सर्गः 75
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 75
संस्कृत
1दीर्घकालात्समुत्थाय संज्ञां लब्ध्वा च वीर्यवान्। नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां दीनामुद्वीक्ष्य मातरम्।।2.75.1।। सोऽमात्यमध्ये भरतो जननीमभ्यकुत्सयत्।
2राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम्।।2.75.2।। अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः। विप्रकृष्टेह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽवसम्।।2.75.3।।
3राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम्।।2.75.2।। अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः। विप्रकृष्टेह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽवसम्।।2.75.3।।
4वनवासं न जानामि रामस्याहं महात्मनः। विवासनं वा सौमित्रे स्सीतायाश्च यथाऽभवत्।।2.75.4।।
5तथैव क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः। कौसल्या शब्दमाज्ञाय सुमित्रामिदमब्रवीत्।।2.75.5।।
6आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतस्सुतः। तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम्।।2.75.6।।
7एवमुक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिना कृशा। प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना।।2.75.7।।
8स तु रामानुजश्चापि शत्रुघ्नसहितस्तदा। प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम्।।2.75.8।।
9तत श्शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ। पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतसाम्।।2.75.9।। रुदन्तौ रुदतीं दुःखात्समेत्यार्यां मनस्स्विनीम्।
10भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता।।2.75.10।। इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम्। संप्राप्तं बत कैकेय्या शशीघ्रं क्रूरेण कर्मणा।।2.75.11।।
11भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता।।2.75.10।। इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम्। संप्राप्तं बत कैकेय्या शशीघ्रं क्रूरेण कर्मणा।।2.75.11।।
12प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम्। कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी।।2.75.12।।
13क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति। हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः।।2.75.13।।
14अथवा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम्। अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः।।2.75.14।।
15कामं वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि। यत्रासौ पुरुषव्याघ्रः पुत्रो मे तप्यते तपः।।2.75.15।।
16इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम्। हस्त्वश्वरथसम्पूर्णं राज्यं निर्यातितं तया।।2.75.16।।
17इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्त्सितोऽनघः। विव्यथे भरतस्तीव्रं व्रणे तुद्येव सूचिना।।2.75.17।।
18पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः। विलप्य बहुधाऽसंज्ञो लब्धसंज्ञस्ततः स्थितः।।2.75.18।।
19एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस्तदा। कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृताम्।।2.75.19।।
20आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्बिषम्। विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे।।2.75.20।।
21कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर्माभूत्तस्य कदाचन। सत्यसन्ध स्सतां श्रेष्ठो यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।2.75.21।।
22प्रेष्यं पापीयसां यातु सूर्यञ्च प्रतिमेहतु। हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।2.75.22।।
23कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम्। अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्याऽर्योऽनुमतेगतः।।2.75.23।।
24परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुयत्रवत्। ततस्नु दुह्यतां पापं यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।2.75.24।।
25बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः। अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्थोऽनुमते गतः।।2.75.25।।
26संश्रुत्य च तपस्विभ्यस्सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम्। तां विप्रलपतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.26।।
27हस्त्यश्वरथसम्बाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले। मा स्म कार्षीत्सतां धर्मं यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.27।।
28उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता। स नाशयतु दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।2.75.28।।
29मा च तं व्यूढबाह्वंसं चन्द्रार्कसमतेजसम्। द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनं यस्यार्योऽनुमतेगतः।।2.75.29।।
30पायसं कृसरं छागं वृथा सोऽश्नातु निर्घृणः। गुरूंश्चाप्यवजानातु यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।2.75.30।।
31गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून्परिवदेत्स्वयम्। मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यन्तं यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।2.75.31।।
32विश्वासात्कथितं किञ्चित्परिवादं मिथः क्वचित्। विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽमते गतः।।2.75.32।।
33अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्ताचाऽत्मा निरपत्रपः। लोके भवतु विद्विष्टो यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.33।।
34पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः। स एको मृष्टमश्नातु यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.34।।
35अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम्। अनवाप्य क्रियां धर्म्यां यस्याऽर्योऽनुमते गतः।।2.75.35।।
36माऽत्मनस्सन्ततिं द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः। आयुस्समग्रमप्राप्य यऽस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.36।।
37राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत्पापमुच्यते। भृत्यत्यागे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम्।।2.75.37।।
38लाक्षया मधुमांसेन लोहेन च विषेण च। सदैव बिभृयाद्भृत्यान्यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.38।।
39सङ्ग्रमे समुपोढे स्म शत्रुपक्षभयङ्करे। पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.39।।
40कपालपाणिः पृथिवीमटतां चीरसंवृतः। भिक्षमाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.40।।
41मद्ये प्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः। कामक्रोधाभिभूतस्तु यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.41।।
42मास्म धर्मे मनो भूयादधर्मं स निषेवताम्। अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.42।।
43सञ्चितान्यस्य वित्तनि विविधानि सहस्रशः। दस्युभिर्विप्रलुप्यन्तां यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.43।।
44उभे सन्ध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते। तच्चपापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.44।।
45यदग्निदायके पापं यत्पापं गुरतल्पगे। मित्रद्रोहे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम्।।2.75.45।।
46देवतानां पित्रूणां च मातापित्रोस्तथैव च। मा स्म कार्षीत्स शुश्रूषां यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.46।।
47सतां लोकात्सतां कीर्त्या स्सञ्जुष्टात्कर्मणस्तथा। भ्रश्यतु क्षिप्रमद्यैव यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.47।।
48अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम्। दीर्घबाहुर्महावक्षा: यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.48।।
49बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः। स भूयात्सतत क्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.49।।
50आशामाशंसमानानां दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम्। अर्थिनां वितथां कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.50।।
51मायया रमतां नित्यं परुषः पिशुनोऽशुचिः। राज्ञो भीतस्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.51।।
52ऋतुस्नातां सतीं भार्यामृतुकालानुरोधिनीम्। अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.52।।
53सधर्मदारान्परित्यज्य परदारान्निषेवताम्। त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.53।।
54विप्रलुप्तप्रजातस्य दुष्कृतं ब्राह्मणस्य यत्। तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.54।।
55पानीयदूषके पापं तथैव विषदायके। यत्तदेकस्स लभतां यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.55।।
56ब्राह्मणायोद्यतां पूजां विहन्तु कलुषेन्द्रियः। बालवत्सां च गां दोग्धु यस्यार्यो ऽनुमते गतः।।2.75.56।।
57तुर्ष्णार्तं सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत्। लभेत तस्य यत्पापं यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.57।।
58भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः। तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः।।2.75.58।।
59विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः। एवमाश्वासयन्नेव दुःखार्तो निपपात ह।।2.75.59।।
60तथा तु शपथैः कष्टै श्शपमानमचेतनम्। भरतं शोकसन्तप्तं कौसल्या वाक्यमब्रवीत्।।2.75.60।।
61मम दुःखमिदं पुत्र भूयस्समुपजायते। शपथै श्शपमानो हि प्राणानुपरुणत्सि मे।।2.75.61।।
62दिष्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्ष्मणः। वत्स सत्यप्रतिज्ञो ते सतां लोकमवाप्स्यसि।।2.75.62।।
63इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतं भ्रातृवत्सलम्। परिष्वज्य महाबाहुं रुरोद भृशदुःखिता।।2.75.63।।
64एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः। मोहाच्च शोकसम्रोधाद्बभूव लुलितं मनः।।2.75.64।।
अंग्रेज़ी
1On regaining his senses after a long time, the valiant Bharata looked at his unfortunate mother whose eyes were filled with tears, and condemned her amidst the counsellors.
2Neither did I ever desire the kingdom nor did I ever consult my mother in this regard and I am not even aware of the consecration that was planned by the king for I was away in a distant country with Satrughna.
3Neither did I ever desire the kingdom nor did I ever consult my mother in this regard and I am not even aware of the consecration that was planned by the king for I was away in a distant country with Satrughna.
4I knew nothing of the banishment of great Rama nor did I know how Lakshmana or Sita had gone on exile.
5As magnanimous Bharata was wailing, Kausalya recognised his voice and said to Sumitra:
6Bharata, the farsighted son of Kaikeyi of cruel deeds has come and I wish to see him.
7Having said so to Sumitra, Kausalya trembling and almost lifeless, emaciated, sullied and turned pallid set out for the place where Bharat was.
8But at the same time Bharata, the younger brother of Rama accompanied by Satrughna proceeded to the place where Kausalya resided.
9Then agonised Bharata and Satrughna, beholding that venerable, noblehearted, griefstricken, weeping Kausalya who was almost semiconscious overcome with grief, approached her with great sorrow and hugged her.
10Looking at Bharata, the deeply afflicted Kausalya said, The kingdom which you had desired has been acquired without any obstacle. Alas Kaikeyi had quickly secured it for you through her crooked act.
11Looking at Bharata, the deeply afflicted Kausalya said, The kingdom which you had desired has been acquired without any obstacle. Alas Kaikeyi had quickly secured it for you through her crooked act.
12What advantage did cruel Kaikeyi visualize in sending away my son to dwell in the forest wearing robes of bark?
13Kaikeyi should send me also without any delay to that place where my illustrious Rama with golden navel dwells.
14Or else I, accompanied by Sumitra, shall go happily on my own holding the sacred fire in front to that place where Rama dwells.
15Or, you should now take me personally to that place where, my son Rama, the best among men, is performing austerities.
16This vast kingdom, with all its abundance of wealth and grain, elephants, horses and chariots has been delivered to you by her.
17Thus reproached by many a harsh word, like needle pricking a wound, the sinless Bharata was intensely pained.
18(Having heard these words), his senses reeling, he became unconscious, lamented profusaly and fell at her feet. And on regaining his senses, he stood motionless.
19As Kausalya was lamenting in this manner, overwhelmed with deep grief, Bharata, his palms joined in reverence, replied her in these words:
20O noble lady unaware (of what had happened), I am guiltless. Why do you upbraid me? You know well my profound, steadfast affection for Raghava (Rama).
21Did not the one who counselled the banishment of my noble brother who is steadfast and bound by truth and virtue, ever adhered to scriptures? (or) My noble brother (Rama), the best among the virtuous, bound to truth, is banished. Let not such thought occur at any time to one who steadfastly adheres to scriptures
22May the one who counselled the exile of my esteemed brother, Rama be cursed with the sin of undergoing servitude in the hands of most sinful of men, the sin of passing urine facing the Sun and of kicking a sleeping cow.
23May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the demerit of unrighteousness in the same way as a master who gets a difficult work done by a servant without remuneration.
24May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the sin in the same way as a man acting treacherously against a king who rules like a father and protects his subjects like his own children, acquires.
25May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire unrighteousness in the same way as a king who, having received one sixth of the income as tax from people does not protect them
26May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the sin in the same way as a person acquires for having promised the ascetics the required offering at a sacrifice and later denies them
27May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the demerit in the same way as a person, who having gone to the battleground abundantly provided with elephants, horses, chariots and weapons fails to discharge the duty (of a fighter)
28May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire demerit in the same way as an evilhearted person who forever destroys the subtle meaning of the scriptures imparted carefully by a sagacious preceptor
29May the one who counselled the exile of my esteemed brother be highly unfortunate like me in not being able to behold that longarmed and broadshoulderd one seated on the throne and resembling both the Sun and the Moon in radiance
30May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the demerit in the same way as a person, who partakes the sweet milkrice, sesamerice and goat's flesh without purpose (without invoking and offering it to the gods) and disrespects the teachers
31May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the sin in the same way a person who kicks the cows abuses elders and causes great offence to his friends
32May the one who counselled the exile of my esteemed brother, acquire the sin in the same way as a wickedminded person, who divulges the words of abuse secretly confided in him by his friends.
33May the one who counselled the exile of my esteemed brother be hated universally as one who never helps any one, who is ungrateful, shameless and as one who has committed the sin of suicide
34May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the sin in the same way as one who, although surrounded by wife, children and servants, eats the delicacies all alone without sharing acquires.
35May the one who counselled the exile of my esteemed brother die without winning a worthy wife and without begetting offspring and without performing religious deeds
36May the one who counselled the exile of my esteemed brother live an entire life of anguish without begetting children through his wife or without seeing his own children
37May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the same sin as one acquires for murdering a king, a woman, children and the aged and deserting dependents
38May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the same sin as one who supports his wife and children by trafficking in lac, wine, meat and metal and poison acquires
39May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the same sin like a warrior, dreadful to the enemy side who will be slain while fleeing from the war at its peak
40May the one who counselled the exile of my esteemed brother, wander this earth, begging alms, holding a human skull like an insane man dressed in rags
41May the one who counselled the exile of my esteemed brother be always addicted to wine, women and gambling and be swayed by desire and anger
42May the mind of that man who counselled the exile of my esteemed brother not be established in virtue May he practise unrighteousness and confer charity on the unworthy
43May that man's accumulated extensive posssessions of various kinds of wealth be snatched away by thieves in thousands of ways if he had counselled the exile of my esteemed brother
44May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the extent of demerit fixed for a person, who sleeps at the hour of twilight of dawn and dusk
45May that one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the sin in the same way as a person who sets fire to human settlements, violates the preceptors's bed and betrays his friend
46May the one who counselled the exile of my esteemed brother, acquire the sin in the same way as a person who fails to show obedience to the gods and the ancestors and to serve his parents
47May the one who counselled the exile of my esteemed brother be expelled this very moment from the world approved by virtuous men, from their renown and from their (noble) actions
48The one who counselled the exile of my noble, longarmed and broadchested brother be banished like the one who commited the sin of leaving the ministration to his mother and engaging himself in purposeless acts
49May the one who counselled the exile of my esteemed brother be always miserable with many sons, poverty and fever and disease
50May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the sin in the same way a person disappoints who miserable mendicants seeking alms and looking up to him for help
51May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the sin in the same way as a person, who is abusive, niggardly, impure, unrighteous and always afraid of being caught by the king, and lives by cheating others, acquires
52May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the sin in the same way as a wickedminded person who neglects his chaste wife observing the menstrual period unfavourable for conception and had bathed after menstruation acquires
53May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the sin in the same way a foolish person who abandons righteous conduct and forsakes his rightfully married wife and resorts to other man's wife acquires
54May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the same sin like that of a lowbred brahmin who commits an irreversible sin acquires
55May the sin of polluting drinking water and administering poison to others be put together and be incurred by the man who counselled the exile of my esteemed brother
56May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the sin in the same way a person with befouled senses disturbs the offerings of worship kept ready for a brahmin and milks the cow having a young calf acquires.
57May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the sin in the same way a person who in possession of water does not give it to one suffering from thirst acquires it
58May that one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the sin in the same way a person acquires while giving onesided judgement between divided religious disputants
59While thus appeasing Kausalya deprived of her husband and son, Bharata, filled with grief, fell down at her feet.
60Kausalya said these words to Bharata who fell unconscious, consumed with grief, while swearing on painful oaths.
61O son by swearing on oaths, you are choking the very breath of my life and my suffering has grown still more.
62O dear child, fortunately your mind is unswerved from righteousness. You being truthful to your promise shall attain the world of virtuous men along with Lakshmana.
63After having addressed Bharata, who was affectionate towards his brother that way, Kausalya drew the mightyarmed one onto her lap and hugged him and cried out with extreme grief.
64Afflicted by sorrow and lamenting thus, great Bharata's mind became unsteady owing to swooning and besieged by grief.
हिन्दी
1दीर्घकाल पश्चात् चेतना लौटने पर पराक्रमी भरत ने अपनी अभागी माता की ओर देखा, जिनके नेत्र अश्रुओं से भरे थे, और मन्त्रियों के बीच उनकी निन्दा की।
2न मैंने कभी राज्य की कामना की, न इस विषय में कभी अपनी माता से परामर्श किया, और न मुझे राजा द्वारा नियोजित उस अभिषेक की ही जानकारी थी, क्योंकि मैं शत्रुघ्न सहित दूर देश में था।
3न मैंने कभी राज्य की कामना की, न इस विषय में कभी अपनी माता से परामर्श किया, और न मुझे राजा द्वारा नियोजित उस अभिषेक की ही जानकारी थी, क्योंकि मैं शत्रुघ्न सहित दूर देश में था।
4मुझे महान् राम के निर्वासन के विषय में कुछ भी ज्ञात न था और न यह ज्ञात था कि लक्ष्मण अथवा सीता कैसे वनवास को गए।
5जब उदारचेता भरत विलाप कर रहे थे, तब कौसल्या ने उनका स्वर पहचाना और सुमित्रा से कहा:
6क्रूरकर्मा कैकेयी के दूरदर्शी पुत्र भरत आ गए हैं और मैं उन्हें देखना चाहती हूँ।
7सुमित्रा से ऐसा कहकर काँपती, लगभग निष्प्राण, कृश, मलिन और विवर्ण हो चुकी कौसल्या उस स्थान की ओर चलीं जहाँ भरत थे।
8किन्तु उसी समय राम के अनुज भरत शत्रुघ्न सहित उस स्थान की ओर बढ़े जहाँ कौसल्या रहती थीं।
9तब व्यथित भरत और शत्रुघ्न ने उन पूज्या, उदारहृदया, शोकाकुल, रोती हुई कौसल्या को देखकर, जो शोक से अभिभूत होकर लगभग अर्धचेतन थीं, महान् शोक के साथ उनके समीप जाकर उन्हें गले लगाया।
10भरत की ओर देखकर गहरे पीड़ित कौसल्या ने कहा—जिस राज्य की तुमने कामना की थी, वह बिना किसी बाधा के प्राप्त हो गया। हाय! कैकेयी ने अपने कुटिल कर्म से उसे शीघ्र ही तुम्हारे लिए प्राप्त कर लिया।
11भरत की ओर देखकर गहरे पीड़ित कौसल्या ने कहा—जिस राज्य की तुमने कामना की थी, वह बिना किसी बाधा के प्राप्त हो गया। हाय! कैकेयी ने अपने कुटिल कर्म से उसे शीघ्र ही तुम्हारे लिए प्राप्त कर लिया।
12निष्ठुर कैकेयी ने मेरे पुत्र को वल्कल वस्त्र पहनाकर वन में रहने भेजने में कौन-सा लाभ देखा?
13कैकेयी मुझे भी बिना विलम्ब उसी स्थान पर भेज दें जहाँ स्वर्णनाभ मेरे यशस्वी राम रहते हैं।
14अथवा मैं सुमित्रा सहित स्वयं ही अग्नि को आगे रखकर प्रसन्नतापूर्वक उस स्थान को चली जाऊँगी जहाँ राम रहते हैं।
15अथवा तुम्हें अब स्वयं मुझे उस स्थान पर ले चलना चाहिए जहाँ मेरे पुत्र नरश्रेष्ठ राम तपस्या कर रहे हैं।
16यह विशाल राज्य, अपने प्रचुर धन-धान्य, हाथियों, अश्वों और रथों सहित उन्होंने तुम्हें सौंप दिया है।
17इस प्रकार अनेक कठोर वचनों से, घाव में सुई चुभने के समान, धिक्कारे जाने पर निष्पाप भरत अत्यन्त पीड़ित हुए।
18(ये वचन सुनकर) उनकी इन्द्रियाँ डगमगाईं, वे अचेत हो गए, विपुल विलाप किया और उनके चरणों में गिर पड़े। और चेतना लौटने पर वे निश्चल खड़े रह गए।
19जब कौसल्या गहरे शोक से अभिभूत होकर इस प्रकार विलाप कर रही थीं, तब भरत ने श्रद्धापूर्वक हाथ जोड़कर उन्हें इन वचनों में उत्तर दिया:
20हे आर्ये! (जो कुछ हुआ उससे) अनभिज्ञ मैं निर्दोष हूँ। आप मुझे क्यों धिक्कारती हैं? आप राघव (राम) के प्रति मेरे गहरे, अटल स्नेह को भली-भाँति जानती हैं।
21जिसने मेरे श्रेष्ठ भ्राता के, जो दृढ़ हैं और सत्य तथा धर्म से बँधे हैं, निर्वासन का परामर्श दिया, क्या उसने कभी शास्त्रों का पालन किया? (अथवा) धर्मात्माओं में श्रेष्ठ, सत्य से बँधे मेरे श्रेष्ठ भ्राता (राम) निर्वासित हुए—ऐसा विचार शास्त्रों का दृढ़ता से पालन करने वाले को कभी न आए!
22जिसने मेरे पूज्य भ्राता राम के वनवास का परामर्श दिया, उसे पापियों में सबसे पापी मनुष्यों की दासता भोगने का, सूर्य की ओर मुख करके मूत्रत्याग करने का और सोई हुई गौ को लात मारने का पाप लगे।
23जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही अधर्म प्राप्त हो जो उस स्वामी को होता है जो अपने सेवक से बिना पारिश्रमिक कठिन कार्य करवाता है।
24जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही पाप लगे जो उस मनुष्य को लगता है जो उस राजा के प्रति विश्वासघात करता है जो पिता के समान शासन करता है और अपनी प्रजा की अपनी ही सन्तान के समान रक्षा करता है।
25जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही अधर्म प्राप्त हो जो उस राजा को होता है जो प्रजा से आय का छठा भाग कर के रूप में लेकर भी उनकी रक्षा नहीं करता।
26जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही पाप लगे जो उस व्यक्ति को लगता है जो तपस्वियों को यज्ञ में आवश्यक दक्षिणा देने की प्रतिज्ञा करके बाद में उन्हें मना कर देता है।
27जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही अधर्म प्राप्त हो जो उस व्यक्ति को होता है जो हाथियों, अश्वों, रथों और अस्त्रों से प्रचुर रूप से सम्पन्न युद्धभूमि में जाकर भी (योद्धा के) कर्तव्य का पालन नहीं करता।
28जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही अधर्म प्राप्त हो जो उस दुष्टहृदय व्यक्ति को होता है जो बुद्धिमान् गुरु द्वारा सावधानी से प्रदान किए गए शास्त्रों के सूक्ष्म अर्थ को सदा के लिए नष्ट कर देता है।
29जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, वह मेरे समान परम अभागा हो कि उन महाबाहु और विशालस्कन्ध को सिंहासन पर विराजमान और सूर्य तथा चन्द्रमा दोनों के समान तेजस्वी देख न सके।
30जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही अधर्म प्राप्त हो जो उस व्यक्ति को होता है जो मधुर पायस, तिलमिश्रित भात और छागमांस बिना प्रयोजन (देवताओं को आवाहन और अर्पण किए बिना) खा लेता है और गुरुजनों का अनादर करता है।
31जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही पाप लगे जो उस व्यक्ति को लगता है जो गौओं को लात मारता है, गुरुजनों को गाली देता है और अपने मित्रों का महान् अपराध करता है।
32जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही पाप लगे जो उस दुष्टबुद्धि व्यक्ति को लगता है जो अपने मित्रों द्वारा गुप्त रूप से कहे गए निन्दावचन प्रकट कर देता है।
33जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, वह उस व्यक्ति के समान सर्वत्र घृणित हो जो कभी किसी की सहायता नहीं करता, जो कृतघ्न है, निर्लज्ज है और जिसने आत्महत्या का पाप किया है।
34जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही पाप लगे जो उस व्यक्ति को लगता है जो पत्नी, सन्तान और सेवकों से घिरा होते हुए भी बिना बाँटे स्वादिष्ट भोजन अकेले खा लेता है।
35जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, वह योग्य पत्नी पाए बिना, सन्तान उत्पन्न किए बिना और धर्मकर्म किए बिना मर जाए।
36जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, वह अपनी पत्नी से सन्तान उत्पन्न किए बिना अथवा अपनी सन्तान देखे बिना सारा जीवन व्यथा में बिताए।
37जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही पाप लगे जो किसी राजा, स्त्री, बालक और वृद्ध की हत्या करने तथा आश्रितों का परित्याग करने से लगता है।
38जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही पाप लगे जो उस व्यक्ति को लगता है जो लाख, मदिरा, माँस, धातु और विष के व्यापार से अपनी पत्नी और सन्तान का पालन करता है।
39जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसकी वही गति हो जो शत्रुपक्ष के लिए भयंकर उस योद्धा की होती है जो युद्ध के चरम पर भागते हुए मारा जाता है।
40जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, वह चिथड़े पहने उन्मत्त मनुष्य के समान मनुष्य की खोपड़ी हाथ में लिए भिक्षा माँगता हुआ इस पृथ्वी पर भटकता रहे।
41जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, वह सदा मदिरा, स्त्री और द्यूत में आसक्त रहे और काम तथा क्रोध के वश में रहे।
42जिस मनुष्य ने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसका मन धर्म में स्थिर न हो। वह अधर्म का आचरण करे और अपात्रों को दान दे।
43यदि उसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया हो, तो उस मनुष्य की नाना प्रकार के धन की संचित विशाल सम्पत्ति चोरों द्वारा सहस्रों प्रकार से हर ली जाए।
44जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे उतना ही अधर्म प्राप्त हो जितना उस व्यक्ति के लिए नियत है जो प्रातः और सायं सन्ध्या के समय सोता है।
45जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही पाप लगे जो उस व्यक्ति को लगता है जो मानव बस्तियों में आग लगाता है, गुरु की शय्या का उल्लंघन करता है और अपने मित्र से विश्वासघात करता है।
46जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही पाप लगे जो उस व्यक्ति को लगता है जो देवताओं और पितरों के प्रति आज्ञापालन तथा अपने माता-पिता की सेवा करने में चूक जाता है।
47जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, वह इसी क्षण सत्पुरुषों द्वारा अनुमोदित लोक से, उनकी कीर्ति से और उनके (श्रेष्ठ) कर्मों से बहिष्कृत हो जाए।
48जिसने मेरे उदार, महाबाहु और विशालवक्ष भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, वह उस व्यक्ति के समान निर्वासित हो जिसने अपनी माता की सेवा छोड़कर निष्प्रयोजन कर्मों में लगने का पाप किया हो।
49जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, वह अनेक पुत्रों, दरिद्रता तथा ज्वर और रोग से सदा दुःखी रहे।
50जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही पाप लगे जो उस व्यक्ति को लगता है जो भिक्षा माँगते और सहायता के लिए उसकी ओर देखते दयनीय भिक्षुकों को निराश करता है।
51जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही पाप लगे जो उस व्यक्ति को लगता है जो गाली देने वाला, कृपण, अपवित्र, अधर्मी और सदा राजा द्वारा पकड़े जाने से भयभीत है तथा दूसरों को ठगकर जीवन बिताता है।
52जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही पाप लगे जो उस दुष्टबुद्धि व्यक्ति को लगता है जो ऋतुकाल में स्नान कर चुकी अपनी पतिव्रता पत्नी की उपेक्षा करता है।
53जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही पाप लगे जो उस मूर्ख व्यक्ति को लगता है जो सदाचरण त्यागकर अपनी विधिवत् विवाहिता पत्नी का परित्याग करता है और परस्त्री का आश्रय लेता है।
54जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही पाप लगे जो अप्रतिकार्य पाप करने वाले नीच ब्राह्मण को लगता है।
55पीने के जल को दूषित करने और दूसरों को विष देने का पाप एक साथ मिलकर उस मनुष्य को लगे जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया।
56जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही पाप लगे जो उस दूषित इन्द्रियों वाले व्यक्ति को लगता है जो ब्राह्मण के लिए तैयार रखे पूजा के नैवेद्य में विघ्न डालता है और छोटे बछड़े वाली गाय को दुह लेता है।
57जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही पाप लगे जो उस व्यक्ति को लगता है जो जल होते हुए भी प्यास से पीड़ित को नहीं देता।
58जिसने मेरे पूज्य भ्राता के वनवास का परामर्श दिया, उसे वही पाप लगे जो उस व्यक्ति को लगता है जो धार्मिक विवाद में विभाजित पक्षों के बीच एकपक्षीय निर्णय देता है।
59इस प्रकार पति और पुत्र से वंचित कौसल्या को सान्त्वना देते हुए शोक से भरे भरत उनके चरणों में गिर पड़े।
60कष्टप्रद शपथें खाते हुए शोक से जलकर अचेत हो गए भरत से कौसल्या ने ये वचन कहे।
61हे पुत्र! शपथें खाकर तुम मेरे प्राणवायु को ही अवरुद्ध कर रहे हो और मेरा कष्ट और भी बढ़ गया है।
62हे प्रिय बालक! सौभाग्य से तुम्हारा मन धर्म से विचलित नहीं हुआ। अपनी प्रतिज्ञा के सत्य तुम लक्ष्मण सहित सत्पुरुषों का लोक प्राप्त करोगे।
63अपने भ्राता के प्रति इस प्रकार स्नेह रखने वाले भरत से यह कहकर कौसल्या ने उन महाबाहु को अपनी गोद में खींचकर गले लगाया और अत्यन्त शोक से रो पड़ीं।
64इस प्रकार शोक से पीड़ित और विलाप करते महान् भरत का मन मूर्च्छा के कारण अस्थिर हो गया और वे शोक से घिर गए।
नेपाली
1लामो समयपछि चेतना फर्केपछि पराक्रमी भरतले आफ्नी अभागी माताको मुख हेरे, जसका आँखा आँसुले भरिएका थिए, र मन्त्रीहरूका बीच उनको निन्दा गरे।
2न मैले कहिल्यै राज्यको कामना गरेँ, न यस विषयमा कहिल्यै आफ्नी मातासँग परामर्श गरेँ, र न मलाई राजाले योजना बनाउनुभएको त्यस अभिषेकको जानकारी नै थियो, किनभने म शत्रुघ्नसहित टाढाको देशमा थिएँ।
3न मैले कहिल्यै राज्यको कामना गरेँ, न यस विषयमा कहिल्यै आफ्नी मातासँग परामर्श गरेँ, र न मलाई राजाले योजना बनाउनुभएको त्यस अभिषेकको जानकारी नै थियो, किनभने म शत्रुघ्नसहित टाढाको देशमा थिएँ।
4मलाई महान् रामको निर्वासनका विषयमा केही पनि थाहा थिएन र न यो थाहा थियो कि लक्ष्मण वा सीता कसरी वनवास गए।
5जब उदारचेता भरत विलाप गर्दै थिए, तब कौसल्याले उनको स्वर चिनिन् र सुमित्रालाई भनिन्:
6क्रूरकर्मा कैकेयीका दूरदर्शी पुत्र भरत आइपुगेछन् र म उनलाई हेर्न चाहन्छु।
7सुमित्रालाई यसो भनेर काँप्दै, लगभग निष्प्राण, कृश, मलिन र विवर्ण भइसकेकी कौसल्या त्यस ठाउँतर्फ हिँडिन् जहाँ भरत थिए।
8तर त्यही बेला रामका भाइ भरत शत्रुघ्नसहित त्यस ठाउँतर्फ बढे जहाँ कौसल्या बस्थिन्।
9तब व्यथित भरत र शत्रुघ्नले ती पूज्या, उदारहृदया, शोकाकुल, रोइरहेकी कौसल्यालाई देखेर, जो शोकले अभिभूत भई लगभग अर्धचेतन थिइन्, महान् शोकका साथ उनको छेउमा गई उनलाई अँगालो हाले।
10भरततर्फ हेरेर गहिरो पीडित कौसल्याले भनिन्—जुन राज्यको तिमीले कामना गरेका थियौ, त्यो कुनै बाधाविना प्राप्त भयो। हाय! कैकेयीले आफ्नो कुटिल कर्मले त्यो छिट्टै तिम्रा लागि प्राप्त गरिदिइन्।
11भरततर्फ हेरेर गहिरो पीडित कौसल्याले भनिन्—जुन राज्यको तिमीले कामना गरेका थियौ, त्यो कुनै बाधाविना प्राप्त भयो। हाय! कैकेयीले आफ्नो कुटिल कर्मले त्यो छिट्टै तिम्रा लागि प्राप्त गरिदिइन्।
12निष्ठुर कैकेयीले मेरा पुत्रलाई वल्कल वस्त्र लगाएर वनमा बस्न पठाउनुमा कुन लाभ देखिन्?
13कैकेयीले मलाई पनि ढिलाइविना त्यही ठाउँमा पठाइदिऊन् जहाँ स्वर्णनाभ मेरा यशस्वी राम बस्छन्।
14अथवा म सुमित्रासहित आफैँ अग्निलाई अगाडि राखेर प्रसन्नतापूर्वक त्यस ठाउँमा जानेछु जहाँ राम बस्छन्।
15अथवा तिमीले अब आफैँ मलाई त्यस ठाउँमा लैजानुपर्छ जहाँ मेरा पुत्र नरश्रेष्ठ राम तपस्या गरिरहेका छन्।
16यो विशाल राज्य, आफ्नो प्रचुर धनधान्य, हात्ती, घोडा र रथसहित उनले तिमीलाई सुम्पिदिएकी छिन्।
17यसरी अनेक कठोर वचनले, घाउमा सियो घोचिएसमान, धिक्कारिएपछि निष्पाप भरत अत्यन्तै पीडित भए।
18(यी वचन सुनेर) उनका इन्द्रिय डगमगाए, उनी अचेत भए, प्रचुर विलाप गरे र उनका चरणमा ढले। र चेतना फर्केपछि उनी निश्चल उभिइरहे।
19जब कौसल्या गहिरो शोकले अभिभूत भई यसरी विलाप गर्दै थिइन्, तब भरतले श्रद्धापूर्वक हात जोडेर उनलाई यी वचनमा उत्तर दिए:
20हे आर्ये! (जे भयो त्यसबाट) अनभिज्ञ म निर्दोष छु। तपाईं मलाई किन धिक्कार्नुहुन्छ? तपाईं राघव (राम) प्रतिको मेरो गहिरो, अटल स्नेह राम्ररी जान्नुहुन्छ।
21जसले मेरा श्रेष्ठ दाजुको, जो दृढ छन् र सत्य तथा धर्मले बाँधिएका छन्, निर्वासनको परामर्श दियो, के उसले कहिल्यै शास्त्रको पालन गर्यो? (अथवा) धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ, सत्यले बाँधिएका मेरा श्रेष्ठ दाजु (राम) निर्वासित भए—यस्तो विचार शास्त्रको दृढतापूर्वक पालन गर्नेलाई कहिल्यै नआओस्!
22जसले मेरा पूज्य दाजु रामको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई पापीहरूमा सबैभन्दा पापी मानिसहरूको दासता भोग्ने, सूर्यतर्फ मुख गरी पिसाब गर्ने र सुतिरहेकी गाईलाई लात हान्ने पाप लागोस्।
23जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही अधर्म प्राप्त होस् जो त्यस स्वामीलाई हुन्छ जसले आफ्नो सेवकबाट पारिश्रमिकविना कठिन काम गराउँछ।
24जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही पाप लागोस् जो त्यस मानिसलाई लाग्छ जसले त्यस राजाप्रति विश्वासघात गर्छ जो पितासमान शासन गर्छ र आफ्नी प्रजाको आफ्नै सन्तानसमान रक्षा गर्छ।
25जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही अधर्म प्राप्त होस् जो त्यस राजालाई हुन्छ जसले प्रजाबाट आयको छैटौँ भाग करका रूपमा लिएर पनि तिनको रक्षा गर्दैन।
26जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही पाप लागोस् जो त्यस व्यक्तिलाई लाग्छ जसले तपस्वीहरूलाई यज्ञमा आवश्यक दक्षिणा दिने प्रतिज्ञा गरेर पछि तिनलाई अस्वीकार गर्छ।
27जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही अधर्म प्राप्त होस् जो त्यस व्यक्तिलाई हुन्छ जो हात्ती, घोडा, रथ र अस्त्रले प्रशस्त रूपमा सम्पन्न युद्धभूमिमा गएर पनि (योद्धाको) कर्तव्य पालन गर्दैन।
28जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही अधर्म प्राप्त होस् जो त्यस दुष्टहृदय व्यक्तिलाई हुन्छ जसले बुद्धिमान् गुरुले सावधानीपूर्वक प्रदान गरेको शास्त्रको सूक्ष्म अर्थ सदाका लागि नष्ट पारिदिन्छ।
29जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, ऊ मसमान परम अभागी होस् कि ती महाबाहु र विशालस्कन्धलाई सिंहासनमा विराजमान र सूर्य तथा चन्द्रमा दुवैसमान तेजस्वी देख्न नसकोस्।
30जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही अधर्म प्राप्त होस् जो त्यस व्यक्तिलाई हुन्छ जसले मीठो खीर, तिलमिश्रित भात र खसीको मासु कुनै प्रयोजनविना (देवताहरूलाई आवाहन र अर्पण नगरी) खाइदिन्छ र गुरुजनहरूको अनादर गर्छ।
31जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही पाप लागोस् जो त्यस व्यक्तिलाई लाग्छ जसले गाईलाई लात हान्छ, गुरुजनहरूलाई गाली गर्छ र आफ्ना मित्रहरूको महान् अपराध गर्छ।
32जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही पाप लागोस् जो त्यस दुष्टबुद्धि व्यक्तिलाई लाग्छ जसले आफ्ना मित्रहरूले गोप्य रूपमा भनेका निन्दावचन प्रकट गरिदिन्छ।
33जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, ऊ त्यस व्यक्तिसमान सर्वत्र घृणित होस् जसले कहिल्यै कसैको सहायता गर्दैन, जो कृतघ्न छ, निर्लज्ज छ र जसले आत्महत्याको पाप गरेको छ।
34जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही पाप लागोस् जो त्यस व्यक्तिलाई लाग्छ जो पत्नी, सन्तान र सेवकहरूले घेरिएको हुँदाहुँदै पनि नबाँडी स्वादिष्ट भोजन एक्लै खाइदिन्छ।
35जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, ऊ योग्य पत्नी नपाई, सन्तान उत्पन्न नगरी र धर्मकर्म नगरी मरोस्।
36जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, ऊ आफ्नी पत्नीबाट सन्तान उत्पन्न नगरी वा आफ्नो सन्तान नदेखी सारा जीवन व्यथामा बिताओस्।
37जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही पाप लागोस् जो कुनै राजा, स्त्री, बालक र वृद्धको हत्या गर्न तथा आश्रितहरूको परित्याग गर्नबाट लाग्छ।
38जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही पाप लागोस् जो त्यस व्यक्तिलाई लाग्छ जसले लाहा, मदिरा, मासु, धातु र विषको व्यापारबाट आफ्नी पत्नी र सन्तानको पालन गर्छ।
39जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसको त्यही गति होस् जो शत्रुपक्षका लागि भयंकर त्यस योद्धाको हुन्छ जो युद्धको चरममा भाग्दै मारिन्छ।
40जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, ऊ झुत्रा लगाएको उन्मत्त मानिससमान मानिसको खप्पर हातमा लिएर भिक्षा माग्दै यस पृथ्वीमा भौंतारिरहोस्।
41जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, ऊ सदा मदिरा, स्त्री र जुवामा आसक्त रहोस् र काम तथा क्रोधको वशमा रहोस्।
42जुन मानिसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसको मन धर्ममा स्थिर नहोस्। ऊ अधर्मको आचरण गरोस् र अपात्रलाई दान देओस्।
43यदि उसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दिएको हो भने, त्यस मानिसको नाना प्रकारका धनको सञ्चित विशाल सम्पत्ति चोरहरूले हजारौँ प्रकारले हरण गरून्।
44जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यति नै अधर्म प्राप्त होस् जति त्यस व्यक्तिका लागि नियत छ जो बिहान र साँझको सन्ध्याका बेला सुत्छ।
45जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही पाप लागोस् जो त्यस व्यक्तिलाई लाग्छ जसले मानव बस्तीमा आगो लगाउँछ, गुरुको शय्याको उल्लङ्घन गर्छ र आफ्नो मित्रसँग विश्वासघात गर्छ।
46जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही पाप लागोस् जो त्यस व्यक्तिलाई लाग्छ जो देवता र पितृहरूप्रति आज्ञापालन तथा आफ्ना आमाबुबाको सेवा गर्न चुक्छ।
47जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, ऊ यसै क्षण सत्पुरुषहरूद्वारा अनुमोदित लोकबाट, तिनको कीर्तिबाट र तिनका (श्रेष्ठ) कर्मबाट बहिष्कृत होस्।
48जसले मेरा उदार, महाबाहु र विशालवक्ष दाजुको वनवासको परामर्श दियो, ऊ त्यस व्यक्तिसमान निर्वासित होस् जसले आफ्नी माताको सेवा छोडेर निष्प्रयोजन कर्ममा लाग्ने पाप गरेको होस्।
49जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, ऊ अनेक पुत्र, दरिद्रता तथा ज्वरो र रोगले सदा दुःखी रहोस्।
50जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही पाप लागोस् जो त्यस व्यक्तिलाई लाग्छ जसले भिक्षा माग्दै र सहायताका लागि उसतर्फ हेर्दै गरेका दयनीय भिक्षुकहरूलाई निराश पार्छ।
51जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही पाप लागोस् जो त्यस व्यक्तिलाई लाग्छ जो गाली गर्ने, कञ्जुस, अपवित्र, अधर्मी र सदा राजाबाट पक्राउ पर्ने भयले त्रसित छ तथा अरूलाई ठगेर जीवन बिताउँछ।
52जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही पाप लागोस् जो त्यस दुष्टबुद्धि व्यक्तिलाई लाग्छ जसले ऋतुकालमा स्नान गरिसकेकी आफ्नी पतिव्रता पत्नीको उपेक्षा गर्छ।
53जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही पाप लागोस् जो त्यस मूर्ख व्यक्तिलाई लाग्छ जसले सदाचरण त्यागेर आफ्नी विधिवत् विवाहिता पत्नीको परित्याग गर्छ र परस्त्रीको आश्रय लिन्छ।
54जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही पाप लागोस् जो अप्रतिकार्य पाप गर्ने नीच ब्राह्मणलाई लाग्छ।
55पिउने पानी दूषित पार्ने र अरूलाई विष दिने पाप एकसाथ मिलेर त्यस मानिसलाई लागोस् जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो।
56जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही पाप लागोस् जो त्यस दूषित इन्द्रिय भएको व्यक्तिलाई लाग्छ जसले ब्राह्मणका लागि तयार राखिएको पूजाको नैवेद्यमा विघ्न हाल्छ र सानो बाछो भएकी गाई दुहिदिन्छ।
57जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही पाप लागोस् जो त्यस व्यक्तिलाई लाग्छ जसले पानी हुँदाहुँदै पनि तिर्खाले पीडितलाई दिँदैन।
58जसले मेरा पूज्य दाजुको वनवासको परामर्श दियो, उसलाई त्यही पाप लागोस् जो त्यस व्यक्तिलाई लाग्छ जसले धार्मिक विवादमा विभाजित पक्षहरूका बीच एकपक्षीय निर्णय दिन्छ।
59यसरी पति र पुत्रबाट वञ्चित कौसल्यालाई सान्त्वना दिँदै शोकले भरिएका भरत उनका चरणमा ढले।
60कष्टप्रद शपथ खाँदै शोकले जलेर अचेत भएका भरतलाई कौसल्याले यी वचन भनिन्।
61हे पुत्र! शपथ खाएर तिमीले मेरो प्राणवायु नै अवरुद्ध पार्दै छौ र मेरो कष्ट अझ बढेको छ।
62हे प्रिय बालक! सौभाग्यले तिम्रो मन धर्मबाट विचलित भएको छैन। आफ्नो प्रतिज्ञाका सत्य तिमीले लक्ष्मणसहित सत्पुरुषहरूको लोक प्राप्त गर्नेछौ।
63आफ्ना दाजुप्रति यसरी स्नेह राख्ने भरतलाई यो भनेर कौसल्याले ती महाबाहुलाई आफ्नो काखमा तानेर अँगालो हालिन् र अत्यन्तै शोकले रोइन्।
64यसरी शोकले पीडित र विलाप गर्दै गरेका महान् भरतको मन मूर्च्छाका कारण अस्थिर भयो र उनी शोकले घेरिए।