सर्गः 63
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 63
संस्कृत
1प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः। अथ राजा दशरथस्सचिन्तामभ्यपद्यत।।2.63.1।।
2रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासा द्वासवोपमम्। आविवेशोपसर्गस्तं तम स्सूर्यमिवासुरम्।।2.63.2।।
3सभार्ये निर्गते रामे कौसल्यां कोशलेश्वरः। विवक्षुरसितापाङ्गां स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः।।2.63.3।।
4स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्राजिते वनम्। अर्धरात्रे दशरथ स्संस्मरन् दुष्कृतं कृतम्।।2.63.4।।
5स राजा पुत्रशोकार्तः स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः। कौसल्यां पुत्रशोकार्तामिदं वचनमब्रवीत्।।2.63.5।।
6यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाऽशुभम्। तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः।।2.63.6।।
7गुरुलाघवमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम्। दोषं वा यो न जानाति न बाल इति होच्यते।।2.63.7।।
8कश्चिदाम्रवणं छित्त्वा पलाशां श्च निषिञ्चति। पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नु स्स शोचति फलागमे।।2.63.8।।
9अविज्ञाय फलं यो हि कर्म त्वेवानुधावति। स शोचेत्फलवेलायां यथा किंशुकसेचकः।।2.63.9।।
10सोऽहमाम्रवणं छित्वा पलाशांश्च न्यषेचयम्। रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः।।2.63.10।।
11लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता। कुमारश्शब्दवेधीति मया पापमिदं कृतम्।।2.63.11।।
12तदिदं मेऽनुसंम्प्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम्। सम्मोहादिह बालेन यथा स्याद्भक्षितं विषम्।।2.63.12।।
13यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत्। एवं ममाऽप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमयं फलम्।।2.63.13।।
14देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम्। ततः प्रावृडनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी।।2.63.14।।
15उपास्य च रसान्भौमां स्तप्त्वा च जगदंशुभिः। परेताचरितां भीमां रविराविशते दिशम्।।2.63.15।।
16उष्णमन्तर्दधे सद्य स्स्निग्धा ददृशिरे घनाः। ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः।।2.63.16।।
17क्लिन्न पक्षोत्तरास्स्नाताः कृच्छ्रादिव पतत्रिणः। वृष्टिवातावधूताग्रान्पादपानभिपेदिरे।।2.63.17।।
18पतितेनाम्भसाच्छन्नः पतमानेन चासकृत्। आबभौ मत्तसारङ्गस्तोयराशिरिवाचलः।।2.63.18।।
19पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोतांसि विमलान्यपि। सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यस्सभस्मानि भुजङ्गवत्।।2.63.19।।
20आकुलारुण तोयानि स्रोतांसि विमलान्यपि। उन्मार्गजलवाहिनी बभूवुर्जलदागमे।।2.63.20।।
21तस्मिन्नतिसुखे काले धनुष्मानिषुमान्रथी। व्यायामकृतसङ्कल्पस्सरयूमन्वगां नदीम्।।2.63.21।।
22निपाने महिषं रात्रौ गजं वाऽभ्यागतं नदीम्। अन्यं वा श्वापदं कञ्चिज्जिघांसु रजितेन्द्रियः। तस्मिं स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः।।2.63.22।।
23तत्राहं संवृतं वन्यं हतवांस्तीरमागतम्। अन्यं चापि मृगं हिंस्रं शब्दं श्रुत्वाऽभ्युपागतम्।।2.63.23।।
24अथान्धकारे त्वश्रौषं जले कुम्भस्य पूर्यतः। अचक्षुर्विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः।।2.63.24।।
25ततोऽहं शरमुधृत्य दीप्तमाशीविषोपमम्। शब्दं प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम्।।2.63.25।।
26अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम्। तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः।।2.63.26।। हाहेति पततस्तोये बाणाभिहतमर्मणः।।2.63.27।।
27अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम्। तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः।।2.63.26।। हाहेति पततस्तोये बाणाभिहतमर्मणः।।2.63.27।।
28तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी। कथमस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत्तु तपस्विनि।।2.63.28।।
29प्रविविक्तां नदीं रात्रावुदाहाऽरोहमागतः। इषुणाऽभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया।।2.63.29।।
30ऋषेर्हिन्यस्तदण्डस्य वने वन्येन जीवतः। कथं नु शस्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते।।2.63.30।।
31जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः। को वधेन ममर्थी स्यात्किंवाऽस्यापकृतं मया।।2.63.31।।
32एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम्। न कश्चित्साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम्।।2.63.32।।
33नाहं तथाऽनु शोचामि जीवितक्षयमात्मनः। मातरं पितरं चोभावनुशोचामि मद्वधे।।2.63.33।।
34तदेतन्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया। मयि पञ्चत्वमापन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति।।2.63.34।।
35वृद्धै च मतापितरावहं चैकेषुणा हता। केन स्मनिहता स्सर्वे सुबालेनाकृतात्मना।।2.63.35।।
36तां गिरं करुणां श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः। कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद्भुवि।।2.63.36।।
37तस्याहं करुणं श्रुत्वा निशि लालवतो बहु। सम्भ्रान्त श्शोकवेगेन भृशमासं विचेतनः।।2.63.37।।
38तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वस्सुदुर्मनाः। अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम्।।2.63.38।। अवकीर्ण जटाभारं प्रविद्धकलशोदकम्। पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शयानं शल्यपीडितम्।।2.63.39।।
39तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वस्सुदुर्मनाः। अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम्।।2.63.38।। अवकीर्ण जटाभारं प्रविद्धकलशोदकम्। पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शयानं शल्यपीडितम्।।2.63.39।।
40स मामुद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तमस्वस्थचेतसम्। इत्युवाच ततः क्रूरं दिधक्षन्निव तेजसा।।2.63.40।।
41किं तवापकृतं राजन्वने निवसता मया। जिहीर्षुरम्भो गुर्वुर्थं यदहं ताडितस्त्वया।।2.63.41।।
42एकेन खलु बाणेन मर्मण्यभिहते मयि। द्वावन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे।।2.63.42।।
43तौ कथं दुर्बलावन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ। चिरमाशाकृतां तृष्णां कष्टां सन्धारयिष्यतः।।2.63.43।।
44न नूनं तपसो वास्ति फलयोगश्श्रुतस्य वा। पिता यन्मां न जानाति शयानं पतितं भुवि।।2.63.44।।
45जानन्नपि च किं कुर्यादशक्तिरपरिक्रमः। भिद्यमानमिवाशक्त स्त्रतुमन्यो नगो नगम्।।2.63.45।।
46पितुस्त्वमेव मे गत्वा शीघ्रमाचक्ष्य राघव। न त्वामनुदहेत्क्रुद्धो वनं वह्निरिवैधितः।।2.63.46।।
47इयमेकपदी राजन्यतो मे पितुराश्रमः। तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां स कुपितश्शपेत्।।2.63.47।।
48विशल्यं कुरु मां राजन्मर्म मे निशितश्शरः। रुणद्धि मृदुसोत्सेधं तीरमम्बुरयो यथा।।2.63.48।।
49सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति। इति मामविशच्चिन्ता तस्य शल्यापकर्षणे।।2.63.49।।
50दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च। लक्षयामास हृदये चिन्तां मुनिसुतस्तदा।।2.63.50।।
51ताम्यमानस्स मां कृच्छ्रादुवाच परमार्तवत्। सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम्।।2.63.51।।
52संस्तभ्य शोकं धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम्। ब्रह्महत्याकृतं पापं हृदयादपनीयताम्।।2.63.52।।
53न द्विजातिरहं राजन्मा भूत्ते मनसो व्यथा। शूद्रायामस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप।।2.63.53।।
अंग्रेज़ी
1Waking up in a moment tormented with grief, the king began to ponder once again.
2Indralike Dasaratha due to banishment of Rama and Lakshmana, was besieged by a great calamity like the Sun enveloped by demonic dark at the time of eclipse.
3After Rama had left along with his wife the king of Kosala (Dasaratha) recollected his former evil deed and wanted to narrate it to the darkeyed Kausalya.
4After the banishment of Rama the king spent the sixth night, recalling the evil deed done by him in the past.
5King Dasaratha distressed by the separation from his son, pondered over his past misdeed, and said to helpless Kausalya, who was equally grieving over the separation from Rama:
6O gentle auspicious lady a man has to reap the fruit of his action, good or evil.
7He who, at the commencement of any action, does not foresee the good or evil consequences of his action in considered a child.
8If some one cuts down mango trees and plants palasa trees and waters them will repent when he sees only flowers while he expects fruit.
9Without foreseeing the fruits of his action, he who runs after action only will regret at the time of fruition like the one who waters the palasa tree.
10So I have cut the mango trees and watered palasa trees. In utter foolishness, I have banished Rama at the time of fruition and regretting later.
11O Kausalya in my youth I was a great archer who could hit the target by its sound. As such I committed this sin.
12Just as a boy consumes poison out of delusion, O Devi, this sorrow has befallen me as a result of my own action.
13Like some one who is deluded by palasa trees I too did not realise the consequences of shooting the target following the direction of the sound.
14O Kausalya, you were not married then. I was prince regent. The rainy season that inflames passion and pride had just set in.
15Having sucked the waters of the earth and scorching the world with its rays, the Sun had entered the frightful southern quarter ranged by departed souls.
16At that time the heat subsided, glistening clouds appeared. The frogs, geese and peacocks began to rejoice.
17The birds with their plummage moistened as if they had dipped in water reached with great difficulty the tops of the trees which were shaken by the wind and rain.
18Engulfed by torrents of rain that continued to fall ceaselessly, the mountain visited by intoxicated antelopes looked like a mass of water.
19Although pure, the rapidly flowing water from the mountains mixed with the minerals in the soil turned white and red in colour and flowed like a serpent.
20The streams that were pure, mixed with red soil flowed red, deviating from their natural course.
21In that highly delightful season, wishing to go hunting I, armed with bow and arrows, rode my chariot towards river Sarayu.
22And there, with no control over my senses, I hid in a lonely place with my bow in readiness intending to shoot a buffalo or an elephant or any other wild animal that might come to the spot for drinking water in the night.
23Hiding and waiting there, following the sounds of animals I killed two animals that had reached the bank of the river.
24Then at a place that was out of the range of my sight in darkness I heard the sound of a pitcher being filled with water which resembled the sound of an elephant.
25Wishing to kill the elephant, I seized my arrow glowing like a venomous snake and aimed it towards the sound.
26Then I discharged a sharp shaft like a venomous serpent. In the morning twilight I saw that the shaft had hit the vital part of the body of a forest dweller and his cry of 'Alas', was clearly heard as he fell in the water.
27Then I discharged a sharp shaft like a venomous serpent. In the morning twilight I saw that the shaft had hit the vital part of the body of a forest dweller and his cry of 'Alas', was clearly heard as he fell in the water.
28When the arrow hit him, a man's voice was heard saying, 'How can an arrow be discharged at a person like me who is an ascetic?'
29'I have come to this lonely spot of the river to take water. Who has hit me with this arrow? What (harm) have I done to any one?'
30'Renouncing violence I live the life of an ascetic on forest produce. Why should any one kill me with a weapon?
31'Who wants to kill me who lives like an ascetic with matted hair and wearing bark or the skin of an antelope? What harm have I done to him?
32'Whoever it is, he has committed only a mischievous and senseless act. This sin like a disciple sleeping on the bed of his preceptor none will approve of.
33'I do not regret so much about the loss of my own life as about my mother and father after I am dead.
34'So long I have been supporting this aged couple. After I am dead, how will they live?
35'My aged parents along with me are killed by a single arrow. Who is that malicious knave who has slain us?
36On hearing the piteous voice the bow and arrow dropped from my (trembling) hands since I was keen on following the righteous path.
37Having heard his pathetic lamentations at night, I was extremely frightened by the force of grief and stood bewildered.
38With dissipated energy and intensely troubled mind, I reached the bank of river Sarayu and there I saw the ascetic lying struck by the arrow and with scattered locks of hair. The water pitcher was thrown away and his body smeared with blood and dust as he lay on the ground.
39With dissipated energy and intensely troubled mind, I reached the bank of river Sarayu and there I saw the ascetic lying struck by the arrow and with scattered locks of hair. The water pitcher was thrown away and his body smeared with blood and dust as he lay on the ground.
40I was mentally stricken and frightened. He looked up as if buring me with the energy of his eyes. Then he uttered the words 'A cruel act'
41'O king you have struck me when I was trying to carry water to my parents. I am a forestdweller. What harm have I done to you?
42'By striking at the vital part of my body with one arrow, you have killed both my aged and blind mother and father too.
43'How will the two who are frail, thirsty and blind wait for me for long controlling their thirst with great difficulty with the expectation (that I would fetch them water)?
44'My father does not know that I am lying on the ground. It is true that there is no reward either for asceticism or for scriptural knowledge.
45'What can my weak father who has no strength to walk do, even if he knows about it? Like a tree which cannot protect another which is being severed, he is helpless.
46O scion of the Raghus (Dasaratha) Go at once and inform my father, lest in anger he should burn you like ignited fire consuming the forest.
47'O king, this footpath leads to my father's hermitage. Go and beg his forgiveness so that he may not curse you out of anger.
48'Gently remove the arrow from my body, O king the sharp arrow is piercing deep into my vital just like the current of the river hits its elevated bank'.
49The thought of removing the arrow kept me pondering. If not removed, it will be painful, and if removed, he will die.
50The son of the ascetic noticed my anguish and seeing me thus distressed, wretched and afflicted with sorrow, said:
51Suffering from excruciating pain, sinking with his limbs twisting and writhing and plunging into death and destruction, with intense agony he uttered the following words with great difficulty:
52'I am now calm. I bear my pain with patience. Remove the fear from your mind that you have committed a sin by slaying a brahmin.
53'O king Dasaratha, lord of the land, I am not a brahmin. Feel no sense of guilt in your mind. I was born of a sudra mother and a vaisya father.
हिन्दी
1शोक से सन्तप्त राजा क्षण भर में जागकर फिर से चिन्तन करने लगे।
2राम और लक्ष्मण के निर्वासन के कारण इन्द्रतुल्य दशरथ महान् विपत्ति से इस प्रकार घिर गए जैसे ग्रहण के समय राहु के अन्धकार से आवृत सूर्य।
3राम के अपनी पत्नी सहित चले जाने के पश्चात् कोसलराज (दशरथ) ने अपना पूर्वकृत पापकर्म स्मरण किया और उसे श्यामनयना कौसल्या को सुनाना चाहा।
4राम के निर्वासन के पश्चात् राजा ने छठी रात अपने द्वारा पूर्वकाल में किए गए दुष्कर्म का स्मरण करते हुए बिताई।
5पुत्रवियोग से व्यथित राजा दशरथ ने अपने पूर्व दुष्कर्म पर विचार किया और राम के वियोग में समान रूप से शोक करती असहाय कौसल्या से कहा:
6हे सौम्य मंगलमयी! मनुष्य को अपने कर्म का फल—शुभ हो अथवा अशुभ—भोगना ही पड़ता है।
7जो किसी कर्म के आरम्भ में अपने कर्म के शुभ अथवा अशुभ परिणामों को नहीं देख पाता, वह बालक माना जाता है।
8यदि कोई आम के वृक्ष काटकर पलाश के वृक्ष रोपे और उन्हें सींचे, तो वह फल की आशा रखते हुए केवल पुष्प देखकर पश्चात्ताप करेगा।
9अपने कर्म के फलों को बिना देखे जो केवल कर्म के पीछे भागता है, वह फल आने के समय पलाश सींचने वाले के समान पश्चात्ताप करेगा।
10इस प्रकार मैंने आम के वृक्ष काट डाले और पलाश सींचे। परम मूर्खता में मैंने फल आने के समय राम को निर्वासित कर दिया और अब पश्चात्ताप कर रहा हूँ।
11हे कौसल्ये! अपनी युवावस्था में मैं एक महान् धनुर्धर था जो शब्द से लक्ष्य बेध सकता था। इसी कारण मैंने यह पाप किया।
12जैसे कोई बालक मोहवश विष खा लेता है, हे देवि! वैसे ही मेरे अपने कर्म के फलस्वरूप यह शोक मुझ पर आ पड़ा है।
13पलाश के वृक्षों से छले गए किसी व्यक्ति के समान मैंने भी शब्द की दिशा का अनुसरण कर लक्ष्य बेधने के परिणामों को नहीं समझा।
14हे कौसल्ये! तब तुम्हारा विवाह नहीं हुआ था। मैं युवराज था। काम और मद को प्रज्वलित करने वाली वर्षा ऋतु अभी-अभी आरम्भ हुई थी।
15पृथ्वी का जल सोखकर और अपनी किरणों से जगत् को झुलसाकर सूर्य पितरों से युक्त भयंकर दक्षिण दिशा में प्रवेश कर चुका था।
16उस समय ताप शान्त हो गया, चमकते मेघ प्रकट हुए। मेंढक, हंस और मयूर आनन्दित होने लगे।
17पंख भीगे हुए, मानो जल में डुबकी लगा आए हों, ऐसे पक्षी बड़ी कठिनाई से उन वृक्षों के शिखरों तक पहुँचे जो वायु और वर्षा से हिल रहे थे।
18निरन्तर बरसती वर्षा की धाराओं से घिरा और मदमत्त मृगों से सेवित वह पर्वत जलराशि के समान लग रहा था।
19यद्यपि शुद्ध था, तथापि पर्वतों से वेग से बहता जल भूमि के खनिजों से मिलकर श्वेत और रक्त वर्ण का हो गया और सर्प के समान बहने लगा।
20जो झरने निर्मल थे, वे लाल मिट्टी से मिलकर लाल हो गए और अपने स्वाभाविक मार्ग से भटक गए।
21उस परम आनन्ददायक ऋतु में आखेट पर जाने की इच्छा से मैं धनुष-बाण लेकर रथ पर सरयू नदी की ओर चल पड़ा।
22और वहाँ, अपनी इन्द्रियों पर संयम न रखते हुए, मैं धनुष तैयार किए एक एकान्त स्थान में छिप गया, इस अभिप्राय से कि रात में जल पीने के लिए वहाँ आने वाले किसी भैंसे, हाथी अथवा किसी अन्य वन्य पशु को मारूँ।
23वहाँ छिपकर प्रतीक्षा करते हुए मैंने पशुओं के शब्दों का अनुसरण करके नदी के तट पर पहुँचे दो पशुओं को मार डाला।
24तत्पश्चात् अन्धकार में दृष्टि की सीमा से बाहर के किसी स्थान से मैंने जल से भरे जाते घड़े का शब्द सुना, जो हाथी के शब्द के समान था।
25हाथी को मारने की इच्छा से मैंने विषैले सर्प के समान चमकता अपना बाण उठाया और उसे उस शब्द की ओर साधा।
26तब मैंने विषैले सर्प के समान एक तीक्ष्ण बाण छोड़ा। प्रातःसन्ध्या के प्रकाश में मैंने देखा कि वह बाण किसी वनवासी के मर्मस्थल में लगा है और जल में गिरते हुए उसकी 'हाय' की चीख स्पष्ट सुनाई दी।
27तब मैंने विषैले सर्प के समान एक तीक्ष्ण बाण छोड़ा। प्रातःसन्ध्या के प्रकाश में मैंने देखा कि वह बाण किसी वनवासी के मर्मस्थल में लगा है और जल में गिरते हुए उसकी 'हाय' की चीख स्पष्ट सुनाई दी।
28जब बाण उसे लगा, तब एक मनुष्य का स्वर सुनाई दिया जो कह रहा था—'मुझ जैसे तपस्वी पर बाण कैसे छोड़ा जा सकता है?'
29'मैं जल लेने के लिए नदी के इस एकान्त स्थान पर आया हूँ। किसने मुझे इस बाण से बेधा? मैंने किसका (क्या अनिष्ट) किया है?'
30'हिंसा त्यागकर मैं वनोत्पादों पर तपस्वी का जीवन बिताता हूँ। कोई मुझे शस्त्र से क्यों मारे?
31'जो जटा धारण किए और वल्कल अथवा मृगचर्म पहने तपस्वी के समान रहता है, ऐसे मुझे कौन मारना चाहता है? मैंने उसका क्या बिगाड़ा है?
32'जो कोई भी हो, उसने केवल एक अनर्थकारी और विवेकहीन कर्म किया है। गुरु की शय्या पर सोए शिष्य के समान इस पाप का कोई अनुमोदन नहीं करेगा।
33'मुझे अपने प्राणों की हानि का उतना खेद नहीं जितना अपने मरने के पश्चात् अपने माता-पिता का।
34'अब तक मैं इस वृद्ध दम्पति का भरण-पोषण करता रहा हूँ। मेरे मरने के पश्चात् वे कैसे जिएँगे?
35'मेरे वृद्ध माता-पिता मेरे साथ ही एक ही बाण से मारे गए। वह कौन दुष्ट अधम है जिसने हमारा वध किया?'
36वह करुण स्वर सुनकर मेरे (काँपते) हाथों से धनुष और बाण गिर पड़े, क्योंकि मैं धर्म के मार्ग पर चलने के लिए उत्सुक था।
37रात में उसका वह करुण विलाप सुनकर मैं शोक के वेग से अत्यन्त भयभीत हुआ और विह्वल खड़ा रह गया।
38शक्ति क्षीण होने और मन अत्यन्त व्याकुल होने पर मैं सरयू नदी के तट पर पहुँचा और वहाँ मैंने उस तपस्वी को बाण से बिंधा और बिखरी जटाओं के साथ पड़ा देखा। जल का घड़ा दूर फेंका पड़ा था और उसका शरीर रक्त और धूल से सना हुआ भूमि पर पड़ा था।
39शक्ति क्षीण होने और मन अत्यन्त व्याकुल होने पर मैं सरयू नदी के तट पर पहुँचा और वहाँ मैंने उस तपस्वी को बाण से बिंधा और बिखरी जटाओं के साथ पड़ा देखा। जल का घड़ा दूर फेंका पड़ा था और उसका शरीर रक्त और धूल से सना हुआ भूमि पर पड़ा था।
40मैं मन से आहत और भयभीत था। उसने ऊपर देखा मानो अपने नेत्रों के तेज से मुझे जला रहा हो। तब उसने ये शब्द कहे—'क्रूर कर्म!'
41'हे राजन्! जब मैं अपने माता-पिता के लिए जल ले जाने का प्रयत्न कर रहा था, तब आपने मुझे बेध डाला। मैं वनवासी हूँ। मैंने आपका क्या बिगाड़ा है?
42'एक ही बाण से मेरे मर्मस्थल पर प्रहार करके आपने मेरे वृद्ध और अन्धे माता-पिता दोनों का भी वध कर दिया।
43'वे दोनों दुर्बल, प्यासे और अन्धे मेरी (इस आशा में कि मैं उनके लिए जल लाऊँगा) बड़ी कठिनाई से अपनी प्यास रोककर कब तक प्रतीक्षा करेंगे?
44'मेरे पिता नहीं जानते कि मैं भूमि पर पड़ा हूँ। यह सत्य है कि न तपस्या का कोई फल है, न शास्त्रज्ञान का।
45'मेरे दुर्बल पिता, जिनमें चलने की भी शक्ति नहीं, जान भी लें तो क्या कर सकते हैं? जैसे एक वृक्ष कटते दूसरे वृक्ष की रक्षा नहीं कर सकता, वैसे ही वे असहाय हैं।
46हे रघुवंशी (दशरथ)! तत्काल जाइए और मेरे पिता को सूचित कीजिए, कहीं ऐसा न हो कि वे क्रोध में आपको वैसे भस्म कर दें जैसे प्रज्वलित अग्नि वन को।
47'हे राजन्! यह पगडण्डी मेरे पिता के आश्रम को जाती है। जाइए और उनसे क्षमा माँगिए जिससे वे क्रोध में आपको शाप न दें।
48'हे राजन्! मेरे शरीर से यह बाण कोमलता से निकालिए। यह तीक्ष्ण बाण मेरे मर्म में उसी प्रकार गहरा धँसता जा रहा है जैसे नदी की धारा अपने ऊँचे तट पर प्रहार करती है।'
49बाण निकालने के विचार में मैं चिन्तित हो उठा। यदि न निकालूँ तो पीड़ा होगी, और यदि निकालूँ तो वह प्राण त्याग देगा।
50उस तपस्वी के पुत्र ने मेरी व्यथा लक्ष्य की और मुझे इस प्रकार व्यथित, दुःखी और शोक से पीड़ित देखकर कहा:
51असह्य पीड़ा से तड़पते, अंगों के ऐंठने और मरोड़ने से डूबते और मृत्यु तथा विनाश में गिरते हुए उसने तीव्र वेदना में बड़ी कठिनाई से ये वचन कहे:
52'अब मैं शान्त हूँ। मैं धैर्य से अपनी पीड़ा सहता हूँ। आपने ब्रह्महत्या का पाप किया है—यह भय अपने मन से निकाल दीजिए।
53'हे भूपति राजा दशरथ! मैं ब्राह्मण नहीं हूँ। अपने मन में अपराधबोध मत रखिए। मैं शूद्रा माता और वैश्य पिता से उत्पन्न हुआ हूँ।'
नेपाली
1शोकले सन्तप्त राजा क्षणभरमै ब्युँझेर फेरि चिन्तन गर्न थाल्नुभयो।
2राम र लक्ष्मणको निर्वासनका कारण इन्द्रतुल्य दशरथ महान् विपत्तिले यसरी घेरिनुभयो जसरी ग्रहणका बेला राहुको अन्धकारले आवृत सूर्य।
3राम आफ्नी पत्नीसहित गएपछि कोसलराज (दशरथ) ले आफ्नो पूर्वकृत पापकर्म सम्झनुभयो र त्यो श्यामनयना कौसल्यालाई सुनाउन चाहनुभयो।
4रामको निर्वासनपछि राजाले छैटौँ रात आफूले पूर्वकालमा गरेको दुष्कर्मको सम्झना गर्दै बिताउनुभयो।
5पुत्रवियोगले व्यथित राजा दशरथले आफ्नो पूर्व दुष्कर्ममा विचार गर्नुभयो र रामको वियोगमा समान रूपले शोक गरिरहेकी असहाय कौसल्यालाई भन्नुभयो:
6हे सौम्य मंगलमयी! मानिसले आफ्नो कर्मको फल—शुभ होस् वा अशुभ—भोग्नै पर्छ।
7जसले कुनै कर्मको आरम्भमा आफ्नो कर्मका शुभ वा अशुभ परिणाम देख्न सक्दैन, ऊ बालक ठानिन्छ।
8यदि कसैले आँपका रूख काटेर पलाशका रूख रोप्छ र तिनलाई सिँच्छ भने, ऊ फलको आशा राख्दै केवल फूल देखेर पश्चात्ताप गर्नेछ।
9आफ्नो कर्मका फल नदेखी जो केवल कर्मको पछि दौडन्छ, ऊ फल आउने बेला पलाश सिँच्नेसमान पश्चात्ताप गर्नेछ।
10यसरी मैले आँपका रूख काटिदिएँ र पलाश सिँचेँ। परम मूर्खतामा मैले फल आउने बेला रामलाई निर्वासित गरिदिएँ र अब पश्चात्ताप गर्दै छु।
11हे कौसल्ये! आफ्नो युवावस्थामा म एक महान् धनुर्धर थिएँ जसले आवाजबाट लक्ष्य बेध्न सक्थ्यो। यसै कारण मैले यो पाप गरेँ।
12जसरी कुनै बालकले मोहवश विष खान्छ, हे देवी! त्यसै गरी मेरो आफ्नै कर्मको फलस्वरूप यो शोक ममाथि आइपरेको छ।
13पलाशका रूखले छलिएको कुनै व्यक्तिसमान मैले पनि आवाजको दिशाको अनुसरण गरी लक्ष्य बेध्नुका परिणाम बुझिनँ।
14हे कौसल्ये! तब तिम्रो विवाह भएको थिएन। म युवराज थिएँ। काम र मद प्रज्वलित पार्ने वर्षा ऋतु भर्खरै सुरु भएको थियो।
15पृथ्वीको पानी सोसेर र आफ्ना किरणले जगत्लाई डढाएर सूर्य पितृहरूले युक्त भयंकर दक्षिण दिशामा प्रवेश गरिसकेको थियो।
16त्यस बेला ताप शान्त भयो, चम्किला बादल देखा परे। भ्यागुता, हंस र मयूरहरू आनन्दित हुन थाले।
17प्वाँख भिजेका, मानौँ पानीमा डुबुल्की मारेर आएका, त्यस्ता पक्षीहरू ठूलो कठिनाइले ती रूखका शिखरसम्म पुगे जो वायु र वर्षाले हल्लिरहेका थिए।
18निरन्तर बर्सने वर्षाका धाराले घेरिएको र मदमत्त मृगहरूले सेवित त्यो पर्वत जलराशिसमान देखिन्थ्यो।
19यद्यपि शुद्ध थियो, तापनि पर्वतबाट वेगले बग्ने पानी भूमिका खनिजसँग मिसिएर सेतो र रातो वर्णको भयो र सर्पसमान बग्न थाल्यो।
20जुन खोलाहरू निर्मल थिए, ती रातो माटोसँग मिसिएर रातो भए र आफ्नो स्वाभाविक मार्गबाट भड्किए।
21त्यस परम आनन्ददायक ऋतुमा आखेटमा जाने इच्छाले म धनुषबाण लिएर रथमा सरयू नदीतर्फ लागेँ।
22र त्यहाँ, आफ्ना इन्द्रियमा संयम नराखी, म धनुष तयार पारेर एउटा एकान्त ठाउँमा लुकेँ, यस अभिप्रायले कि रातमा पानी पिउन त्यहाँ आउने कुनै भैँसी, हात्ती वा अन्य कुनै वन्य पशुलाई मारूँ।
23त्यहाँ लुकेर प्रतीक्षा गर्दै मैले पशुहरूका आवाजको अनुसरण गरी नदीको तटमा पुगेका दुई पशु मारेँ।
24त्यसपछि अन्धकारमा दृष्टिको सीमाबाहिरको कुनै ठाउँबाट मैले पानीले भरिँदै गरेको घडाको आवाज सुनेँ, जो हात्तीको आवाजसमान थियो।
25हात्ती मार्ने इच्छाले मैले विषालु सर्पसमान चम्किरहेको आफ्नो बाण उठाएँ र त्यसलाई त्यस आवाजतर्फ ताकेँ।
26तब मैले विषालु सर्पसमान एउटा तीखो बाण छोडेँ। प्रातःसन्ध्याको उज्यालोमा मैले देखेँ कि त्यो बाण कुनै वनवासीको मर्मस्थलमा लागेको छ र पानीमा खस्दा उसको 'हाय' को चीत्कार स्पष्ट सुनियो।
27तब मैले विषालु सर्पसमान एउटा तीखो बाण छोडेँ। प्रातःसन्ध्याको उज्यालोमा मैले देखेँ कि त्यो बाण कुनै वनवासीको मर्मस्थलमा लागेको छ र पानीमा खस्दा उसको 'हाय' को चीत्कार स्पष्ट सुनियो।
28जब बाण उसलाई लाग्यो, तब एउटा मानिसको स्वर सुनियो जसले भन्दै थियो—'मजस्तो तपस्वीमाथि बाण कसरी छोड्न सकिन्छ?'
29'म पानी लिन नदीको यस एकान्त ठाउँमा आएको छु। कसले मलाई यस बाणले बेध्यो? मैले कसको (के अनिष्ट) गरेको छु?'
30'हिंसा त्यागेर म वनोत्पादनमा तपस्वीको जीवन बिताउँछु। कसैले मलाई शस्त्रले किन मारोस्?
31'जो जटा धारण गरेर र वल्कल वा मृगचर्म लगाएर तपस्वीसमान बस्छ, त्यस्तो मलाई कसले मार्न चाहन्छ? मैले उसको के बिगारेको छु?
32'जो कोही भए पनि, उसले केवल एक अनर्थकारी र विवेकहीन कर्म गरेको छ। गुरुको शय्यामा सुतेको शिष्यसमान यस पापको कसैले अनुमोदन गर्नेछैन।
33'मलाई आफ्ना प्राणको हानिको त्यति खेद छैन जति आफू मरेपछि आफ्ना आमाबुबाको।
34'अहिलेसम्म म यस वृद्ध दम्पतीको भरणपोषण गर्दै आएको छु। म मरेपछि तिनी कसरी बाँच्नेछन्?
35'मेरा वृद्ध आमाबुबा मसँगै एउटै बाणले मारिए। त्यो कुन दुष्ट अधम हो जसले हाम्रो वध गर्यो?'
36त्यो करुण स्वर सुनेर मेरा (काँप्ने) हातबाट धनुष र बाण खसे, किनभने म धर्मको मार्गमा हिँड्न उत्सुक थिएँ।
37रातमा उसको त्यो करुण विलाप सुनेर म शोकको वेगले अत्यन्तै भयभीत भएँ र विह्वल उभिइरहेँ।
38शक्ति क्षीण भई र मन अत्यन्तै व्याकुल भई म सरयू नदीको तटमा पुगेँ र त्यहाँ मैले त्यस तपस्वीलाई बाणले बिँधिएको र छरिएका जटासहित पल्टिरहेको देखेँ। पानीको घडा टाढा फालिएको थियो र उसको शरीर रगत र धूलोले लतपतिएको भुइँमा पल्टिएको थियो।
39शक्ति क्षीण भई र मन अत्यन्तै व्याकुल भई म सरयू नदीको तटमा पुगेँ र त्यहाँ मैले त्यस तपस्वीलाई बाणले बिँधिएको र छरिएका जटासहित पल्टिरहेको देखेँ। पानीको घडा टाढा फालिएको थियो र उसको शरीर रगत र धूलोले लतपतिएको भुइँमा पल्टिएको थियो।
40म मनले आहत र भयभीत थिएँ। उसले माथि हेर्यो मानौँ आफ्ना आँखाको तेजले मलाई जलाइरहेको छ। तब उसले यी शब्द भन्यो—'क्रूर कर्म!'
41'हे राजन्! जब म आफ्ना आमाबुबाका लागि पानी लैजाने प्रयत्न गर्दै थिएँ, तब तपाईंले मलाई बेधिदिनुभयो। म वनवासी हुँ। मैले तपाईंको के बिगारेको छु?
42'एउटै बाणले मेरो मर्मस्थलमा प्रहार गरेर तपाईंले मेरा वृद्ध र अन्धा आमाबुबा दुवैको पनि वध गरिदिनुभयो।
43'ती दुवै दुर्बल, तिर्खाएका र अन्धाले मेरो (यस आशामा कि म तिनका लागि पानी ल्याउनेछु) ठूलो कठिनाइले आफ्नो तिर्खा रोकेर कहिलेसम्म प्रतीक्षा गर्लान्?
44'मेरा पितालाई थाहा छैन कि म भुइँमा पल्टिरहेको छु। यो सत्य हो कि न तपस्याको कुनै फल छ, न शास्त्रज्ञानको।
45'मेरा दुर्बल पिता, जसमा हिँड्ने पनि शक्ति छैन, थाहा पाए पनि के गर्न सक्लान्? जसरी एउटा रूखले काटिँदै गरेको अर्को रूखको रक्षा गर्न सक्दैन, त्यसै गरी उनी असहाय छन्।
46हे रघुवंशी (दशरथ)! तत्कालै जानुहोस् र मेरा पितालाई सूचित गर्नुहोस्, कतै यस्तो नहोस् कि उनले क्रोधमा तपाईंलाई त्यसै गरी भस्म पारून् जसरी प्रज्वलित अग्निले वनलाई।
47'हे राजन्! यो गोरेटो मेरा पिताको आश्रमतर्फ जान्छ। जानुहोस् र उनीसँग क्षमा माग्नुहोस् जसबाट उनले क्रोधमा तपाईंलाई सराप नदिऊन्।
48'हे राजन्! मेरो शरीरबाट यो बाण कोमलतापूर्वक निकाल्नुहोस्। यो तीखो बाण मेरो मर्ममा त्यसै गरी गहिरो धस्दै छ जसरी नदीको धाराले आफ्नो अग्लो किनारमा प्रहार गर्छ।'
49बाण निकाल्ने विचारमा म चिन्तित भएँ। यदि ननिकालूँ भने पीडा हुनेछ, र यदि निकालूँ भने ऊ प्राण त्याग्नेछ।
50त्यस तपस्वीका पुत्रले मेरो व्यथा देखे र मलाई यसरी व्यथित, दुःखी र शोकले पीडित देखेर भने:
51असह्य पीडाले छटपटाउँदै, अङ्ग बटारिँदै र मर्किँदै डुब्दै र मृत्यु तथा विनाशमा खस्दै उसले तीव्र वेदनामा ठूलो कठिनाइले यी वचन भन्यो:
52'अब म शान्त छु। म धैर्यले आफ्नो पीडा सहन्छु। तपाईंले ब्रह्महत्याको पाप गर्नुभएको छ—यो भय आफ्नो मनबाट निकालिदिनुहोस्।
53'हे भूपति राजा दशरथ! म ब्राह्मण होइनँ। आफ्नो मनमा अपराधबोध नराख्नुहोस्। म शूद्रा माता र वैश्य पिताबाट जन्मेको हुँ।'