सर्गः 74
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 74
संस्कृत
1तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस्तदा। रोषेण महताऽविष्टः पुनरेवाब्रवीद्वचः।।2.74.1।।
2राज्याद्भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि। परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतं रुदती भव।।2.74.2।।
3किन्नु तेऽदूषयद्राजा रामो वा भृशधार्मिकः। ययोर्मृत्युर्विवासश्च त्वत्कृते तुल्यमागतौ।।2.74.3।।
4भ्रूणहत्यामसि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात्। कैकेयि नरकं गच्छ मा च भर्तु स्सलोकताम्।।2.74.4।।
5यत्त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा। सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्यापादितं भयम्।।2.74.5।।
6त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश्चारण्यमाश्रितः। अयशो जीवलोके च त्वयाऽहं प्रतिपादितः।।2.74.6।।
7मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके। न तेऽह मभिभाष्योऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिनि।।2.74.7।।
8कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या मम मातरः। दुःखेन महताऽविष्टास्त्वां प्राप्य कुलदूषिणीम्।।2.74.8।।
9न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः। राक्षसी तत्र जाताऽसि कुलप्रध्वंसिनी पितुः।।2.74.9।। यत्त्वया धार्मिको रामो नित्यं सत्यपरायणः। वनं प्रस्थापितो दुःखात्पिता च त्रिदिवं गतः।।2.74.10।।
10न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः। राक्षसी तत्र जाताऽसि कुलप्रध्वंसिनी पितुः।।2.74.9।। यत्त्वया धार्मिको रामो नित्यं सत्यपरायणः। वनं प्रस्थापितो दुःखात्पिता च त्रिदिवं गतः।।2.74.10।।
11यत्प्रधानाऽसि तत्पापं मयि पित्रा विनाकृते। भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य चाप्रिये।।2.74.11।।
12कौसल्यां धर्मसंयुक्तां वियुक्तां पापनिश्चये। कृत्वा कं प्राप्स्यसे त्वद्य लोकं निरयगामिनि।।2.74.12।।
13किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं बन्धुसंश्रयम्। ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायाऽत्मसम्भवम्।।2.74.13।।
14अङगप्रत्यङगजः पुत्रो हृदयाच्चापि जायते। तस्मात्प्रियतमो मातुः प्रिया एव तु बान्धवाः।।2.74.14।।
15अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभि स्सुरसम्मता। वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ।।2.74.15।।
16तावर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले। रुरोद पुत्रशोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणा।।2.74.16।।
17अधस्ताद्व्रजतस्तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः। बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्मा स्सुरभिगन्धिनः।।2.74.17।।
18इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातं तं स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम्। सुरभिं मन्यते दृष्ट्वा भूयसीं तां सुरेश्वरः।।2.74.18।।
19निरीक्षमाण श्शक्रस्तां ददर्श सुरभिं स्थिताम्। आकाशे विष्ठितां दीनां रुदन्तीं भृशदुःखिताम्।।2.74.19।।
20तां दृष्ट्वा शोकसन्तप्तां वज्रपाणिर्यशस्विनीम्। इन्द्रः प्राञ्जलिरुद्विग्न स्सुरराजोऽब्रवीद्वचः।।2.74.20।।
21भयं कच्छिन्न चास्मासु कुतश्चिद्विद्यते महत्। कुतोनिमत्तश्शोकस्ते ब्रूहि सर्वहितैषिणि।।2.74.21।।
22एवमुक्ता तु सुरभि स्सुरराजेन धीमता। प्रत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा।।2.74.22।।
23शान्तं पापं न वः किञ्चित्कुतश्चिदमराधिपः। अहं मग्नौ तु शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ।।2.74.23।। एतौ दृष्ट्वा कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ। बाध्यमानौ बलीवर्धौ कर्षकेण सुराधिप।।2.74.24।।
24शान्तं पापं न वः किञ्चित्कुतश्चिदमराधिपः। अहं मग्नौ तु शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ।।2.74.23।। एतौ दृष्ट्वा कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ। बाध्यमानौ बलीवर्धौ कर्षकेण सुराधिप।।2.74.24।।
25ममकायात्प्रसूतौ हि दुःखितौ भारपीडितौ। यौ दृष्ट्वा परितप्येऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः।।2.74.25।।
26यस्याः पुत्रसहस्रैस्तु कृत्स्नं व्याप्तमिदं जगत्। तां दृष्ट्वा रुदतीं शक्रो न सुतान्मन्यते परम्।।2.74.26।।
27सदाऽप्रतिमवृत्तायाः लोकधारणकाम्यया। श्रीमत्या गुणनित्याया स्स्वभावपरिचेष्टया।।2.74.27।। यस्याः पुत्रसहस्राणि साऽपि शोचति कामधुक्। किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति।।2.74.28।।
28सदाऽप्रतिमवृत्तायाः लोकधारणकाम्यया। श्रीमत्या गुणनित्याया स्स्वभावपरिचेष्टया।।2.74.27।। यस्याः पुत्रसहस्राणि साऽपि शोचति कामधुक्। किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति।।2.74.28।।
29एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता। तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे।।2.74.29।।
30अहं ह्यपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम्। वर्धनं यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः।।2.74.30।।
31अनाययित्वा तनयं कौसल्याया महाबलम्। स्वयमेव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम्।।2.74.31।।
32न ह्यहं पापसङ्कल्पे पापे पापं त्वया कृतम्। शक्तो धारयितुं पौरैरश्रुकण्ठै र्निरीक्षितः।।2.74.32।।
33सा त्वमग्निं प्रविश वा स्वयं वा दण्डकान्विश। रज्जुं बधान वा कण्ठे न हि तेऽन्यत्परायणम्।।2.74.33।।
34अहमप्यवनीं प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे। कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः।।2.74.34।।
35इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशचोदितः। पपात भुवि सङ्कृद्धो निश्श्वसन्निव पन्नगः।।2.74.35।।
36संरक्तनेत्र श्शिथिलाम्भरस्तदा विधूतसर्वाभरणः परन्तपः। बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजश्शचीपतेः केतुरिवोत्सवक्षये।।2.74.36।।
अंग्रेज़ी
1Overtaken by great wrath, Bharata reproached his mother and then said to her again:
2O cruel Kaikeyi of wicked conduct, you may be deprived of the kingdom. Abandoned by righteousness, you shall be weeping for me after my death.
3Death for the king and exile for Rama, similar fate for both, have befallen on your account. What possible harm, either the king or the highly virtuous Rama has done to you?
4O Kaikeyi by destroying this race you have earned the demerit of killing an embryo and shall enter hell. You shall never attain the same state of living, in the afterworld of your husband.
5That by doing this horrible deed you have committed a great sin of renouncing Rama, the beloved of all worlds. Therefore I am overtaken by fear.
6You have caused my father's death and Rama's exile. As for me, I have obtained ignominy in this world.
7O cruel woman, O woman of vicious character you are an enemy assuming a mother's form, lustful for kingdom. You are a murderess (of your husband) and I shall never speak to you.
8As you have vitiated the race, my mothers Kausalya and Sumitra are overwhelmed with great sorrow.
9As you sent virtuous Rama, ever devoted to truth, into the forest, my father died out of grief (due to separation from his son). Therefore, you are not the true daughter of the righteous and sagacious king Aswapati but a demoness born there to destroy your father's race.
10As you sent virtuous Rama, ever devoted to truth, into the forest, my father died out of grief (due to separation from his son). Therefore, you are not the true daughter of the righteous and sagacious king Aswapati but a demoness born there to destroy your father's race.
11The sin you have committed with a particular objective has affected me and (as a result) I am left without my father. I am abandoned by my brothers. I am hated by every one in this entire world.
12O woman of sinful convictions you will go to hell. You have separated righteous Kausalya from her son. For having committed such a sin, what afterworld awaits you (is not known)?
13O cruel one why do you not realise that Rama, born of Kausalya, is the eldest son and equal to my father? He is selfrestrained and a refuge to his kith and kin.
14A son born from every limb, big or small, and from the heart is the most beloved of all for his mother while the other relatives are only loving ones.
15It is said that once upon a time Surabhi, the divine cow, highly respected by the gods and conversant with righteous ways, beheld her two sons who fainted due to fatigue while carrying the burden of the ploughs.
16On seeing her two sons lying on earth exhausted, she wailed in distress for them with her eyes filled with tears.
17The fine drops of her fragnant tears trickled down the body of the great king of the gods (Indra).
18When Indra, lord of the gods, saw those tears of holy fragrance fallen on his body he understood that the tears were shed by the venerated Kamadhenu.
19While looking around Indra beheld Kamadhenu in intense pain stationed in the sky, looking distressed and miserable, and wailing.
20The king of the gods, Indra, wielder of thunderbolt, saw the renowned Kamadhenu consumed with grief. Alarmed, he said to her with palms joined in reverence:
21'O holy cow fear not. You wish the welfare of all, Has any great calamity befallen us from any quarter? I hope not. What is the reason for your sorrow? Tell me'.
22On hearing the sagacious Indra, king of the gods, Kamadhenu, proficient in speech, calmly replied:
23'God forbid, O Indra, lord of the Immortals no calamity has befallen you from any quarter. Only I am in trouble. I am weeping for these pair of bulls, my own sons who are in difficulty. When I see them scorched by the rays of the Sun, miserable, emaciated and weeping, beaten by a ploughman, I am immersed in grief'.
24'God forbid, O Indra, lord of the Immortals no calamity has befallen you from any quarter. Only I am in trouble. I am weeping for these pair of bulls, my own sons who are in difficulty. When I see them scorched by the rays of the Sun, miserable, emaciated and weeping, beaten by a ploughman, I am immersed in grief'.
25'These bulls were born from my body and they are oppressed by the burden. Having seen their anguish, I am extremely grieved. There is none so dear as a son'.
26The wishfulfilling cow (Kamadhenu) had innumerable sons spread all over the world. When Indra saw that Kamadhenu too was weeping for her sons, he concluded 'there is no one greater than a son'.
27Wishing always to nourish the worlds Kamadhenu conducts herself with an unequalled character. In accordance with her nature, she has imbibed in herself eminent virtues. She is endowed with all prosperity. In spite of her thousand sons, she is weeping thus for her two bulls, what can one say of Kausalya separated from her only son Will she be her normal self again?'
28Wishing always to nourish the worlds Kamadhenu conducts herself with an unequalled character. In accordance with her nature, she has imbibed in herself eminent virtues. She is endowed with all prosperity. In spite of her thousand sons, she is weeping thus for her two bulls, what can one say of Kausalya separated from her only son Will she be her normal self again?'
29This pious lady is blessed with only one son and (now) has been rendered childless by you. Therefore, you shall experience grief in this world and hereafter.
30As for me, I shall do whatever is necessary for the atonement of the improper conduct shown towards my father and brother and for enhancement of my fame. There is no doubt about it.
31If I fail to bring back the mighty son of Kausalya, I shall enter the forest frequented by ascetics.
32O vicious one, O evilintentioned one being watched by the citizens with their throats choked with tears of grief, I cannot endure the burden of the sin committed by you.
33Jump into the fire or go to Dandaka forest or hang yourself. There is no other recourse for you.
34When Rama who has truth as his prowess accepts the kingdom, I shall have accomplished my purpose at last and I shall be free from all blemishes.
35In this way like an elephant driven by prods and goads in the forest, highly enraged Bharata hissing like a serpent dropped down on the ground.
36Prince Bharata, the scorcher of enemies, with bloodshot eyes, raiment in disarray, ornaments tossed about lay fallen on the ground like the banner of Indra (husband of Sachi) at the close of the festival of flaghoisting. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुस्सप्ततितमस्सर्गः।। Thus ends the seventyfourth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1महान् क्रोध से अभिभूत भरत ने अपनी माता को धिक्कारा और तत्पश्चात् उनसे फिर कहा:
2हे दुराचारिणी निष्ठुर कैकेयी! तुम राज्य से वंचित हो जाओ। धर्म से त्यागी जाकर तुम मेरी मृत्यु के पश्चात् मेरे लिए रोओगी।
3राजा के लिए मृत्यु और राम के लिए वनवास—दोनों की समान नियति—तुम्हारे कारण आई। राजा ने अथवा परम धर्मात्मा राम ने तुम्हारा कौन-सा सम्भावित अनिष्ट किया था?
4हे कैकेयी! इस वंश का नाश करके तुमने भ्रूणहत्या का पाप अर्जित किया है और नरक में जाओगी। तुम्हें परलोक में अपने पति की गति कभी प्राप्त न होगी।
5यह घोर कर्म करके तुमने समस्त लोकों के प्रिय राम के परित्याग का महापाप किया है। इसीलिए मैं भय से अभिभूत हूँ।
6तुमने मेरे पिता की मृत्यु और राम के निर्वासन का कारण बनीं। जहाँ तक मेरा प्रश्न है, मुझे इस संसार में अपयश प्राप्त हुआ है।
7हे निष्ठुर स्त्री! हे दुराचारिणी! तुम माता का रूप धारण किए शत्रु हो, राज्य की लालसा से भरी। तुम (अपने पति की) हन्ता हो और मैं तुमसे कभी बात नहीं करूँगा।
8तुमने वंश को कलंकित किया, इसीलिए मेरी माताएँ कौसल्या और सुमित्रा महान् शोक से अभिभूत हैं।
9तुमने सत्य में सदा अनुरक्त धर्मात्मा राम को वन भेज दिया, इसीलिए मेरे पिता (पुत्रवियोग के) शोक से मर गए। अतः तुम धर्मात्मा और बुद्धिमान् राजा अश्वपति की सच्ची पुत्री नहीं, अपितु अपने पिता के वंश का नाश करने के लिए वहाँ जन्मी राक्षसी हो।
10तुमने सत्य में सदा अनुरक्त धर्मात्मा राम को वन भेज दिया, इसीलिए मेरे पिता (पुत्रवियोग के) शोक से मर गए। अतः तुम धर्मात्मा और बुद्धिमान् राजा अश्वपति की सच्ची पुत्री नहीं, अपितु अपने पिता के वंश का नाश करने के लिए वहाँ जन्मी राक्षसी हो।
11तुमने जो पाप एक विशेष उद्देश्य से किया, उसने मुझे प्रभावित किया है और (फलस्वरूप) मैं अपने पिता से रहित हो गया हूँ। मैं अपने भ्राताओं द्वारा त्याग दिया गया हूँ। इस समस्त संसार में सब मुझसे घृणा करते हैं।
12हे पापपूर्ण धारणाओं वाली स्त्री! तुम नरक में जाओगी। तुमने धर्मात्मा कौसल्या को उनके पुत्र से वियुक्त किया। ऐसा पाप करने के पश्चात् तुम्हें कौन-सा परलोक प्रतीक्षा में मिलेगा (यह ज्ञात नहीं)।
13हे निष्ठुर! तुम यह क्यों नहीं समझतीं कि कौसल्या से उत्पन्न राम ज्येष्ठ पुत्र और मेरे पिता के समान हैं? वे आत्मसंयमी हैं और अपने स्वजनों के आश्रय हैं।
14प्रत्येक छोटे-बड़े अंग से और हृदय से उत्पन्न पुत्र माता के लिए सबसे प्रिय होता है, जबकि अन्य सम्बन्धी केवल स्नेह के पात्र होते हैं।
15कहा जाता है कि एक बार देवताओं द्वारा परम सम्मानित और धर्म के मार्ग से परिचित दिव्य गौ सुरभि ने अपने उन दो पुत्रों को देखा जो हल का भार ढोते हुए थकान से मूर्च्छित हो गए थे।
16अपने दोनों पुत्रों को थके हुए भूमि पर पड़ा देखकर वे व्यथा में उनके लिए अश्रुपूर्ण नेत्रों से विलाप करने लगीं।
17उनके सुगन्धित अश्रुओं की सूक्ष्म बूँदें देवराज (इन्द्र) के शरीर पर टपक पड़ीं।
18जब देवताओं के स्वामी इन्द्र ने अपने शरीर पर गिरे उन पवित्र सुगन्ध वाले अश्रुओं को देखा, तब वे समझ गए कि ये अश्रु पूज्या कामधेनु ने बहाए हैं।
19चारों ओर देखते हुए इन्द्र ने आकाश में स्थित कामधेनु को तीव्र पीड़ा में, व्यथित और दुःखी दिखती और विलाप करती देखा।
20वज्रधारी देवराज इन्द्र ने विख्यात कामधेनु को शोक से जलती देखा। चिन्तित होकर उन्होंने हाथ जोड़कर श्रद्धापूर्वक उनसे कहा:
21'हे पवित्र गौ! भयभीत मत होइए। आप सबका कल्याण चाहती हैं। क्या किसी ओर से हम पर कोई महान् विपत्ति आ पड़ी है? मुझे आशा है, नहीं। आपके शोक का क्या कारण है? मुझे बताइए।'
22बुद्धिमान् देवराज इन्द्र की बात सुनकर वाणी में निपुण कामधेनु ने शान्तभाव से उत्तर दिया:
23'हे अमरों के स्वामी इन्द्र! ईश्वर न करे, आप पर किसी ओर से कोई विपत्ति नहीं आई। केवल मैं ही संकट में हूँ। मैं अपने इन दो बैलों के लिए, अपने ही पुत्रों के लिए, रो रही हूँ जो कठिनाई में हैं। जब मैं उन्हें सूर्य की किरणों से झुलसते, दुःखी, कृश और रोते हुए तथा किसी हलवाहे द्वारा पीटे जाते देखती हूँ, तब मैं शोक में डूब जाती हूँ।'
24'हे अमरों के स्वामी इन्द्र! ईश्वर न करे, आप पर किसी ओर से कोई विपत्ति नहीं आई। केवल मैं ही संकट में हूँ। मैं अपने इन दो बैलों के लिए, अपने ही पुत्रों के लिए, रो रही हूँ जो कठिनाई में हैं। जब मैं उन्हें सूर्य की किरणों से झुलसते, दुःखी, कृश और रोते हुए तथा किसी हलवाहे द्वारा पीटे जाते देखती हूँ, तब मैं शोक में डूब जाती हूँ।'
25'ये बैल मेरे ही शरीर से उत्पन्न हुए हैं और वे भार से पीड़ित हैं। उनकी व्यथा देखकर मैं अत्यन्त शोकाकुल हूँ। पुत्र के समान प्रिय कोई नहीं।'
26कामधेनु के असंख्य पुत्र सारे संसार में फैले हुए थे। जब इन्द्र ने देखा कि कामधेनु भी अपने पुत्रों के लिए रो रही हैं, तब उन्होंने निष्कर्ष निकाला—'पुत्र से बढ़कर कोई नहीं।'
27सदा लोकों का पोषण करने की कामना रखने वाली कामधेनु अनुपम चरित्र से आचरण करती हैं। अपने स्वभाव के अनुसार उन्होंने अपने में उत्तम गुण आत्मसात् किए हैं। वे समस्त समृद्धि से सम्पन्न हैं। सहस्र पुत्र होते हुए भी वे अपने दो बैलों के लिए इस प्रकार रो रही हैं—फिर अपने एकमात्र पुत्र से वियुक्त कौसल्या की क्या बात कही जाए? क्या वे फिर कभी सामान्य हो सकेंगी?
28सदा लोकों का पोषण करने की कामना रखने वाली कामधेनु अनुपम चरित्र से आचरण करती हैं। अपने स्वभाव के अनुसार उन्होंने अपने में उत्तम गुण आत्मसात् किए हैं। वे समस्त समृद्धि से सम्पन्न हैं। सहस्र पुत्र होते हुए भी वे अपने दो बैलों के लिए इस प्रकार रो रही हैं—फिर अपने एकमात्र पुत्र से वियुक्त कौसल्या की क्या बात कही जाए? क्या वे फिर कभी सामान्य हो सकेंगी?
29इन धर्मात्मा देवी को केवल एक ही पुत्र का सौभाग्य मिला था और (अब) तुमने उन्हें पुत्रहीन कर दिया। इसलिए तुम इस लोक में और परलोक में भी शोक भोगोगी।
30जहाँ तक मेरा प्रश्न है, मैं अपने पिता और भ्राता के प्रति दिखाए गए अनुचित आचरण के प्रायश्चित्त के लिए और अपने यश की वृद्धि के लिए जो कुछ आवश्यक होगा वही करूँगा। इसमें कोई सन्देह नहीं।
31यदि मैं कौसल्या के पराक्रमी पुत्र को लौटा लाने में असफल रहा, तो मैं तपस्वियों से सेवित वन में प्रवेश कर जाऊँगा।
32हे दुराचारिणी! हे दुष्ट अभिप्राय वाली! शोक के अश्रुओं से अवरुद्ध कण्ठ वाले नागरिकों द्वारा देखे जाते हुए मैं तुम्हारे द्वारा किए गए पाप का भार सहन नहीं कर सकता।
33अग्नि में कूद जाओ, अथवा दण्डक वन चली जाओ, अथवा फाँसी लगा लो। तुम्हारे लिए और कोई मार्ग नहीं।
34जब सत्य ही जिनका पराक्रम है वे राम राज्य स्वीकार करेंगे, तब अन्ततः मेरा प्रयोजन सिद्ध हो जाएगा और मैं समस्त कलंकों से मुक्त हो जाऊँगा।
35इस प्रकार वन में अंकुशों और गजबाणों से हाँके गए हाथी के समान अत्यन्त क्रुद्ध भरत सर्प के समान फुफकारते हुए भूमि पर गिर पड़े।
36शत्रुतापन राजकुमार भरत रक्तवर्ण नेत्रों, अस्त-व्यस्त वस्त्रों और छितराए हुए आभूषणों के साथ ध्वजारोहण के उत्सव की समाप्ति पर इन्द्रध्वज के समान भूमि पर गिरे पड़े थे। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का चतुस्सप्ततितम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1महान् क्रोधले अभिभूत भरतले आफ्नी मातालाई धिक्कारे र त्यसपछि उनलाई फेरि भने:
2हे दुराचारिणी निष्ठुर कैकेयी! तिमी राज्यबाट वञ्चित होऊ। धर्मले त्यागिएर तिमी मेरो मृत्युपछि मेरा लागि रुनेछ्यौ।
3राजाका लागि मृत्यु र रामका लागि वनवास—दुवैको समान नियति—तिम्रा कारण आयो। राजाले वा परम धर्मात्मा रामले तिम्रो कुन सम्भावित अनिष्ट गरेका थिए?
4हे कैकेयी! यस वंशको नाश गरेर तिमीले भ्रूणहत्याको पाप आर्जन गरेकी छ्यौ र नरकमा जानेछ्यौ। तिमीलाई परलोकमा आफ्ना पतिको गति कहिल्यै प्राप्त हुनेछैन।
5यो घोर कर्म गरेर तिमीले समस्त लोकका प्रिय रामको परित्यागको महापाप गरेकी छ्यौ। त्यसैले म भयले अभिभूत छु।
6तिमीले मेरा पिताको मृत्यु र रामको निर्वासनको कारण बन्यौ। मेरो कुरा गर्ने हो भने, मैले यस संसारमा अपयश पाएको छु।
7हे निष्ठुर स्त्री! हे दुराचारिणी! तिमी माताको रूप धारण गरेकी शत्रु हौ, राज्यको लालसाले भरिएकी। तिमी (आफ्नो पतिकी) हन्ता हौ र म तिमीसँग कहिल्यै कुरा गर्नेछैनँ।
8तिमीले वंशलाई कलङ्कित पार्यौ, त्यसैले मेरा माता कौसल्या र सुमित्रा महान् शोकले अभिभूत छन्।
9तिमीले सत्यमा सदा अनुरक्त धर्मात्मा रामलाई वन पठाइदियौ, त्यसैले मेरा पिता (पुत्रवियोगको) शोकले मर्नुभयो। त्यसैले तिमी धर्मात्मा र बुद्धिमान् राजा अश्वपतिकी साँचो पुत्री होइनौ, बरु आफ्ना पिताको वंशको नाश गर्न त्यहाँ जन्मेकी राक्षसी हौ।
10तिमीले सत्यमा सदा अनुरक्त धर्मात्मा रामलाई वन पठाइदियौ, त्यसैले मेरा पिता (पुत्रवियोगको) शोकले मर्नुभयो। त्यसैले तिमी धर्मात्मा र बुद्धिमान् राजा अश्वपतिकी साँचो पुत्री होइनौ, बरु आफ्ना पिताको वंशको नाश गर्न त्यहाँ जन्मेकी राक्षसी हौ।
11तिमीले जुन पाप एक विशेष उद्देश्यले गर्यौ, त्यसले मलाई प्रभावित पारेको छ र (फलस्वरूप) म आफ्ना पिताविहीन भएको छु। म आफ्ना दाजुभाइद्वारा त्यागिएको छु। यस समस्त संसारमा सबैले मलाई घृणा गर्छन्।
12हे पापपूर्ण धारणा भएकी स्त्री! तिमी नरकमा जानेछ्यौ। तिमीले धर्मात्मा कौसल्यालाई उनका पुत्रबाट वियुक्त गर्यौ। यस्तो पाप गरेपछि तिमीलाई कुन परलोक प्रतीक्षामा मिल्ला (यो थाहा छैन)।
13हे निष्ठुर! तिमी किन बुझ्दिनौ कि कौसल्याबाट जन्मेका राम जेठा पुत्र र मेरा पितासमान छन्? उनी आत्मसंयमी छन् र आफ्ना स्वजनका आश्रय छन्।
14प्रत्येक सानोठूलो अङ्गबाट र हृदयबाट जन्मेको पुत्र मातालाई सबैभन्दा प्रिय हुन्छ, जबकि अन्य नातेदार केवल स्नेहका पात्र हुन्छन्।
15भनिन्छ, एक पटक देवताहरूद्वारा परम सम्मानित र धर्मको मार्गसँग परिचित दिव्य गाई सुरभिले आफ्ना ती दुई पुत्रलाई देखिन् जो हलको भार बोक्दै थकानले मूर्च्छित भएका थिए।
16आफ्ना दुवै पुत्रलाई थाकेर भुइँमा पल्टिएको देखेर उनी व्यथामा तिनका लागि आँसुले भरिएका आँखाले विलाप गर्न थालिन्।
17उनका सुगन्धित आँसुका सूक्ष्म थोपा देवराज (इन्द्र) को शरीरमा चुहिए।
18जब देवताहरूका स्वामी इन्द्रले आफ्नो शरीरमा खसेका ती पवित्र सुगन्ध भएका आँसु देखे, तब उनले बुझे कि यी आँसु पूज्या कामधेनुले बगाएकी हुन्।
19वरिपरि हेर्दै इन्द्रले आकाशमा रहेकी कामधेनुलाई तीव्र पीडामा, व्यथित र दुःखी देखिने र विलाप गर्दै गरेको देखे।
20वज्रधारी देवराज इन्द्रले विख्यात कामधेनुलाई शोकले जलिरहेको देखे। चिन्तित भई उनले हात जोडेर श्रद्धापूर्वक उनलाई भने:
21'हे पवित्र गाई! नडराउनुहोस्। तपाईं सबैको कल्याण चाहनुहुन्छ। के कुनै तर्फबाट हामीमाथि कुनै महान् विपत्ति आइपरेको छ? मलाई आशा छ, छैन। तपाईंको शोकको के कारण छ? मलाई भन्नुहोस्।'
22बुद्धिमान् देवराज इन्द्रको कुरा सुनेर वाणीमा निपुण कामधेनुले शान्तभावले उत्तर दिइन्:
23'हे अमरहरूका स्वामी इन्द्र! ईश्वरले नगरून्, तपाईंमाथि कुनै तर्फबाट कुनै विपत्ति आएको छैन। केवल म नै सङ्कटमा छु। म आफ्ना यी दुई गोरुका लागि, आफ्नै पुत्रका लागि, रोइरहेकी छु जो कठिनाइमा छन्। जब म तिनलाई सूर्यका किरणले डढेको, दुःखी, कृश र रोइरहेको तथा कुनै हलीले पिटिएको देख्छु, तब म शोकमा डुब्छु।'
24'हे अमरहरूका स्वामी इन्द्र! ईश्वरले नगरून्, तपाईंमाथि कुनै तर्फबाट कुनै विपत्ति आएको छैन। केवल म नै सङ्कटमा छु। म आफ्ना यी दुई गोरुका लागि, आफ्नै पुत्रका लागि, रोइरहेकी छु जो कठिनाइमा छन्। जब म तिनलाई सूर्यका किरणले डढेको, दुःखी, कृश र रोइरहेको तथा कुनै हलीले पिटिएको देख्छु, तब म शोकमा डुब्छु।'
25'यी गोरु मेरै शरीरबाट जन्मेका हुन् र तिनी भारले पीडित छन्। तिनको व्यथा देखेर म अत्यन्तै शोकाकुल छु। पुत्रसमान प्रिय कोही छैन।'
26कामधेनुका असङ्ख्य पुत्र सारा संसारमा फैलिएका थिए। जब इन्द्रले देखे कि कामधेनु पनि आफ्ना पुत्रका लागि रोइरहेकी छिन्, तब उनले निष्कर्ष निकाले—'पुत्रभन्दा ठूलो कोही छैन।'
27सदा लोकहरूको पोषण गर्ने कामना राख्ने कामधेनु अनुपम चरित्रले आचरण गर्छिन्। आफ्नो स्वभावअनुसार उनले आफूमा उत्तम गुण आत्मसात् गरेकी छिन्। उनी समस्त समृद्धिले सम्पन्न छिन्। हजार पुत्र हुँदाहुँदै पनि उनी आफ्ना दुई गोरुका लागि यसरी रोइरहेकी छिन्—अनि आफ्ना एकमात्र पुत्रबाट वियुक्त कौसल्याको के कुरा गरौँ? के उनी फेरि कहिल्यै सामान्य हुन सक्लिन्?
28सदा लोकहरूको पोषण गर्ने कामना राख्ने कामधेनु अनुपम चरित्रले आचरण गर्छिन्। आफ्नो स्वभावअनुसार उनले आफूमा उत्तम गुण आत्मसात् गरेकी छिन्। उनी समस्त समृद्धिले सम्पन्न छिन्। हजार पुत्र हुँदाहुँदै पनि उनी आफ्ना दुई गोरुका लागि यसरी रोइरहेकी छिन्—अनि आफ्ना एकमात्र पुत्रबाट वियुक्त कौसल्याको के कुरा गरौँ? के उनी फेरि कहिल्यै सामान्य हुन सक्लिन्?
29यी धर्मात्मा देवीलाई केवल एउटै पुत्रको सौभाग्य मिलेको थियो र (अब) तिमीले उनलाई पुत्रविहीन पारिदियौ। त्यसैले तिमीले यस लोकमा र परलोकमा पनि शोक भोग्नेछ्यौ।
30मेरो कुरा गर्ने हो भने, म आफ्ना पिता र दाजुप्रति देखाइएको अनुचित आचरणको प्रायश्चित्तका लागि र आफ्नो यशको वृद्धिका लागि जे-जति आवश्यक हुन्छ त्यही गर्नेछु। यसमा कुनै सन्देह छैन।
31यदि म कौसल्याका पराक्रमी पुत्रलाई फर्काएर ल्याउन असफल भएँ भने, म तपस्वीहरूले सेवित वनमा प्रवेश गर्नेछु।
32हे दुराचारिणी! हे दुष्ट अभिप्राय भएकी! शोकका आँसुले अवरुद्ध कण्ठ भएका नागरिकहरूले हेरिरहँदा म तिमीले गरेको पापको भार सहन सक्दिनँ।
33अग्निमा हामफाल, वा दण्डक वन जाऊ, वा झुन्डिएर मर। तिम्रा लागि अर्को कुनै बाटो छैन।
34जब सत्य नै जसको पराक्रम हो ती रामले राज्य स्वीकार गर्नेछन्, तब अन्ततः मेरो प्रयोजन सिद्ध हुनेछ र म समस्त कलङ्कबाट मुक्त हुनेछु।
35यसरी वनमा अङ्कुश र गजबाणले हाँकिएको हात्तीसमान अत्यन्तै क्रुद्ध भरत सर्पसमान फुत्कार्दै भुइँमा ढले।
36शत्रुतापन राजकुमार भरत रगतले रातो आँखा, अस्तव्यस्त वस्त्र र छरिएका गहनासहित ध्वजारोहणको उत्सवको समाप्तिमा इन्द्रध्वजसमान भुइँमा ढलिरहेका थिए। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको चौहत्तरीऔँ सर्ग समाप्त भयो।