सर्गः 72
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 72
संस्कृत
1अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये। जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये।।2.72.1।।
2अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम्। उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णमासनम्।।2.72.2।।
3स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम्। भरतः प्रतिजग्राह जनन्याश्चरणौ शुभौ।।2.72.3।।
4सा तं मूर्धन्युपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम्। अङ्के भरतमारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे।।2.72.4।।
5अद्य ते कतिचिद्रात्र्य श्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः। अपि नाध्वश्रमशशीघ्रं रथेनापततस्तव।।2.72.5।।
6आर्यकस्ते सुकुशली युधाजिन्मातुलस्तव। प्रवासाच्च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुमर्हसि।।2.72.6।।
7एवं पृष्टस्तु कैकेय्या प्रियं पार्थिवनन्दनः। आचष्ट भरत स्सर्वं मात्रे राजीवलोचनः।।2.72.7।।
8अद्य मे सप्तमी रात्रिश्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः। अम्बायाः कुशली तात युधाजिन्मातुलश्च मे।।2.72.8।।
9यन्मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परन्तपः। परिश्रान्तं पथ्यभवत्ततोऽहं पूर्वमागतः।।2.72.9।।
10राजवाक्यहरैर्दूतैस्त्वर्यमाणोऽहमागतः। यदहं प्रष्टुमिच्छामि तदम्बा वक्तुमर्हति।।2.72.10।।
11शून्योऽयं शयनीयस्ते पर्यङ्को हेमभूषितः। न चायमिक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मा।।2.72.11।।
12राजा भवति भूयिष्ठमिहाम्बाया निवेशने। तमहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुमिच्छन्निहाऽगतः।।2.72.12।।
13पितुर्ग्रहीष्ये चरणौ तं ममाऽख्याहि पृच्छतः। आहोस्विदम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने।।2.72.13।।
14तं प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद्घोरमप्रियम्। अजानन्तं प्रजानन्ती राज्यलोभेन मोहिता।।2.72.14।।
15या गतिस्सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः। राजा महत्मा तेजस्वी यायजूकस्सतां गतिः।।2.72.15।।
16तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं धर्माभिजनवाञ्चुचिः। पपात सहसा भूमौ पितृशोकबलार्दितः।।2.72.16।।
17हा हतोऽस्मीति कृपणां दीनां वाचमुदीरयन्। निपपात महाबाहुर्बाहू विक्षिप्य वीर्यवान्।।2.72.17।।
18ततश्शोकेन संवीतः पितुर्मरणदुःखितः। विललाप महातेजा भ्रान्ताकुलितचेतनः।।2.72.18।।
19एतत्सुरुचिरं भाति पितुर्मे शयनं पुरा। शशिनेवामलं रात्रौ गगनं तोयदात्यये।।2.72.19।।
20तदिदं न विभात्यद्य विहीनं तेन धीमता। व्योमेव शशिना हीनमप्च्छुष्क इव सागरः।।2.72.20।।
21बाष्पमुत्सृज्य् कण्ठेन स्वात्मना परमपीडितः। आच्छाद्य वदनं श्रीमद्वस्त्रेण जयतां वरः।।2.72.21।।
22तमार्तं देवसङ्काशं समीक्ष्य पतितं भुवि। निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धं परशुना वने।।2.72.22।। मत्तमातङ्गसङ्काशं चन्द्रार्कसदृशं भुवः। उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदमब्रवीत्।।2.72.23।।
23तमार्तं देवसङ्काशं समीक्ष्य पतितं भुवि। निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धं परशुना वने।।2.72.22।। मत्तमातङ्गसङ्काशं चन्द्रार्कसदृशं भुवः। उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदमब्रवीत्।।2.72.23।।
24उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे राजपुत्र महायशः। त्वद्विधा नहि शोचन्ति सन्त स्सदसि सम्मताः।।2.72.24।।
25दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोऽनुगा। बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे।।2.72.25।।
26स रुदित्वा चिरं कालं भूमौ विपरिवृत्य च। जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृतः।।2.72.26।।
27अभिषेक्ष्यति रामं नु राजा यज्ञं नु यक्ष्यते। इत्यहं कृतसङ्कल्पो हृष्टो यात्रामयासिषम्।।2.72.27।।
28तदिदं ह्यन्यथा भूतं व्यवदीर्णं मनो मम। पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम्।।2.72.28।।
29अम्ब केनात्यगाद्राजा व्याघिना मय्यनागते। धन्या रामादयस्सर्वे यैः पिता संस्कृत स्स्वयम्।।2.72.29।।
30न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान्। उपजिघ्रेद्धि मूर्ध्नि तात स्सन्नम्य सत्वरम्।।2.72.30।।
31क्व स पाणिस्सुखस्पर्शस्तातस्याक्लिष्टकर्मणः। येन मां रजसा ध्वस्तमभीक्ष्णं परिमार्जति।।2.72.31।।
32यो मे भ्राता पिता बन्धुर्यस्य दासोऽस्मि धीमतः। तस्य मां शीघ्रमाख्याहि रामस्याक्लिष्टकर्मणः।।2.72.32।।
33पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्ममार्यस्य जानतः। तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर्मम।।2.72.33।।
34धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः। आर्यः किमब्रवीद्राजा पिता मे सत्यविक्रमः।।2.72.34।।
35पश्चिमं साधु सन्देशमिच्छामि श्रोतुमात्मनः। इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यमब्रवीत्।।2.72.35।।
36रामेति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मणेति च। स महात्मा परं लोकं गतो गतिमतां वरः।।2.72.36।।
37इमां तु पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव। कालधर्मपरिक्षिप्तः पाशैरिव महागजः।।2.72.37।।
38सिद्धार्थास्ते नरा राममागतं सह सीतया। लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम्।।2.72.38।।
39तच्छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीयाप्रियशंसनात्। विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम्।।2.72.39।।
40क्व चेदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समं गतः।।2.72.40।।
41तथा पृष्टा यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे। मातास्य सुमहद्वाक्यं विप्रियं प्रियशङ्कया।।2.72.41।।
42स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम्। दण्डकान्सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः।।2.72.42।।
43तच्छ्रुत्वा भरतस्त्रस्तो भ्रातुश्चारित्रशङ्कया। स्वस्य वंशस्य महात्म्यात्प्रष्टुं समुपचक्रमे।।2.72.43।।
44कच्चिन्न ब्राह्मणधनं हृतं रामेण कस्यचित्। कच्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः।।2.72.44।।
45कच्चिन्न परदारान्वा राजपुत्रोऽभिमन्यते। कस्मात्स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः।।2.72.45।।
46अथास्य चपला माता तत्स्वकर्म यथातथम्। तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुमुपचक्रमे।।2.72.46।।
47एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना। उवाच वचनं हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी।।2.72.47।।
48न ब्राह्मणधनं किञ्चिद्धृतं रामेण कस्यचित् कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रो तेनापापो विहिंसितः। न रामः परदारांश्च चक्षुर्भ्यामपि पश्यति।।2.72.48।।
49मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम्। याचितस्ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम्।।2.72.49।।
50स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत्तऽथाकरोत्। रामश्च सह सौमित्रिः प्रेषितस्सह सीतया।।2.72.50।।
51तमपश्यन्प्रियंपुत्रं महीपालो महायशाः। पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वमुपपेदिवान्।।2.72.51।।
52त्वयात्विदानीं धर्मज्ञ राजत्वमवलम्ब्यताम्। त्वत्कृते हि मया सर्वमिदमेवं विधं कृतम्।।2.72.52।।
53मा शोकं मा च सन्तापं धैर्यमाश्रय पुत्रक। त्वदधीना हि नगरी राज्यं चैतदनामयम्।।2.72.53।।
अंग्रेज़ी
1Not finding his father in his abode, Bharata went to see his mother in her apartment.
2On seeing her son, who was sent away, presently arriving, the delighted Kaikeyi sprang up from her golden seat.
3On entering home the righteous Bharata found it devoid of cheer and touched the auspicious feet of his mother (with reverence).
4Kaikeyi, gave her illustrious son Bharata a hug, kissed him on his forehead, made him rest on her lap and began her query.
5How many nights have you spent (on the way) since you left your noble grandfather's residence? Hasn't the hurried journey (over such a long distance) on the chariot left you exhausted?
6My son are your revered grandfather and your maternal uncle Yudhajit doing well? Did you have a pleasant time during the sojourn? You should tell me all this.
7Thus asked lovingly by his mother Kaikeyi, the lotuseyed Bharata, the king's delight narrated everything to her.
8This is the seventh night since I left my noble grandsire's residence. My mother's father, king of Kekaya and my maternal uncle Yudhajit are doing well.
9The (horses carrying) the wealth including the gems which the king (of Kekaya), the subduer of enemies had bestowed on me were exhausted on the way. Therefore I have come in advance.
10Urged upon by the messengers carrying out the orders of the king, I have come. You, O mother, should answer the questions. I wish to ask you.
11Your goldbedecked couch, worthy of resting lies empty. None of the attendants of the Ikshvakus look cheerful.
12I had come here with the hope to see king Dasaratha who spends most of his time in my mother's residence. But today I do not see him .
13I would like to pay obeisance at my father's feet. Will you answer my question, O mother, and tell me regarding his whereabouts? Or perchance could he be at the residence of my eldest mother Kausalya?
14In spite of knowing everything, Kaikeyi actuated by greed for the kingdom, broke the unpleasant and dreadful news as if it were pleasing to Bharata, who was ignorant of what had transpired.
15Your highsouled, brilliant father ever engaged in performing sacrifices and a refuge for the virtuous people, went the inevitable way every living being must follow (attained heaven).
16On hearing these words, he (Bharata), born of a righteous race and endowed with purity of character was shattered by the immense grief of his father's demise and dropped down instantaneously on the floor.
17The mightyarmed, valiant Bharata, uttering pitiable words, evoking compassion. Alas, I am finished fell down at once throwing up his arms.
18Overwhelmed with grief, radiant Bharata reeling with delusion due to sorrow, lamented over the death of his father.
19This couch of my father once used to shine like the spotless night sky irradiated by the autumnal Moon.
20But today this couch without my sagacious father no longer shines like the sky without the Moon or like the sea evaporated.
21Bharata, the foremost among the victorious, clearing his tearchoked throat and covering his auspicious countenance with raiment, wept in profound distress with tears overflowing.
22Anguished and griefstricken, he who resembled the gods, fell down on the ground like a trunk of the sala tree in the forest severed by an axe. Seeing her son who was like a mighty elephant or like the Sun or the Moon, Kaikeyi lifted him up from the ground and spoke these words:
23Anguished and griefstricken, he who resembled the gods, fell down on the ground like a trunk of the sala tree in the forest severed by an axe. Seeing her son who was like a mighty elephant or like the Sun or the Moon, Kaikeyi lifted him up from the ground and spoke these words:
24O illustrious prince arise, arise. Why are you lying down on the floor? Learned people like you, who are worthy of honour in the assembly ought not to grieve like this.
25O highly intelligent one, by your wisdom, virtuous conduct and scriptural knowledge you are entitled to dispense charity and perform sacrifices. You will always shine incessantly like light of the Sun.
26Bharata engulfed in profuse sorrow wept for a long time rolling on the ground and then said these words in reply to his mother:
27Thinking that the king is about to consecrate Rama or perform some sacrifice, I undertook the journey in great delight.
28Now everything has turned out to be different. My mind is shattered.I no longer behold my father who is ever intent on my welfare and happiness.
29O mother what ailment caused the king's death before I could return? How fortunate are Rama and others by whom the last rites of my father were performed
30Surely the illustrious maharaja is not aware of my arrival. Otherwise he would have quickly bent my head and kissed me on my forehead.
31Where is that hand of my father of unwearied actions, the hand that would wipe away the dust from my person with a pleasant touch?
32Announce at once my arrival to the wise Rama, the man of unwearied actions, my brother, father and friend whose slave I am.
33To one who knows the ways of righteousness the elder brother is (like) the father. Indeed, he (Rama) is my refuge and I shall hold his feet now.
34What did my father, the noble king, conversant with righteous conduct, true, to his vows, one who always conducted himself in a righteous manner, whose truth was his prowess (at the time of his death)?
35I want to hear the exact words of my father's last message to me. Thus questioned (by Bharata), Kaikeyi related the exact facts:
36The magnanimous king, the foremost of those who attained the excellent state after, death, went to the other world, lamenting 'O Rama, O Sita, O Lakshamana'.
37Your father, caught by the noose of death, like a great elephant bound by cords, uttered these last words:
38'Those men who will see Rama returning home along with Sita and mightyarmed Lakshmana, will have their desires fulfilled.'
39Bharata was more distraught on hearing the words that conveyed the second unpleasant tidings. With downcast countenance, he again enquired of his mother thus:
40Where has righteous Rama who enhances the delight of Kausalya along with his brother Lakshmana and Sita gone now?
41Thus questioned, his mother started relating the exact events, presuming them to be pleasant tidings (for Bharata).
42O my son, prince Rama attired in garments of bark along with Sita and followed by Lakshmana left for the great Dandaka forest.
43Conscious of the glory of his race, Bharata continued to enquire if there was any unrighteous conduct on the part of his brother.
44I hope Rama did not seize the wealth of any brahmin nor did any harm to an innocent person, whether rich or poor.
45I hope he did not covet another man's wife. Like a sinner who had slain a child in embryo why has he been banished to Dandaka forest?
46Then the capricious mother, with the same feminine disposition which she had displayed earlier, started giving a faithful account of all her deeds.
47On hearing the words of great Bharata, that foolish woman Kaikeyi thinking herself to be wise, cheerfully said:
48Rama did not rob any brahmin of even a little wealth nor did he harm any innocent man, whether rich or poor. He never casts his eyes on another's wife.
49My son, I on hearing of Rama's consecration asked your father to confer the kingdom on you and banish Rama.
50Your father, faithful to his word, banished Rama along with Lakshmana and Sita.
51The renowned ruler of the earth (king Dasaratha), unable to behold (the sorry state of) his beloved son and stricken by filial grief, merged into the five elements (died).
52O knower of dharma, assume kingship now. It is only for your sake that all this has been done by me.
53My son, give up sorrow and agony and take recourse to courage. This city as well as the kingdom, free from all obstacles, is under your control.
हिन्दी
1अपने पिता को उनके निवास में न पाकर भरत अपनी माता से मिलने उनके कक्ष में गए।
2अपने पुत्र को, जिसे दूर भेज दिया गया था, इस समय आया देखकर हर्षित कैकेयी अपने स्वर्ण आसन से उठ खड़ी हुईं।
3घर में प्रवेश करने पर धर्मात्मा भरत ने उसे आनन्दहीन पाया और अपनी माता के मंगल चरण (श्रद्धापूर्वक) छुए।
4कैकेयी ने अपने यशस्वी पुत्र भरत को गले लगाया, उनका ललाट चूमा, उन्हें अपनी गोद में विश्राम कराया और पूछताछ आरम्भ की।
5अपने पूज्य नाना के निवास से चलकर तुमने (मार्ग में) कितनी रातें बिताईं? (इतनी लम्बी दूरी की) रथ पर शीघ्र यात्रा से तुम थक तो नहीं गए?
6हे मेरे पुत्र! तुम्हारे पूज्य नाना और तुम्हारे मामा युधाजित् कुशल हैं? प्रवास के दौरान तुम्हारा समय सुखद बीता? यह सब तुम्हें मुझे बताना चाहिए।
7अपनी माता कैकेयी द्वारा इस प्रकार स्नेहपूर्वक पूछे जाने पर कमलनयन भरत, राजा के आनन्द, ने उन्हें सब कुछ कह सुनाया।
8अपने पूज्य नाना के निवास से चले हुए यह सातवीं रात है। मेरी माता के पिता केकयराज और मेरे मामा युधाजित् कुशल हैं।
9शत्रुदमन राजा (केकयराज) ने मुझे जो रत्नादि धन प्रदान किया था, उसे (ढोने वाले अश्व) मार्ग में थक गए। इसलिए मैं पहले आ गया।
10राजा की आज्ञा का पालन करते दूतों के आग्रह से मैं आया हूँ। हे माता! आप मेरे प्रश्नों का उत्तर दीजिए। मैं आपसे पूछना चाहता हूँ।
11आपकी स्वर्णजटित शय्या, जो विश्राम के योग्य है, रिक्त पड़ी है। इक्ष्वाकुओं का कोई भी परिचारक प्रसन्न नहीं दिखता।
12मैं यहाँ इस आशा से आया था कि राजा दशरथ के दर्शन करूँगा, जो अपना अधिकांश समय मेरी माता के निवास में बिताते हैं। किन्तु आज मैं उन्हें नहीं देख रहा।
13मैं अपने पिता के चरणों में प्रणाम करना चाहता हूँ। हे माता! क्या आप मेरे प्रश्न का उत्तर देंगी और मुझे उनके विषय में बताएँगी कि वे कहाँ हैं? अथवा क्या वे मेरी बड़ी माता कौसल्या के निवास में हैं?
14सब कुछ जानते हुए भी राज्य के लोभ से प्रेरित कैकेयी ने वह अप्रिय और भयंकर समाचार भरत को, जो घटी बात से अनभिज्ञ थे, इस प्रकार सुनाया मानो वह प्रिय समाचार हो।
15तुम्हारे उदारचेता, तेजस्वी पिता, जो सदा यज्ञ करने में लगे रहते थे और सत्पुरुषों के आश्रय थे, उसी अवश्यम्भावी मार्ग पर चले गए जिसका अनुसरण प्रत्येक प्राणी को करना है (स्वर्ग सिधार गए)।
16ये वचन सुनकर धर्मात्मा कुल में उत्पन्न और चरित्र की पवित्रता से युक्त वे (भरत) अपने पिता के निधन के अपार शोक से टूट पड़े और तत्क्षण भूमि पर गिर पड़े।
17महाबाहु, पराक्रमी भरत करुणा जगाने वाले दयनीय वचन बोलते हुए—हाय, मैं समाप्त हो गया!—अपनी भुजाएँ ऊपर फेंककर तत्काल गिर पड़े।
18शोक से अभिभूत तेजस्वी भरत शोक के कारण मोह में डगमगाते हुए अपने पिता की मृत्यु पर विलाप करने लगे।
19मेरे पिता की यह शय्या कभी शरत्कालीन चन्द्रमा से प्रकाशित निर्मल रात्रि के आकाश के समान शोभित होती थी।
20किन्तु आज मेरे बुद्धिमान् पिता के बिना यह शय्या चन्द्रमाविहीन आकाश अथवा जल सूख चुके समुद्र के समान शोभित नहीं होती।
21विजयियों में अग्रगण्य भरत अपना अश्रुओं से अवरुद्ध कण्ठ साफ करते और अपना मंगल मुख वस्त्र से ढकते हुए गहरी व्यथा में उमड़ते अश्रुओं के साथ रो पड़े।
22व्यथित और शोक से आहत वे, जो देवताओं के समान थे, वन में कुल्हाड़ी से कटे साल वृक्ष के तने के समान भूमि पर गिर पड़े। अपने पुत्र को, जो विशाल हाथी अथवा सूर्य अथवा चन्द्रमा के समान था, देखकर कैकेयी ने उन्हें भूमि से उठाया और ये वचन कहे:
23व्यथित और शोक से आहत वे, जो देवताओं के समान थे, वन में कुल्हाड़ी से कटे साल वृक्ष के तने के समान भूमि पर गिर पड़े। अपने पुत्र को, जो विशाल हाथी अथवा सूर्य अथवा चन्द्रमा के समान था, देखकर कैकेयी ने उन्हें भूमि से उठाया और ये वचन कहे:
24हे यशस्वी राजकुमार! उठो, उठो। तुम भूमि पर क्यों पड़े हो? तुम जैसे विद्वान् लोग, जो सभा में सम्मान के योग्य हैं, इस प्रकार शोक नहीं करते।
25हे परम बुद्धिमान्! अपनी प्रज्ञा, सदाचरण और शास्त्रज्ञान से तुम दान देने और यज्ञ करने के अधिकारी हो। तुम सूर्य के प्रकाश के समान निरन्तर देदीप्यमान रहोगे।
26प्रचुर शोक में डूबे भरत दीर्घकाल तक भूमि पर लोटते हुए रोते रहे और तत्पश्चात् अपनी माता को उत्तर में ये वचन कहे:
27यह सोचकर कि राजा राम का अभिषेक करने वाले हैं अथवा कोई यज्ञ करने वाले हैं, मैंने महान् हर्ष से यह यात्रा की।
28अब सब कुछ भिन्न ही निकला। मेरा मन टूट गया है। मैं अब अपने उन पिता को नहीं देख पा रहा जो सदा मेरे हित और सुख में लगे रहते थे।
29हे माता! मेरे लौटने से पहले ही किस रोग ने राजा की मृत्यु का कारण बना? राम और अन्य कितने भाग्यशाली हैं जिनके द्वारा मेरे पिता के अन्तिम संस्कार किए गए!
30निश्चय ही यशस्वी महाराज को मेरे आगमन की सूचना नहीं है। अन्यथा वे शीघ्र मेरा सिर झुकाकर मेरा ललाट चूमते।
31कहाँ है मेरे अथक कर्मों वाले पिता का वह हाथ, वह हाथ जो सुखद स्पर्श से मेरे शरीर की धूल पोंछ देता था?
32बुद्धिमान् राम को, अथक कर्मों वाले उन पुरुष को, मेरे भ्राता, पिता और मित्र को, जिनका मैं दास हूँ, मेरे आगमन की सूचना तत्काल दीजिए।
33जो धर्म के मार्ग को जानता है, उसके लिए ज्येष्ठ भ्राता पिता (के समान) है। सचमुच वे (राम) ही मेरे आश्रय हैं और मैं अभी उनके चरण पकड़ूँगा।
34मेरे पिता, वे महान् राजा, जो धर्माचरण के ज्ञाता थे, अपने व्रतों के सत्य थे, जो सदा धर्मपूर्वक आचरण करते थे और जिनका सत्य ही जिनका पराक्रम था, उन्होंने (अपनी मृत्यु के समय) क्या कहा?
35मैं अपने पिता के मुझे दिए गए अन्तिम सन्देश के ठीक शब्द सुनना चाहता हूँ। (भरत द्वारा) इस प्रकार पूछे जाने पर कैकेयी ने यथार्थ तथ्य कह सुनाए:
36वे उदारचेता राजा, मृत्यु के पश्चात् उत्तम गति प्राप्त करने वालों में अग्रगण्य, 'हे राम, हे सीते, हे लक्ष्मण' विलाप करते हुए परलोक सिधार गए।
37रस्सियों से बँधे विशाल हाथी के समान मृत्यु के पाश में बँधे तुम्हारे पिता ने ये अन्तिम वचन कहे:
38'जो मनुष्य सीता और महाबाहु लक्ष्मण सहित राम को घर लौटता देखेंगे, उनकी कामनाएँ पूर्ण हो जाएँगी।'
39दूसरा अप्रिय समाचार सुनाने वाले वे वचन सुनकर भरत और अधिक विह्वल हो गए। मुख नीचे झुकाए उन्होंने अपनी माता से फिर पूछा:
40कौसल्या के आनन्द को बढ़ाने वाले धर्मात्मा राम अपने भ्राता लक्ष्मण और सीता सहित अब कहाँ चले गए?
41इस प्रकार पूछे जाने पर उनकी माता ने यथार्थ घटनाओं का वर्णन आरम्भ किया, यह मानते हुए कि वे (भरत के लिए) प्रिय समाचार हैं।
42हे मेरे पुत्र! राजकुमार राम वल्कल वस्त्र धारण कर सीता सहित और लक्ष्मण के अनुगमन में महान् दण्डक वन को चले गए।
43अपने वंश की कीर्ति के प्रति सचेत भरत यह पूछते रहे कि क्या उनके भ्राता की ओर से कोई अधर्माचरण हुआ था।
44मुझे आशा है कि राम ने किसी ब्राह्मण की सम्पत्ति नहीं छीनी और न किसी निर्दोष व्यक्ति की, चाहे वह धनी हो अथवा निर्धन, कोई हानि की।
45मुझे आशा है कि उन्होंने किसी दूसरे की पत्नी पर दृष्टि नहीं डाली। गर्भस्थ शिशु की हत्या करने वाले पापी के समान उन्हें दण्डक वन में क्यों निर्वासित किया गया?
46तब वह चंचल माता उसी स्त्रैण स्वभाव से, जो उसने पहले भी दिखाया था, अपने सब कर्मों का यथार्थ वृत्तान्त देने लगी।
47महान् भरत के वचन सुनकर स्वयं को बुद्धिमती समझने वाली उस मूर्ख स्त्री कैकेयी ने प्रसन्नतापूर्वक कहा:
48राम ने किसी ब्राह्मण का थोड़ा-सा भी धन नहीं छीना और न किसी निर्दोष मनुष्य की, चाहे वह धनी हो अथवा निर्धन, कोई हानि की। वे कभी दूसरे की पत्नी पर दृष्टि नहीं डालते।
49हे मेरे पुत्र! राम के अभिषेक की बात सुनकर मैंने तुम्हारे पिता से कहा कि वे राज्य तुम्हें प्रदान करें और राम को निर्वासित करें।
50अपने वचन के प्रति निष्ठावान् तुम्हारे पिता ने लक्ष्मण और सीता सहित राम को निर्वासित कर दिया।
51अपने प्रिय पुत्र की (दुःखद दशा) देख न पाने के कारण और पुत्रशोक से आहत होकर पृथ्वी के विख्यात शासक (राजा दशरथ) पंचतत्त्व में विलीन हो गए (मर गए)।
52हे धर्मज्ञ! अब राजपद ग्रहण करो। यह सब मैंने केवल तुम्हारे लिए ही किया है।
53हे मेरे पुत्र! शोक और वेदना त्यागकर साहस का आश्रय लो। यह नगरी तथा यह राज्य, समस्त बाधाओं से रहित, तुम्हारे अधीन है।
नेपाली
1आफ्ना पितालाई उहाँको निवासमा नपाएर भरत आफ्नी मातालाई भेट्न उनको कक्षमा गए।
2आफ्नो पुत्रलाई, जसलाई टाढा पठाइएको थियो, यस बेला आएको देखेर हर्षित कैकेयी आफ्नो सुनको आसनबाट उठिन्।
3घरमा प्रवेश गर्दा धर्मात्मा भरतले त्यसलाई आनन्दविहीन पाए र आफ्नी माताका मंगल चरण (श्रद्धापूर्वक) छोए।
4कैकेयीले आफ्ना यशस्वी पुत्र भरतलाई अँगालो हालिन्, उनको निधार चुम्बन गरिन्, उनलाई आफ्नो काखमा विश्राम गराइन् र सोधपुछ सुरु गरिन्।
5आफ्ना पूज्य हजुरबुबाको निवासबाट हिँडेर तिमीले (बाटोमा) कति रात बितायौ? (यति लामो दूरीको) रथमा हतारको यात्राले तिमी थाकेनौ?
6हे मेरा पुत्र! तिम्रा पूज्य हजुरबुबा र तिम्रा मामा युधाजित् कुशल छन्? प्रवासका बेला तिम्रो समय सुखद बित्यो? यो सबै तिमीले मलाई भन्नुपर्छ।
7आफ्नी माता कैकेयीले यसरी स्नेहपूर्वक सोधेपछि कमलनयन भरत, राजाका आनन्द, ले उनलाई सबै कुरा भनिदिए।
8आफ्ना पूज्य हजुरबुबाको निवासबाट हिँडेको यो सातौँ रात हो। मेरी माताका पिता केकयराज र मेरा मामा युधाजित् कुशल छन्।
9शत्रुदमन राजा (केकयराज) ले मलाई जुन रत्नादि धन प्रदान गर्नुभएको थियो, त्यो (बोक्ने घोडाहरू) बाटोमा थाके। त्यसैले म पहिले आइपुगेँ।
10राजाको आज्ञाको पालन गर्दै गरेका दूतहरूको आग्रहले म आएको छु। हे माता! तपाईंले मेरा प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्। म तपाईंसँग सोध्न चाहन्छु।
11तपाईंको सुनले जडिएको शय्या, जो विश्रामयोग्य छ, रित्तो पल्टिएको छ। इक्ष्वाकुहरूका कुनै पनि परिचारक प्रसन्न देखिँदैनन्।
12म यहाँ यस आशाले आएको थिएँ कि राजा दशरथको दर्शन गर्नेछु, जसले आफ्नो अधिकांश समय मेरी माताको निवासमा बिताउनुहुन्छ। तर आज म उहाँलाई देखिरहेको छैनँ।
13म आफ्ना पिताका चरणमा प्रणाम गर्न चाहन्छु। हे माता! के तपाईंले मेरो प्रश्नको उत्तर दिनुहुनेछ र मलाई उहाँका विषयमा भन्नुहुनेछ कि उहाँ कहाँ हुनुहुन्छ? अथवा के उहाँ मेरी जेठी माता कौसल्याको निवासमा हुनुहुन्छ?
14सबै कुरा थाहा पाउँदापाउँदै पनि राज्यको लोभले प्रेरित कैकेयीले त्यो अप्रिय र भयंकर समाचार भरतलाई, जो घटेको कुराबाट अनभिज्ञ थिए, यसरी सुनाइन् मानौँ त्यो प्रिय समाचार हो।
15तिम्रा उदारचेता, तेजस्वी पिता, जो सदा यज्ञ गर्नमा लागिरहनुहुन्थ्यो र सत्पुरुषहरूका आश्रय हुनुहुन्थ्यो, त्यही अवश्यम्भावी मार्गमा जानुभयो जसको अनुसरण प्रत्येक प्राणीले गर्नुपर्छ (स्वर्ग सिधार्नुभयो)।
16यी वचन सुनेर धर्मात्मा कुलमा जन्मेका र चरित्रको पवित्रताले युक्त ती (भरत) आफ्ना पिताको निधनको अपार शोकले टुक्रिए र तत्क्षण भुइँमा ढले।
17महाबाहु, पराक्रमी भरत करुणा जगाउने दयनीय वचन बोल्दै—हाय, म समाप्त भएँ!—आफ्ना पाखुरा माथि फ्याँकेर तत्कालै ढले।
18शोकले अभिभूत तेजस्वी भरत शोकका कारण मोहमा डगमगाउँदै आफ्ना पिताको मृत्युमा विलाप गर्न थाले।
19मेरा पिताको यो शय्या कहिले शरदऋतुको चन्द्रमाले प्रकाशित निर्मल रातको आकाशसमान शोभित हुन्थ्यो।
20तर आज मेरा बुद्धिमान् पिताविना यो शय्या चन्द्रमाविहीन आकाश वा पानी सुकिसकेको समुद्रसमान शोभित हुँदैन।
21विजयीहरूमा अग्रगण्य भरतले आफ्नो आँसुले अवरुद्ध कण्ठ सफा गर्दै र आफ्नो मंगल मुख वस्त्रले ढाक्दै गहिरो व्यथामा उर्लंदा आँसुका साथ रोए।
22व्यथित र शोकले आहत ती, जो देवतासमान थिए, वनमा बन्चरोले काटिएको साल रूखको ठुटोसमान भुइँमा ढले। आफ्नो पुत्रलाई, जो विशाल हात्ती वा सूर्य वा चन्द्रमासमान थियो, देखेर कैकेयीले उनलाई भुइँबाट उठाइन् र यी वचन भनिन्:
23व्यथित र शोकले आहत ती, जो देवतासमान थिए, वनमा बन्चरोले काटिएको साल रूखको ठुटोसमान भुइँमा ढले। आफ्नो पुत्रलाई, जो विशाल हात्ती वा सूर्य वा चन्द्रमासमान थियो, देखेर कैकेयीले उनलाई भुइँबाट उठाइन् र यी वचन भनिन्:
24हे यशस्वी राजकुमार! उठ, उठ। तिमी भुइँमा किन पल्टिएका छौ? तिमीजस्ता विद्वान् मानिसहरू, जो सभामा सम्मानयोग्य छन्, यसरी शोक गर्दैनन्।
25हे परम बुद्धिमान्! आफ्नो प्रज्ञा, सदाचरण र शास्त्रज्ञानले तिमी दान दिन र यज्ञ गर्न अधिकारी छौ। तिमी सूर्यको प्रकाशसमान निरन्तर देदीप्यमान रहनेछौ।
26प्रचुर शोकमा डुबेका भरत लामो समयसम्म भुइँमा लडिबुडी गर्दै रोइरहे र त्यसपछि आफ्नी मातालाई उत्तरमा यी वचन भने:
27राजाले रामको अभिषेक गर्न लाग्नुभएको छ वा कुनै यज्ञ गर्न लाग्नुभएको छ भन्ने सोचेर मैले महान् हर्षले यो यात्रा गरेँ।
28अब सबै कुरा भिन्नै निस्क्यो। मेरो मन टुक्रियो। म अब आफ्ना ती पितालाई देख्न पाइरहेको छैनँ जो सदा मेरो हित र सुखमा लाग्नुहुन्थ्यो।
29हे माता! म फर्कनुअघि नै कुन रोगले राजाको मृत्युको कारण बन्यो? राम र अरू कति भाग्यशाली छन् जसद्वारा मेरा पिताका अन्तिम संस्कार गरिए!
30निश्चय नै यशस्वी महाराजलाई मेरो आगमनको सूचना छैन। नत्र उहाँले छिट्टै मेरो शिर निहुराएर मेरो निधार चुम्बन गर्नुहुन्थ्यो।
31कहाँ छ मेरा अथक कर्म भएका पिताको त्यो हात, त्यो हात जसले सुखद स्पर्शले मेरो शरीरको धूलो पुछिदिन्थ्यो?
32बुद्धिमान् रामलाई, अथक कर्म भएका ती पुरुषलाई, मेरा दाजु, पिता र मित्रलाई, जसको म दास हुँ, मेरो आगमनको सूचना तत्कालै दिनुहोस्।
33जसले धर्मको मार्ग जान्दछ, उसका लागि जेठा दाजु पिता (समान) हुन्। साँच्चै उनी (राम) नै मेरा आश्रय हुन् र म अहिल्यै उनका चरण समात्नेछु।
34मेरा पिता, ती महान् राजा, जो धर्माचरणका ज्ञाता हुनुहुन्थ्यो, आफ्ना व्रतका सत्य हुनुहुन्थ्यो, जो सदा धर्मपूर्वक आचरण गर्नुहुन्थ्यो र जसको सत्य नै जसको पराक्रम थियो, उहाँले (आफ्नो मृत्युका बेला) के भन्नुभयो?
35म आफ्ना पिताले मलाई दिनुभएको अन्तिम सन्देशका ठीक शब्द सुन्न चाहन्छु। (भरतले) यसरी सोधेपछि कैकेयीले यथार्थ तथ्य भनिदिइन्:
36ती उदारचेता राजा, मृत्युपछि उत्तम गति प्राप्त गर्नेहरूमा अग्रगण्य, 'हे राम, हे सीते, हे लक्ष्मण' विलाप गर्दै परलोक सिधार्नुभयो।
37डोरीले बाँधिएको विशाल हात्तीसमान मृत्युको पासोमा बाँधिनुभएका तिम्रा पिताले यी अन्तिम वचन भन्नुभयो:
38'जुन मानिसहरूले सीता र महाबाहु लक्ष्मणसहित रामलाई घर फर्केको देख्नेछन्, तिनका कामना पूरा हुनेछन्।'
39दोस्रो अप्रिय समाचार सुनाउने ती वचन सुनेर भरत अझ विह्वल भए। मुख तल निहुराएर उनले आफ्नी मातासँग फेरि सोधे:
40कौसल्याको आनन्द बढाउने धर्मात्मा राम आफ्ना भाइ लक्ष्मण र सीतासहित अब कहाँ गए?
41यसरी सोधिएपछि उनकी माताले यथार्थ घटनाको वर्णन सुरु गरिन्, यो ठानेर कि ती (भरतका लागि) प्रिय समाचार हुन्।
42हे मेरा पुत्र! राजकुमार राम वल्कल वस्त्र धारण गरी सीतासहित र लक्ष्मणको अनुगमनमा महान् दण्डक वनतर्फ गए।
43आफ्नो वंशको कीर्तिप्रति सचेत भरतले यो सोधिरहे कि आफ्ना दाजुको तर्फबाट कुनै अधर्माचरण भएको थियो कि।
44मलाई आशा छ कि रामले कुनै ब्राह्मणको सम्पत्ति खोसेनन् र न कुनै निर्दोष व्यक्तिको, चाहे ऊ धनी होस् वा निर्धन, कुनै हानि गरे।
45मलाई आशा छ कि उनले अर्काकी पत्नीमाथि दृष्टि हालेनन्। गर्भस्थ शिशुको हत्या गर्ने पापीसमान उनलाई दण्डक वनमा किन निर्वासित गरियो?
46तब त्यस चञ्चल माताले त्यही स्त्रैण स्वभावले, जुन उनले पहिले पनि देखाएकी थिइन्, आफ्ना सबै कर्मको यथार्थ वृत्तान्त दिन थालिन्।
47महान् भरतका वचन सुनेर आफूलाई बुद्धिमती ठान्ने त्यस मूर्ख स्त्री कैकेयीले प्रसन्नतापूर्वक भनिन्:
48रामले कुनै ब्राह्मणको थोरै पनि धन खोसेनन् र न कुनै निर्दोष मानिसको, चाहे ऊ धनी होस् वा निर्धन, कुनै हानि गरे। उनले कहिल्यै अर्काकी पत्नीमाथि दृष्टि हाल्दैनन्।
49हे मेरा पुत्र! रामको अभिषेकको कुरा सुनेर मैले तिम्रा पितालाई भनेँ कि उहाँले राज्य तिमीलाई प्रदान गर्नुहोस् र रामलाई निर्वासित गर्नुहोस्।
50आफ्नो वचनप्रति निष्ठावान् तिम्रा पिताले लक्ष्मण र सीतासहित रामलाई निर्वासित गरिदिनुभयो।
51आफ्ना प्रिय पुत्रको (दुःखद दशा) देख्न नसकेकाले र पुत्रशोकले आहत भई पृथ्वीका विख्यात शासक (राजा दशरथ) पञ्चतत्त्वमा विलीन हुनुभयो (मर्नुभयो)।
52हे धर्मज्ञ! अब राजपद ग्रहण गर। यो सबै मैले केवल तिम्रै लागि गरेकी हुँ।
53हे मेरा पुत्र! शोक र वेदना त्यागेर साहसको आश्रय लेऊ। यो नगरी तथा यो राज्य, समस्त बाधाविहीन, तिम्रो अधीनमा छ।