18Thereafter the one who came from Prajapati answered, "O King you have obtained this payasam today in return for the worship offered to the devatas".
19"O Lion among kings, receive this payasam prepared by gods, conferring progeny, bestowing affluence and improving health.
20O King you are performing this sacrifice for the sake of sons. Give this to your worthy consorts to consume it. They will bear you sons".
21Dasaratha was pleased to receive respectfully the golden vessel filled with the payasam prepared and bestowed by devatas.
22Overwhelmed with great joy, he, walked around that wonderful being of pleasant countenance again and again and saluated him respectfully.
23Dasaratha who received the payasam prepared by devatas was highly pleased like a poor man who received wealth.
24Then that effulgent figure of wonderful form having given the bowl of payasam vanished from there.
25The inner apartment, brightened with rays of happiness, shone like the autumnal sky in the glow of the moon.
26He entered the inner apartment and addressing queen Kausalya said, "Receive this payasam which has the power to give you sons".
27Then Dasaratha gave half the portion of payasam to Kausalya, half of the remaining half to Sumitra, half of the remaining portion (oneeighth of original) to Kaikeyi for the sake of a son. On further thinking, he gave the remaining oneeighth portion to Sumitra. In this manner the king divided and distributed the payasam among his wives separately.
28Then Dasaratha gave half the portion of payasam to Kausalya, half of the remaining half to Sumitra, half of the remaining portion (oneeighth of original) to Kaikeyi for the sake of a son. On further thinking, he gave the remaining oneeighth portion to Sumitra. In this manner the king divided and distributed the payasam among his wives separately.
29Then Dasaratha gave half the portion of payasam to Kausalya, half of the remaining half to Sumitra, half of the remaining portion (oneeighth of original) to Kaikeyi for the sake of a son. On further thinking, he gave the remaining oneeighth portion to Sumitra. In this manner the king divided and distributed the payasam among his wives separately.
30The virtuous wives of the king were exceedingly delighted and felt honoured after receiving the payasam .
31Then the excellent consorts of the king who glowed like fire and the Sun, having consumed the choicest payasam, became pregnant in a short time.
32The king now regained his composure of mind on seeing his pregnant wives. He looked delighted like Visnu worshipped by Indra, and hosts of siddhas and rishis. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे षोडशस्सर्ग:।। Thus ends the sixteenth sarga of Balakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1यद्यपि सर्वज्ञ भगवान नारायण जानते थे कि कौन-सा उपाय करना है, तथापि श्रेष्ठ देवताओं द्वारा प्रार्थना किए जाने पर उन्होंने मृदु वाणी में उनसे कहा:
2"मुनियों के लिए काँटे के समान उस दुर्बुद्धि रावण के विनाश के विषय में कौन-सा उपाय अपनाया जाना चाहिए?"
3अविनाशी विष्णु द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर देवताओं ने उन्हें उत्तर दिया, "आप मनुष्य का रूप धारण करके युद्ध में रावण का वध कीजिए।"
4"हे शत्रुनाशन! रावण की दीर्घकाल तक की गई घोर तपस्या से ब्रह्माजी अत्यन्त प्रसन्न हुए थे।
5प्रसन्न होकर ब्रह्माजी ने उस राक्षस को यह वरदान दिया कि मनुष्यों को छोड़कर अन्य किसी प्राणी से उसे मृत्यु का भय न हो। वरदान माँगते समय रावण ने मनुष्यों की उपेक्षा कर दी।
6ब्रह्माजी से वरदान पाकर लोभी और अहंकारी रावण तीनों लोकों का विनाश करता चला गया। वह बलपूर्वक स्त्रियों का अपहरण करता रहा। हे शत्रुनाशन! उसकी मृत्यु केवल मनुष्य के हाथों ही सम्भव है।"
7ब्रह्माजी से वरदान पाकर लोभी और अहंकारी रावण तीनों लोकों का विनाश करता चला गया। वह बलपूर्वक स्त्रियों का अपहरण करता रहा। हे शत्रुनाशन! उसकी मृत्यु केवल मनुष्य के हाथों ही सम्भव है।"
8देवताओं के वचन सुनकर संयतचित्त विष्णु ने राजा दशरथ को अपना पिता चुना।
9उस समय पुत्रहीन, शत्रुनाशक तेजस्वी राजा (दशरथ) पुत्र प्राप्ति के लिए यज्ञ कर रहे थे।
10विष्णु के (अवतार लेने का) निश्चय कर लेने पर और देवताओं तथा महर्षियों द्वारा उनकी पूजा किए जाने पर वे ब्रह्माजी से विदा लेकर अन्तर्धान हो गए।
11उस यज्ञ के समय यज्ञाग्नि से एक महाबली पुरुष प्रकट हुआ, जिसका तेज, पराक्रम और बल अनुपम था। उसने काले और रक्तवर्ण के वस्त्र पहने थे। उसका मुख लाल था। उसका स्वर दुन्दुभि के समान गम्भीर था। उसकी मूँछें सिंह की अयाल के समान कोमल और चमकीले पिंगल रोमों वाली थीं। उसके सिर पर सुन्दर केश थे। वह शुभ लक्षणों से युक्त और दिव्य आभूषणों से सुसज्जित था। उसकी ऊँचाई पर्वतशिखर के समान थी। वह प्रचण्ड व्याघ्र के समान डग भरता था। सूर्य के समान तेजस्वी वह प्रज्वलित अग्नि की शिखा के समान दिखाई देता था। उस दिव्य पुरुष ने अपनी प्रिय पत्नी के समान दोनों हाथों से अग्नि में शुद्ध किए गए स्वर्ण का एक बड़ा पात्र थाम रखा था, जो रजत के ढक्कन से ढका था और पायस (दूध, चावल और शर्करा से बना खीर) से भरा था। वह ऐसा प्रतीत होता था मानो माया से रचा गया हो।
12उस यज्ञ के समय यज्ञाग्नि से एक महाबली पुरुष प्रकट हुआ, जिसका तेज, पराक्रम और बल अनुपम था। उसने काले और रक्तवर्ण के वस्त्र पहने थे। उसका मुख लाल था। उसका स्वर दुन्दुभि के समान गम्भीर था। उसकी मूँछें सिंह की अयाल के समान कोमल और चमकीले पिंगल रोमों वाली थीं। उसके सिर पर सुन्दर केश थे। वह शुभ लक्षणों से युक्त और दिव्य आभूषणों से सुसज्जित था। उसकी ऊँचाई पर्वतशिखर के समान थी। वह प्रचण्ड व्याघ्र के समान डग भरता था। सूर्य के समान तेजस्वी वह प्रज्वलित अग्नि की शिखा के समान दिखाई देता था। उस दिव्य पुरुष ने अपनी प्रिय पत्नी के समान दोनों हाथों से अग्नि में शुद्ध किए गए स्वर्ण का एक बड़ा पात्र थाम रखा था, जो रजत के ढक्कन से ढका था और पायस (दूध, चावल और शर्करा से बना खीर) से भरा था। वह ऐसा प्रतीत होता था मानो माया से रचा गया हो।
13उस यज्ञ के समय यज्ञाग्नि से एक महाबली पुरुष प्रकट हुआ, जिसका तेज, पराक्रम और बल अनुपम था। उसने काले और रक्तवर्ण के वस्त्र पहने थे। उसका मुख लाल था। उसका स्वर दुन्दुभि के समान गम्भीर था। उसकी मूँछें सिंह की अयाल के समान कोमल और चमकीले पिंगल रोमों वाली थीं। उसके सिर पर सुन्दर केश थे। वह शुभ लक्षणों से युक्त और दिव्य आभूषणों से सुसज्जित था। उसकी ऊँचाई पर्वतशिखर के समान थी। वह प्रचण्ड व्याघ्र के समान डग भरता था। सूर्य के समान तेजस्वी वह प्रज्वलित अग्नि की शिखा के समान दिखाई देता था। उस दिव्य पुरुष ने अपनी प्रिय पत्नी के समान दोनों हाथों से अग्नि में शुद्ध किए गए स्वर्ण का एक बड़ा पात्र थाम रखा था, जो रजत के ढक्कन से ढका था और पायस (दूध, चावल और शर्करा से बना खीर) से भरा था। वह ऐसा प्रतीत होता था मानो माया से रचा गया हो।
14उस यज्ञ के समय यज्ञाग्नि से एक महाबली पुरुष प्रकट हुआ, जिसका तेज, पराक्रम और बल अनुपम था। उसने काले और रक्तवर्ण के वस्त्र पहने थे। उसका मुख लाल था। उसका स्वर दुन्दुभि के समान गम्भीर था। उसकी मूँछें सिंह की अयाल के समान कोमल और चमकीले पिंगल रोमों वाली थीं। उसके सिर पर सुन्दर केश थे। वह शुभ लक्षणों से युक्त और दिव्य आभूषणों से सुसज्जित था। उसकी ऊँचाई पर्वतशिखर के समान थी। वह प्रचण्ड व्याघ्र के समान डग भरता था। सूर्य के समान तेजस्वी वह प्रज्वलित अग्नि की शिखा के समान दिखाई देता था। उस दिव्य पुरुष ने अपनी प्रिय पत्नी के समान दोनों हाथों से अग्नि में शुद्ध किए गए स्वर्ण का एक बड़ा पात्र थाम रखा था, जो रजत के ढक्कन से ढका था और पायस (दूध, चावल और शर्करा से बना खीर) से भरा था। वह ऐसा प्रतीत होता था मानो माया से रचा गया हो।
15उस यज्ञ के समय यज्ञाग्नि से एक महाबली पुरुष प्रकट हुआ, जिसका तेज, पराक्रम और बल अनुपम था। उसने काले और रक्तवर्ण के वस्त्र पहने थे। उसका मुख लाल था। उसका स्वर दुन्दुभि के समान गम्भीर था। उसकी मूँछें सिंह की अयाल के समान कोमल और चमकीले पिंगल रोमों वाली थीं। उसके सिर पर सुन्दर केश थे। वह शुभ लक्षणों से युक्त और दिव्य आभूषणों से सुसज्जित था। उसकी ऊँचाई पर्वतशिखर के समान थी। वह प्रचण्ड व्याघ्र के समान डग भरता था। सूर्य के समान तेजस्वी वह प्रज्वलित अग्नि की शिखा के समान दिखाई देता था। उस दिव्य पुरुष ने अपनी प्रिय पत्नी के समान दोनों हाथों से अग्नि में शुद्ध किए गए स्वर्ण का एक बड़ा पात्र थाम रखा था, जो रजत के ढक्कन से ढका था और पायस (दूध, चावल और शर्करा से बना खीर) से भरा था। वह ऐसा प्रतीत होता था मानो माया से रचा गया हो।
16राजा दशरथ को देखकर उसने कहा, "हे राजन्! आप जान लें कि मुझे प्रजापति (ब्रह्मा) ने भेजा है और मैं यहाँ उपस्थित हूँ।"
17हाथ जोड़कर राजा ने उत्तर दिया, "हे पूज्य! आपका स्वागत है। मैं आपकी क्या सेवा कर सकता हूँ?"
18तत्पश्चात् प्रजापति के भेजे हुए उस पुरुष ने उत्तर दिया, "हे राजन्! देवताओं की जो आराधना आपने की है, उसके फलस्वरूप आज आपको यह पायस प्राप्त हुआ है।"
19"हे राजाओं में सिंह! देवताओं द्वारा तैयार किए गए, संतान देने वाले, समृद्धि प्रदान करने वाले और आरोग्य बढ़ाने वाले इस पायस को ग्रहण कीजिए।
20हे राजन्! आप पुत्रों के लिए यह यज्ञ कर रहे हैं। इसे अपनी योग्य रानियों को खाने के लिए दीजिए। वे आपको पुत्र देंगी।"
21देवताओं द्वारा तैयार किए और प्रदान किए गए पायस से भरे उस स्वर्णपात्र को आदरपूर्वक ग्रहण करके दशरथ प्रसन्न हुए।
22महान हर्ष से अभिभूत होकर उन्होंने प्रसन्नमुख उस अद्भुत पुरुष की बार-बार परिक्रमा की और आदरपूर्वक प्रणाम किया।
23देवताओं द्वारा तैयार किया गया पायस पाकर दशरथ ऐसे अत्यन्त प्रसन्न हुए जैसे धन पाकर कोई दरिद्र पुरुष।
24तत्पश्चात् अद्भुत रूप वाला वह तेजस्वी पुरुष पायस का पात्र देकर वहीं अन्तर्धान हो गया।
25आनन्द की किरणों से उद्भासित वह अन्तःपुर चन्द्रमा की ज्योत्स्ना में शरत्कालीन आकाश के समान शोभित हुआ।
26उन्होंने अन्तःपुर में प्रवेश करके रानी कौसल्या से कहा, "पुत्र देने की शक्ति रखने वाले इस पायस को ग्रहण करो।"
27तब दशरथ ने पायस का आधा भाग कौसल्या को दिया, शेष आधे का आधा सुमित्रा को दिया, और बचे हुए भाग का आधा (मूल का आठवाँ भाग) पुत्र के लिए कैकेयी को दिया। पुनः विचार करके उन्होंने शेष आठवाँ भाग सुमित्रा को दे दिया। इस प्रकार राजा ने पायस को बाँटकर अपनी पत्नियों में अलग-अलग वितरित किया।
28तब दशरथ ने पायस का आधा भाग कौसल्या को दिया, शेष आधे का आधा सुमित्रा को दिया, और बचे हुए भाग का आधा (मूल का आठवाँ भाग) पुत्र के लिए कैकेयी को दिया। पुनः विचार करके उन्होंने शेष आठवाँ भाग सुमित्रा को दे दिया। इस प्रकार राजा ने पायस को बाँटकर अपनी पत्नियों में अलग-अलग वितरित किया।
29तब दशरथ ने पायस का आधा भाग कौसल्या को दिया, शेष आधे का आधा सुमित्रा को दिया, और बचे हुए भाग का आधा (मूल का आठवाँ भाग) पुत्र के लिए कैकेयी को दिया। पुनः विचार करके उन्होंने शेष आठवाँ भाग सुमित्रा को दे दिया। इस प्रकार राजा ने पायस को बाँटकर अपनी पत्नियों में अलग-अलग वितरित किया।
30वह पायस पाकर राजा की धर्मपरायण रानियाँ अत्यन्त हर्षित हुईं और अपने को सम्मानित अनुभव करने लगीं।
31तत्पश्चात् अग्नि और सूर्य के समान तेजस्वी राजा की वे श्रेष्ठ रानियाँ उस उत्तम पायस को ग्रहण करके थोड़े ही समय में गर्भवती हो गईं।
32अपनी रानियों को गर्भवती देखकर राजा के चित्त को अब शान्ति मिली। वे इन्द्र तथा सिद्धों और ऋषियों के समूहों द्वारा पूजित विष्णु के समान प्रसन्न दिखाई देने लगे। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के बालकाण्ड का षोडश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1यद्यपि सर्वज्ञ भगवान नारायणलाई कुन उपाय अपनाउनुपर्ने हो थाहा थियो, तापनि श्रेष्ठ देवताहरूद्वारा प्रार्थना गरिएपछि उनले मृदु वाणीमा उनीहरूलाई भने:
2"मुनिहरूका लागि काँडासमान त्यस दुर्बुद्धि रावणको विनाशका विषयमा कुन उपाय अपनाइनुपर्छ?"
3अविनाशी विष्णुद्वारा यसरी भनिएपछि देवताहरूले उनलाई उत्तर दिए, "तपाईं मानव रूप धारण गरेर युद्धमा रावणको वध गर्नुहोस्।"
4"हे शत्रुनाशन! रावणले दीर्घकालसम्म गरेको घोर तपस्याबाट ब्रह्माजी अत्यन्तै प्रसन्न हुनुभएको थियो।
5प्रसन्न भई ब्रह्माजीले त्यस राक्षसलाई यस्तो वरदान दिनुभयो कि मानिसबाहेक अन्य कुनै प्राणीबाट उसलाई मृत्युको भय नहोस्। वरदान माग्दा रावणले मानिसहरूको उपेक्षा गर्यो।
6ब्रह्माजीबाट वरदान पाएर लोभी र अहङ्कारी रावणले तीनै लोकको विनाश गर्दै गयो। उसले बलपूर्वक स्त्रीहरूको अपहरण गर्यो। हे शत्रुनाशन! उसको मृत्यु मानिसकै हातबाट मात्र सम्भव छ।"
7ब्रह्माजीबाट वरदान पाएर लोभी र अहङ्कारी रावणले तीनै लोकको विनाश गर्दै गयो। उसले बलपूर्वक स्त्रीहरूको अपहरण गर्यो। हे शत्रुनाशन! उसको मृत्यु मानिसकै हातबाट मात्र सम्भव छ।"
8देवताहरूका वचन सुनेर संयतचित्त विष्णुले राजा दशरथलाई आफ्नो पिता छाने।
9त्यस बेला पुत्रहीन, शत्रुनाशक तेजस्वी राजा (दशरथ) पुत्र प्राप्तिका लागि यज्ञ गरिरहेका थिए।
10विष्णुले (अवतार लिने) निश्चय गरेपछि र देवता तथा महर्षिहरूद्वारा उनको पूजा गरिएपछि उनी ब्रह्माजीसँग विदा लिएर अन्तर्धान भए।
11त्यस यज्ञका बेला यज्ञाग्निबाट एक महाबली पुरुष प्रकट भए, जसको तेज, पराक्रम र बल अनुपम थियो। उनले कालो र रातो वस्त्र लगाएका थिए। उनको मुख रातो थियो। उनको स्वर दुन्दुभिको जस्तै गम्भीर थियो। उनका जुँगा सिंहको केसराजस्तै कोमल र चम्किला पहेँला रौँका थिए। उनको शिरमा सुन्दर केश थिए। उनी शुभ लक्षणले युक्त र दिव्य आभूषणले सुसज्जित थिए। उनको उचाइ पर्वतशिखरजस्तै थियो। उनी प्रचण्ड बाघजस्तै पाइला चाल्थे। सूर्यजस्तै तेजस्वी उनी प्रज्वलित अग्निको ज्वालाजस्तै देखिन्थे। ती दिव्य पुरुषले आफ्नी प्रिय पत्नीलाई झैँ दुवै हातले अग्निमा शुद्ध गरिएको सुनको एउटा ठूलो पात्र समातेका थिए, जो चाँदीको ढकनीले छोपिएको थियो र पायस (दूध, चामल र चिनीले बनेको खीर) ले भरिएको थियो। त्यो मायाबाट रचिएझैँ देखिन्थ्यो।
12त्यस यज्ञका बेला यज्ञाग्निबाट एक महाबली पुरुष प्रकट भए, जसको तेज, पराक्रम र बल अनुपम थियो। उनले कालो र रातो वस्त्र लगाएका थिए। उनको मुख रातो थियो। उनको स्वर दुन्दुभिको जस्तै गम्भीर थियो। उनका जुँगा सिंहको केसराजस्तै कोमल र चम्किला पहेँला रौँका थिए। उनको शिरमा सुन्दर केश थिए। उनी शुभ लक्षणले युक्त र दिव्य आभूषणले सुसज्जित थिए। उनको उचाइ पर्वतशिखरजस्तै थियो। उनी प्रचण्ड बाघजस्तै पाइला चाल्थे। सूर्यजस्तै तेजस्वी उनी प्रज्वलित अग्निको ज्वालाजस्तै देखिन्थे। ती दिव्य पुरुषले आफ्नी प्रिय पत्नीलाई झैँ दुवै हातले अग्निमा शुद्ध गरिएको सुनको एउटा ठूलो पात्र समातेका थिए, जो चाँदीको ढकनीले छोपिएको थियो र पायस (दूध, चामल र चिनीले बनेको खीर) ले भरिएको थियो। त्यो मायाबाट रचिएझैँ देखिन्थ्यो।
13त्यस यज्ञका बेला यज्ञाग्निबाट एक महाबली पुरुष प्रकट भए, जसको तेज, पराक्रम र बल अनुपम थियो। उनले कालो र रातो वस्त्र लगाएका थिए। उनको मुख रातो थियो। उनको स्वर दुन्दुभिको जस्तै गम्भीर थियो। उनका जुँगा सिंहको केसराजस्तै कोमल र चम्किला पहेँला रौँका थिए। उनको शिरमा सुन्दर केश थिए। उनी शुभ लक्षणले युक्त र दिव्य आभूषणले सुसज्जित थिए। उनको उचाइ पर्वतशिखरजस्तै थियो। उनी प्रचण्ड बाघजस्तै पाइला चाल्थे। सूर्यजस्तै तेजस्वी उनी प्रज्वलित अग्निको ज्वालाजस्तै देखिन्थे। ती दिव्य पुरुषले आफ्नी प्रिय पत्नीलाई झैँ दुवै हातले अग्निमा शुद्ध गरिएको सुनको एउटा ठूलो पात्र समातेका थिए, जो चाँदीको ढकनीले छोपिएको थियो र पायस (दूध, चामल र चिनीले बनेको खीर) ले भरिएको थियो। त्यो मायाबाट रचिएझैँ देखिन्थ्यो।
14त्यस यज्ञका बेला यज्ञाग्निबाट एक महाबली पुरुष प्रकट भए, जसको तेज, पराक्रम र बल अनुपम थियो। उनले कालो र रातो वस्त्र लगाएका थिए। उनको मुख रातो थियो। उनको स्वर दुन्दुभिको जस्तै गम्भीर थियो। उनका जुँगा सिंहको केसराजस्तै कोमल र चम्किला पहेँला रौँका थिए। उनको शिरमा सुन्दर केश थिए। उनी शुभ लक्षणले युक्त र दिव्य आभूषणले सुसज्जित थिए। उनको उचाइ पर्वतशिखरजस्तै थियो। उनी प्रचण्ड बाघजस्तै पाइला चाल्थे। सूर्यजस्तै तेजस्वी उनी प्रज्वलित अग्निको ज्वालाजस्तै देखिन्थे। ती दिव्य पुरुषले आफ्नी प्रिय पत्नीलाई झैँ दुवै हातले अग्निमा शुद्ध गरिएको सुनको एउटा ठूलो पात्र समातेका थिए, जो चाँदीको ढकनीले छोपिएको थियो र पायस (दूध, चामल र चिनीले बनेको खीर) ले भरिएको थियो। त्यो मायाबाट रचिएझैँ देखिन्थ्यो।
15त्यस यज्ञका बेला यज्ञाग्निबाट एक महाबली पुरुष प्रकट भए, जसको तेज, पराक्रम र बल अनुपम थियो। उनले कालो र रातो वस्त्र लगाएका थिए। उनको मुख रातो थियो। उनको स्वर दुन्दुभिको जस्तै गम्भीर थियो। उनका जुँगा सिंहको केसराजस्तै कोमल र चम्किला पहेँला रौँका थिए। उनको शिरमा सुन्दर केश थिए। उनी शुभ लक्षणले युक्त र दिव्य आभूषणले सुसज्जित थिए। उनको उचाइ पर्वतशिखरजस्तै थियो। उनी प्रचण्ड बाघजस्तै पाइला चाल्थे। सूर्यजस्तै तेजस्वी उनी प्रज्वलित अग्निको ज्वालाजस्तै देखिन्थे। ती दिव्य पुरुषले आफ्नी प्रिय पत्नीलाई झैँ दुवै हातले अग्निमा शुद्ध गरिएको सुनको एउटा ठूलो पात्र समातेका थिए, जो चाँदीको ढकनीले छोपिएको थियो र पायस (दूध, चामल र चिनीले बनेको खीर) ले भरिएको थियो। त्यो मायाबाट रचिएझैँ देखिन्थ्यो।
16राजा दशरथलाई देखेर उनले भने, "हे राजन्! तपाईंलाई थाहा होस्, मलाई प्रजापति (ब्रह्मा) ले पठाउनुभएको हो र म यहाँ उपस्थित छु।"
17हात जोडेर राजाले उत्तर दिए, "हे पूज्य! तपाईंलाई स्वागत छ। म तपाईंको के सेवा गर्न सक्छु?"
18त्यसपछि प्रजापतिबाट आएका ती पुरुषले उत्तर दिए, "हे राजन्! देवताहरूको जुन आराधना तपाईंले गर्नुभयो, त्यसकै फलस्वरूप आज तपाईंले यो पायस प्राप्त गर्नुभएको छ।"
19"हे राजाहरूमध्ये सिंह! देवताहरूद्वारा तयार पारिएको, सन्तान दिने, समृद्धि प्रदान गर्ने र आरोग्य बढाउने यो पायस ग्रहण गर्नुहोस्।
20हे राजन्! तपाईं पुत्रका लागि यो यज्ञ गरिरहनुभएको छ। यो आफ्ना योग्य रानीहरूलाई खान दिनुहोस्। उनीहरूले तपाईंलाई पुत्र दिनेछन्।"
21देवताहरूद्वारा तयार पारिएको र प्रदान गरिएको पायसले भरिएको त्यो स्वर्णपात्र आदरपूर्वक ग्रहण गरेर दशरथ प्रसन्न भए।
22महान् हर्षले अभिभूत भई उनले प्रसन्नमुख ती अद्भुत पुरुषको बारम्बार परिक्रमा गरे र आदरपूर्वक प्रणाम गरे।
23देवताहरूद्वारा तयार पारिएको पायस पाएर दशरथ धन पाएको दरिद्र पुरुषझैँ अत्यन्तै प्रसन्न भए।
24त्यसपछि अद्भुत रूप भएका ती तेजस्वी पुरुष पायसको पात्र दिएर त्यहीँबाट अन्तर्धान भए।
25आनन्दका किरणले उज्यालिएको त्यो अन्तःपुर चन्द्रमाको ज्योत्स्नामा शरत्कालीन आकाशझैँ शोभायमान भयो।
26उनले अन्तःपुरमा प्रवेश गरेर रानी कौसल्यालाई भने, "पुत्र दिने शक्ति भएको यो पायस ग्रहण गर।"
27तब दशरथले पायसको आधा भाग कौसल्यालाई दिए, बाँकी आधाको आधा सुमित्रालाई दिए, र बाँकी भागको आधा (मूलको आठौँ भाग) पुत्रका लागि कैकेयीलाई दिए। पुनः विचार गरेर उनले बाँकी आठौँ भाग सुमित्रालाई दिए। यसरी राजाले पायस बाँडेर आफ्ना पत्नीहरूमा छुट्टाछुट्टै वितरण गरे।
28तब दशरथले पायसको आधा भाग कौसल्यालाई दिए, बाँकी आधाको आधा सुमित्रालाई दिए, र बाँकी भागको आधा (मूलको आठौँ भाग) पुत्रका लागि कैकेयीलाई दिए। पुनः विचार गरेर उनले बाँकी आठौँ भाग सुमित्रालाई दिए। यसरी राजाले पायस बाँडेर आफ्ना पत्नीहरूमा छुट्टाछुट्टै वितरण गरे।
29तब दशरथले पायसको आधा भाग कौसल्यालाई दिए, बाँकी आधाको आधा सुमित्रालाई दिए, र बाँकी भागको आधा (मूलको आठौँ भाग) पुत्रका लागि कैकेयीलाई दिए। पुनः विचार गरेर उनले बाँकी आठौँ भाग सुमित्रालाई दिए। यसरी राजाले पायस बाँडेर आफ्ना पत्नीहरूमा छुट्टाछुट्टै वितरण गरे।
30त्यो पायस पाएर राजाका धर्मपरायण रानीहरू अत्यन्तै हर्षित भए र आफूलाई सम्मानित अनुभव गरे।
31त्यसपछि अग्नि र सूर्यझैँ तेजस्वी राजाका ती श्रेष्ठ रानीहरू त्यो उत्तम पायस ग्रहण गरेर छोटो समयमै गर्भवती भए।
32आफ्ना रानीहरूलाई गर्भवती देखेर राजाको चित्तले अब शान्ति पायो। उनी इन्द्र तथा सिद्ध र ऋषिहरूका समूहद्वारा पूजित विष्णुझैँ प्रसन्न देखिन थाले। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको बालकाण्डको सोह्रौँ सर्ग समाप्त भयो।