सर्गः 59
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 59
संस्कृत
1इति ब्रुवन्तं तं सूतं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्। ब्रूहि शेषं पुनरिति राजा वचनमब्रवीत्।।2.59.1।।
2तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुमन्त्रो बाष्पविक्लबः। कथयामास भूयोऽपि रामसन्देशविस्तरम्।।2.59.2।।
3जटाः कृत्वा महाराज चीरवल्कलधारिणौ। गङ्गामुत्तीर्य तौ वीरौ प्रयागाभिमुखौ गतौ।।2.59.3।।
4अग्रतो लक्ष्मणो यातः पालयन्रघुनन्दनम्। तांस्तथा गच्छतो दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्म्यवशस्तदा।।2.59.4।।
5ममत्वश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि। उष्णमश्रु प्रमुञ्चन्तो रामे सम्प्रस्थिते वनम्।।2.59.5।।
6उभाभ्यां राजपुत्राभ्यामथ कृत्वाहमञ्जलिम्। प्रस्थितो रथमास्थाय तद्दुःखमपि धारयन्।।2.59.6।।
7गुहेन सार्धं तत्रैव स्थितोऽस्मि दिवसान्बहून्। आशया यदि मां रामः पुन श्शब्दापयेदिति।।2.59.7।।
8विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः। अपि वृक्षाः परिम्लानास्सपुष्पाङ्कुरकोरकाः।।2.59.8।।
9उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सरांसि च। परिशुष्कपलाशानि वनान्युपवनानि च।।2.59.9।।
10न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्यासा न प्रचरन्ति च। रामशोकाभिभूतं तन्निष्कूजमभवद्वनम्।।2.59.10।।
11लीनपुष्करपत्राश्च नरेन्द्र कलुषोदकाः। सन्तप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहङ्गमाः।।2.59.11।।
12जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च। नाद्य भान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथापुरम्।।2.59.12।।
13अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगनि च। न चाभिरामा नारामान्पश्यामि मनुजर्षभ।।2.59.13।।
14प्रविशन्तमयोध्यां मां न कश्चिदभिनन्दति। नरा राममपश्यन्तो निश्श्वसन्ति मुहुर्मुहुः।।2.59.14।।
15देव राजरथं दृष्ट्वा विना राममिहागतम्। दुःखादश्रुमुखस्सर्वो राजमार्गगतो जनः।।2.59.15।।
16हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्यरथमागतम्। हाहाकारकृतानार्यो रामादर्शनकर्शिताः।।2.59.16।।
17आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः। अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः।।2.59.17।।
18नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च। अहमार्ततया किञ्चिद्विशेषमुपलक्षये।।2.59.18।।
19अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा। आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना।।2.59.19।। निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा। कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा।।2.59.20।।
20अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा। आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना।।2.59.19।। निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा। कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा।।2.59.20।।
21सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया। बाष्पोपहतया राजा तं सूतमिदमब्रवीत्।।2.59.21।।
22कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया। मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धैस्सह समर्थितम्।।2.59.22।।
23न सुहृद्भिर्नचामात्यैर्मन्त्रयित्वा न नैगमैः। मयायमर्थस्सम्मोहात् स्त्रीहेतो स्सहसा कृतः।।2.59.23।।
24भवितव्यतया नूनमिदं वा व्यसनं महत्। कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया।।2.59.24।।
25सूत यद्यस्ति ते किञ्चिन्मया तु सुकृतं कृतम्। त्वं प्रापयाऽऽशु मां रामं प्राणास्सन्त्वरयन्तिमाम्।।2.59.25।।
26यद्यद्यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम्। न शक्ष्यामि विना रामं मुहूर्तमपि जीवितुम्।।2.59.26।।
27अथवाऽपि महाबाहुर्गतो दूरं भविष्यति। मामेव रथमारोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय।।2.58.27।।
28वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः। यदि जीवामि साध्वेनं पश्येयं सीतया सह।।2.59.28।।
29लोहिताक्षं महाबाहुमामुक्तमणिकुण्डलम्। रामं यदि न पश्येयं गमिष्यामि यमक्षयम्।।2.59.29।।
30अतो नु किं दुःखतरं सोऽहमिक्ष्वाकुनन्दनम्। इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम्।।2.59.30।।
31हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनि। न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणतमनाथवत्।।2.59.31।।
32स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः। अवगाढस्सुदुष्पारं शोकसागरमब्रवीत्।।2.59.32।।
33रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः। श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।। बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः। प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।। ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः। वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।। यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना। दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।
34रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः। श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।। बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः। प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।। ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः। वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।। यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना। दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।
35रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः। श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।। बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः। प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।। ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः। वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।। यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना। दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।
36रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः। श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।। बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः। प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।। ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः। वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।। यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना। दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।
37अशोभनं योऽहमिहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम्। इतीव राजा विलपन्महायशाः पपात तूर्णं शयने समूर्छितः।।2.59.37।।
38इति विलपति पार्थिवे प्रणष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः। वचनमनुनिशम्य तस्य देवी भयमगमत्पुनरेव राममाता।।2.59.38।।
अंग्रेज़ी
1Listening to the charioteer, the best of ministers (Sumantra), the king asked him to tell the rest.
2Having heard him, Sumantra, overcome with tears, related further details of Rama's message.
3O King the heroes in bark robes and with matted hair crossed the Ganga and proceeded towards Prayaga.
4Lakshmana walked ahead guarding Rama, the delight of the Raghus. While I returned helplessly seeing them go.
5When Rama set out for the forest, and I turned back, my horses shedding hot tears were reluctant to walk the path.
6Thereafter, controlling my grief and paying obeisance to both the princes with folded palms, I ascended the chariot and returned.
7There along with Guha I waited for (three) days that Rama might call me back.
8O great king even trees with their flowers, buds and shoots throughout your empire have withered because of the calamity on Rama.
9Water in rivers, ponds and lakes has heated up while all the foliage in the forests and gardens have shrivelled.
10No living being move about and even wild animals roam no more. Overwhelmed with grief on account of Rama a great silence pervades the forest.
11The water in the lotus lakes, O king, has become turbid. The blue lotuses have withered and their shrivelled petals are submerged in water. The fishes and aquatic birds are hidden under waters.
12Bunches of flowers grown in water and on land, as well as fruits with their scant fragrance do not shine as before.
13Pleasuregardens are all deserted as the birds have vanished. O best of men, as such they do not look beautiful.
14None greeted me when I entered Ayodhya, People heaved sighs repeatedly when they did not see Rama.
15Beholding the royal chariot arrive without Rama, all were on the highway shedding tears of anguish.
16When the women from mansions, sevenstoried buildings and from royal palaces saw the chariot without Rama, they, overwhelmed with sorrow, cried, 'Alas, Alas'.
17The women, with their large, bright eyes flooded with gushing tears looked in silence at one another in deep anguish.
18I did not see any difference in the degree of anguish among friends, those who are not friends and and those who are indifferent. (The degree of agony was same in all).
19O maharaja, Ayodhya is filled with cheerless people with deep sighs, agonised voices and pale faces depressed and distressed due to Rama's exile. (Even) elephants and horses look spiritless. For me it (the city) resembles (dejected) Kausalya deprived of her son.
20O maharaja, Ayodhya is filled with cheerless people with deep sighs, agonised voices and pale faces depressed and distressed due to Rama's exile. (Even) elephants and horses look spiritless. For me it (the city) resembles (dejected) Kausalya deprived of her son.
21At these words of the charioteer, the king in deep distress replied with a voice choked with tears:
22Incited by Kaikeyi of sinful relations and sinful motive, I did not consult expert, elderly counsellers.
23For the sake of a woman, this act was committed in great haste, without consulting friends or ministers or men of prudence.
24Surely it is destiny and this calamity has befallen for the wilful destruction of the (entire) race, O charioteer
25O Charioteer, if ever I have rendered you any favour, quickly take me to Rama. My life is hastening me (fast running out).
26If my command prevails today, Rama may be brought back. Without Rama I cannot live for a moment even.
27Otherwise if (you think) the mightyarmed (Rama) has gone too far then quickly put me in the chariot, and show me Rama (Carry me to him).
28Where is that Rama, elder brother to Lakshmana who has wellshaped teeth and wields a mighty bow? If I can see him along with Sita I will survive.
29If I cannot see Rama of redcoloured eyes, the mightyarmed one and wearing earrings bedecked with precious stones I shall surely go to the abode of Yama, the god of death.
30What else can be of greater sorrow to me who having reached this state, am still unable to see Rama?
31Ah Rama, Ah Lakshmana, Ah unfortunate Vaidehi, you do not know that I am dying like an orphan because of my grief.
32The king whose mind was extremely enfeebled due to grief and who was immersed in a sea of tears which he was unable to cross continued:
33O queen Kausalya, I am completely immersed in this ocean of sorrow. The misfortune due to Rama's separation is its breadth. Sita's separation is the other end of the shore. Sighs are its turbulent waves and whirlpools. Tears are its foam and turbid waters. Waving of arms is its fishes. Cries of agony are its roars. My dishevelled hair is its moss. Kaikeyi is the mouth of Badaba. My copious tears are its source. Words of the hunchback (Manthara) are the monstrous crocodiles. The cruel boons to Kaikeyi are its shores. Without Rama I cannot cross this sea of sorrow alive. Ah, what a pity
34O queen Kausalya, I am completely immersed in this ocean of sorrow. The misfortune due to Rama's separation is its breadth. Sita's separation is the other end of the shore. Sighs are its turbulent waves and whirlpools. Tears are its foam and turbid waters. Waving of arms is its fishes. Cries of agony are its roars. My dishevelled hair is its moss. Kaikeyi is the mouth of Badaba. My copious tears are its source. Words of the hunchback (Manthara) are the monstrous crocodiles. The cruel boons to Kaikeyi are its shores. Without Rama I cannot cross this sea of sorrow alive. Ah, what a pity
35O queen Kausalya, I am completely immersed in this ocean of sorrow. The misfortune due to Rama's separation is its breadth. Sita's separation is the other end of the shore. Sighs are its turbulent waves and whirlpools. Tears are its foam and turbid waters. Waving of arms is its fishes. Cries of agony are its roars. My dishevelled hair is its moss. Kaikeyi is the mouth of Badaba. My copious tears are its source. Words of the hunchback (Manthara) are the monstrous crocodiles. The cruel boons to Kaikeyi are its shores. Without Rama I cannot cross this sea of sorrow alive. Ah, what a pity
36O queen Kausalya, I am completely immersed in this ocean of sorrow. The misfortune due to Rama's separation is its breadth. Sita's separation is the other end of the shore. Sighs are its turbulent waves and whirlpools. Tears are its foam and turbid waters. Waving of arms is its fishes. Cries of agony are its roars. My dishevelled hair is its moss. Kaikeyi is the mouth of Badaba. My copious tears are its source. Words of the hunchback (Manthara) are the monstrous crocodiles. The cruel boons to Kaikeyi are its shores. Without Rama I cannot cross this sea of sorrow alive. Ah, what a pity
37Though I wish I cannot see Rama together with Lakshmana. Indeed this is very unfortunate. Lamenting thus, king Dasaratha of great reknown fell on the bed, unconscious.
38Wailing, Dasaratha fell unconscious. He was doubly grieved due to his yearning for Rama. Rama's mother was seized with fear hearing those lamentations. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनषष्टितमस्सर्गः।। Thus ends the fiftyninth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1मन्त्रियों में श्रेष्ठ सारथि (सुमन्त्र) की बात सुनकर राजा ने उनसे शेष वृत्तान्त कहने को कहा।
2उनकी बात सुनकर अश्रुओं से अभिभूत सुमन्त्र ने राम के सन्देश का शेष विवरण सुनाया।
3हे राजन्! वल्कल वस्त्र और जटा धारण किए उन वीरों ने गंगा पार की और प्रयाग की ओर बढ़े।
4लक्ष्मण रघुनन्दन राम की रक्षा करते हुए आगे-आगे चले। और मैं उन्हें जाते देखकर असहाय होकर लौट आया।
5जब राम वन को चल पड़े और मैं लौटा, तब मेरे अश्व गर्म अश्रु बहाते हुए मार्ग पर चलने में अनिच्छुक थे।
6तत्पश्चात् अपना शोक रोककर और हाथ जोड़कर दोनों राजकुमारों को प्रणाम कर मैं रथ पर आरूढ़ हुआ और लौट आया।
7वहाँ मैं गुह के साथ (तीन) दिन इस आशा में प्रतीक्षा करता रहा कि राम मुझे वापस बुला लें।
8हे महाराज! राम पर आई विपत्ति के कारण आपके समस्त साम्राज्य के वृक्ष तक अपने पुष्पों, कलियों और अंकुरों सहित मुरझा गए हैं।
9नदियों, तालाबों और सरोवरों का जल तप गया है, जबकि वनों और उद्यानों की सारी हरियाली सूख गई है।
10कोई प्राणी विचरण नहीं करता और वन्य पशु भी अब घूमते नहीं। राम के कारण शोक से अभिभूत वन में महान् मौन छाया हुआ है।
11हे राजन्! कमलसरोवरों का जल मलिन हो गया है। नीलकमल मुरझा गए हैं और उनकी सिकुड़ी हुई पंखुड़ियाँ जल में डूबी हैं। मछलियाँ और जलपक्षी जल के नीचे छिपे हैं।
12जल में और स्थल पर उगे पुष्पगुच्छ तथा क्षीण सुगन्ध वाले फल पहले के समान शोभित नहीं होते।
13पक्षियों के लुप्त हो जाने से विहारोद्यान सब उजाड़ हैं। हे नरश्रेष्ठ! इसीलिए वे सुन्दर नहीं लगते।
14अयोध्या में प्रवेश करने पर किसी ने मेरा अभिवादन नहीं किया। राम को न देखकर लोग बार-बार लम्बी साँसें भरते रहे।
15राजरथ को राम के बिना आते देखकर राजमार्ग पर सब लोग व्यथा के अश्रु बहाने लगे।
16जब भवनों, सप्तभूमि प्रासादों और राजमहलों से स्त्रियों ने रथ को राम के बिना देखा, तब वे शोक से अभिभूत होकर 'हाय, हाय' पुकार उठीं।
17अपने विशाल, उज्ज्वल नेत्रों में उमड़ते अश्रु लिए वे स्त्रियाँ गहरी व्यथा में मौन एक-दूसरे को देखती रहीं।
18मुझे मित्रों में, जो मित्र नहीं थे उनमें और उदासीन लोगों में व्यथा की मात्रा का कोई अन्तर नहीं दिखा। (सबकी वेदना समान थी।)
19हे महाराज! अयोध्या राम के निर्वासन के कारण विषण्ण और व्यथित, गहरी साँसें भरते, वेदनापूर्ण स्वर और विवर्ण मुख वाले आनन्दहीन लोगों से भरी है। हाथी और अश्व तक निस्तेज लगते हैं। मुझे तो यह (नगरी) पुत्र से वंचित (विषण्ण) कौसल्या के समान लगती है।
20हे महाराज! अयोध्या राम के निर्वासन के कारण विषण्ण और व्यथित, गहरी साँसें भरते, वेदनापूर्ण स्वर और विवर्ण मुख वाले आनन्दहीन लोगों से भरी है। हाथी और अश्व तक निस्तेज लगते हैं। मुझे तो यह (नगरी) पुत्र से वंचित (विषण्ण) कौसल्या के समान लगती है।
21सारथि के इन वचनों पर गहरी व्यथा में डूबे राजा ने अश्रुओं से अवरुद्ध स्वर में उत्तर दिया:
22पापपूर्ण सम्बन्ध और पापपूर्ण अभिप्राय वाली कैकेयी से उकसाए जाकर मैंने विशेषज्ञ, वयोवृद्ध मन्त्रियों से परामर्श नहीं किया।
23एक स्त्री के लिए यह कर्म बड़ी शीघ्रता में, बिना मित्रों, मन्त्रियों अथवा विवेकी पुरुषों से परामर्श किए कर डाला गया।
24हे सारथि! निश्चय ही यह भाग्य है और (समस्त) वंश के इच्छित विनाश के लिए ही यह विपत्ति आ पड़ी है।
25हे सारथि! यदि मैंने कभी तुम पर कोई उपकार किया हो, तो मुझे शीघ्र राम के पास ले चलो। मेरे प्राण मुझे शीघ्रता करा रहे हैं (तीव्रता से क्षीण हो रहे हैं)।
26यदि आज मेरी आज्ञा चलती है, तो राम को लौटा लाया जाए। राम के बिना मैं क्षण भर भी जीवित नहीं रह सकता।
27अन्यथा यदि (तुम्हें लगता है कि) वे महाबाहु (राम) बहुत दूर निकल गए हैं, तो मुझे शीघ्र रथ में बिठाओ और मुझे राम दिखाओ (मुझे उनके पास ले चलो)।
28कहाँ हैं वे राम, लक्ष्मण के ज्येष्ठ भ्राता, जिनके दाँत सुगठित हैं और जो महान् धनुष धारण करते हैं? यदि मैं उन्हें सीता सहित देख सकूँ तो मैं जीवित रहूँगा।
29यदि मैं रक्तवर्ण नेत्रों वाले, महाबाहु और बहुमूल्य रत्नजटित कुण्डल पहने राम को न देख सका, तो मैं निश्चय ही मृत्यु के देवता यम के लोक को चला जाऊँगा।
30इस दशा को पहुँचकर भी जो राम को देखने में असमर्थ है, उस मुझसे बढ़कर और किसका शोक हो सकता है?
31हाय राम! हाय लक्ष्मण! हाय अभागी वैदेही! तुम नहीं जानते कि मैं अपने शोक के कारण अनाथ के समान मर रहा हूँ।
32जिनका मन शोक से अत्यन्त क्षीण हो चुका था और जो अश्रुओं के ऐसे सागर में डूबे थे जिसे वे पार न कर सकते थे, उन राजा ने आगे कहा:
33हे रानी कौसल्ये! मैं शोक के इस सागर में पूर्णतः डूब चुका हूँ। राम के वियोग का दुर्भाग्य इसकी चौड़ाई है। सीता का वियोग इसका दूसरा तट है। आहें इसकी उत्ताल तरंगें और भँवर हैं। अश्रु इसका फेन और मलिन जल हैं। भुजाओं का हिलाना इसकी मछलियाँ हैं। वेदना की चीखें इसकी गर्जनाएँ हैं। मेरे बिखरे केश इसका शैवाल हैं। कैकेयी बड़वानल का मुख है। मेरे विपुल अश्रु इसका स्रोत हैं। कुबड़ी (मन्थरा) के वचन विशालकाय मगर हैं। कैकेयी को दिए गए क्रूर वर इसके तट हैं। राम के बिना मैं शोक के इस सागर को जीवित पार नहीं कर सकता। हाय, कैसा दुर्भाग्य!
34हे रानी कौसल्ये! मैं शोक के इस सागर में पूर्णतः डूब चुका हूँ। राम के वियोग का दुर्भाग्य इसकी चौड़ाई है। सीता का वियोग इसका दूसरा तट है। आहें इसकी उत्ताल तरंगें और भँवर हैं। अश्रु इसका फेन और मलिन जल हैं। भुजाओं का हिलाना इसकी मछलियाँ हैं। वेदना की चीखें इसकी गर्जनाएँ हैं। मेरे बिखरे केश इसका शैवाल हैं। कैकेयी बड़वानल का मुख है। मेरे विपुल अश्रु इसका स्रोत हैं। कुबड़ी (मन्थरा) के वचन विशालकाय मगर हैं। कैकेयी को दिए गए क्रूर वर इसके तट हैं। राम के बिना मैं शोक के इस सागर को जीवित पार नहीं कर सकता। हाय, कैसा दुर्भाग्य!
35हे रानी कौसल्ये! मैं शोक के इस सागर में पूर्णतः डूब चुका हूँ। राम के वियोग का दुर्भाग्य इसकी चौड़ाई है। सीता का वियोग इसका दूसरा तट है। आहें इसकी उत्ताल तरंगें और भँवर हैं। अश्रु इसका फेन और मलिन जल हैं। भुजाओं का हिलाना इसकी मछलियाँ हैं। वेदना की चीखें इसकी गर्जनाएँ हैं। मेरे बिखरे केश इसका शैवाल हैं। कैकेयी बड़वानल का मुख है। मेरे विपुल अश्रु इसका स्रोत हैं। कुबड़ी (मन्थरा) के वचन विशालकाय मगर हैं। कैकेयी को दिए गए क्रूर वर इसके तट हैं। राम के बिना मैं शोक के इस सागर को जीवित पार नहीं कर सकता। हाय, कैसा दुर्भाग्य!
36हे रानी कौसल्ये! मैं शोक के इस सागर में पूर्णतः डूब चुका हूँ। राम के वियोग का दुर्भाग्य इसकी चौड़ाई है। सीता का वियोग इसका दूसरा तट है। आहें इसकी उत्ताल तरंगें और भँवर हैं। अश्रु इसका फेन और मलिन जल हैं। भुजाओं का हिलाना इसकी मछलियाँ हैं। वेदना की चीखें इसकी गर्जनाएँ हैं। मेरे बिखरे केश इसका शैवाल हैं। कैकेयी बड़वानल का मुख है। मेरे विपुल अश्रु इसका स्रोत हैं। कुबड़ी (मन्थरा) के वचन विशालकाय मगर हैं। कैकेयी को दिए गए क्रूर वर इसके तट हैं। राम के बिना मैं शोक के इस सागर को जीवित पार नहीं कर सकता। हाय, कैसा दुर्भाग्य!
37चाहकर भी मैं लक्ष्मण सहित राम को नहीं देख सकता। सचमुच यह बड़ा दुर्भाग्य है। इस प्रकार विलाप करते हुए महायशस्वी राजा दशरथ अचेत होकर शय्या पर गिर पड़े।
38विलाप करते हुए दशरथ अचेत हो गए। राम की लालसा के कारण उनका शोक दुगुना था। वे विलाप सुनकर राम की माता भय से जकड़ गईं। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का एकोनषष्टितम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1मन्त्रीहरूमा श्रेष्ठ सारथि (सुमन्त्र) को कुरा सुनेर राजाले उनलाई बाँकी वृत्तान्त भन्न लगाउनुभयो।
2उहाँको कुरा सुनेर आँसुले अभिभूत सुमन्त्रले रामको सन्देशको बाँकी विवरण सुनाए।
3हे राजन्! वल्कल वस्त्र र जटा धारण गरेका ती वीरहरूले गङ्गा तरे र प्रयागतर्फ बढे।
4लक्ष्मण रघुनन्दन रामको रक्षा गर्दै अगिअगि हिँडे। र म उनीहरूलाई जाँदै गरेको देखेर असहाय भई फर्केँ।
5जब राम वनतर्फ लागे र म फर्केँ, तब मेरा घोडाहरू तातो आँसु बगाउँदै बाटोमा हिँड्न अनिच्छुक थिए।
6त्यसपछि आफ्नो शोक रोकेर र हात जोडेर दुवै राजकुमारलाई प्रणाम गरी म रथमा आरूढ भएँ र फर्केँ।
7त्यहाँ म गुहसँग (तीन) दिन यस आशामा प्रतीक्षा गरिरहेँ कि राम मलाई फिर्ता बोलाऊन्।
8हे महाराज! राममाथि आएको विपत्तिका कारण तपाईंको समस्त साम्राज्यका रूखसमेत आफ्ना फूल, कोपिला र टुसासहित ओइलाइसकेका छन्।
9नदी, पोखरी र तलाउको पानी तातिसकेको छ, जबकि वन र बगैँचाका सबै हरियाली सुकिसकेका छन्।
10कुनै प्राणी विचरण गर्दैन र वन्य पशु पनि अब घुम्दैनन्। रामका कारण शोकले अभिभूत वनमा महान् मौन छाएको छ।
11हे राजन्! कमलतालको पानी धमिलो भइसकेको छ। नीलकमल ओइलाइसकेका छन् र तिनका खुम्चिएका पत्र पानीमा डुबेका छन्। माछा र जलपक्षीहरू पानीमुनि लुकेका छन्।
12पानीमा र जमिनमा उम्रेका फूलका गुच्छा तथा क्षीण सुगन्ध भएका फल पहिलेसमान शोभित हुँदैनन्।
13पक्षीहरू लोप भएकाले विहारोद्यान सबै उजाड छन्। हे नरश्रेष्ठ! त्यसैले ती सुन्दर देखिँदैनन्।
14अयोध्यामा प्रवेश गर्दा कसैले मेरो अभिवादन गरेन। रामलाई नदेखेर मानिसहरूले बारम्बार लामो सास फेरे।
15राजरथलाई रामविना आइरहेको देखेर राजमार्गमा सबै मानिसले व्यथाका आँसु बगाए।
16जब भवन, सातौँ तलाका प्रासाद र राजमहलबाट स्त्रीहरूले रथलाई रामविना देखे, तब उनीहरू शोकले अभिभूत भई 'हाय, हाय' भन्दै पुकारे।
17आफ्ना विशाल, उज्ज्वल आँखामा उर्लंदा आँसु लिएर ती स्त्रीहरू गहिरो व्यथामा मौन एकअर्कालाई हेरिरहे।
18मलाई मित्रहरूमा, जो मित्र थिएनन् तिनमा र उदासीन मानिसहरूमा व्यथाको मात्रामा कुनै अन्तर देखिएन। (सबैको वेदना समान थियो।)
19हे महाराज! अयोध्या रामको निर्वासनका कारण विषण्ण र व्यथित, गहिरो सास फेर्ने, वेदनापूर्ण स्वर र विवर्ण मुख भएका आनन्दविहीन मानिसले भरिएकी छे। हात्ती र घोडासमेत निस्तेज देखिन्छन्। मलाई त यो (नगरी) पुत्रबाट वञ्चित (विषण्ण) कौसल्यासमान लाग्छे।
20हे महाराज! अयोध्या रामको निर्वासनका कारण विषण्ण र व्यथित, गहिरो सास फेर्ने, वेदनापूर्ण स्वर र विवर्ण मुख भएका आनन्दविहीन मानिसले भरिएकी छे। हात्ती र घोडासमेत निस्तेज देखिन्छन्। मलाई त यो (नगरी) पुत्रबाट वञ्चित (विषण्ण) कौसल्यासमान लाग्छे।
21सारथिका यी वचनमा गहिरो व्यथामा डुबेका राजाले आँसुले अवरुद्ध स्वरमा उत्तर दिनुभयो:
22पापपूर्ण सम्बन्ध र पापपूर्ण अभिप्राय भएकी कैकेयीले उक्साएपछि मैले विशेषज्ञ, वयोवृद्ध मन्त्रीहरूसँग परामर्श गरिनँ।
23एउटी स्त्रीका लागि यो कर्म ठूलो हतारमा, मित्र, मन्त्री वा विवेकी पुरुषहरूसँग परामर्श नगरी गरियो।
24हे सारथि! निश्चय नै यो भाग्य हो र (समस्त) वंशको इच्छित विनाशका लागि नै यो विपत्ति आइपरेको हो।
25हे सारथि! यदि मैले कहिल्यै तिमीमाथि कुनै उपकार गरेको छु भने, मलाई छिट्टै रामकहाँ लैजाऊ। मेरा प्राणले मलाई हतार गराइरहेका छन् (तीव्रताका साथ क्षीण हुँदै छन्)।
26यदि आज मेरो आज्ञा चल्छ भने, रामलाई फर्काएर ल्याइयोस्। रामविना म क्षणभर पनि जीवित रहन सक्दिनँ।
27नत्र यदि (तिमीलाई लाग्छ कि) ती महाबाहु (राम) धेरै टाढा पुगिसके भने, मलाई छिट्टै रथमा राख र मलाई राम देखाऊ (मलाई उनीकहाँ लैजाऊ)।
28कहाँ छन् ती राम, लक्ष्मणका जेठा दाजु, जसका दाँत सुगठित छन् र जसले महान् धनुष धारण गर्छन्? यदि म उनलाई सीतासहित देख्न सकूँ भने म जीवित रहनेछु।
29यदि म रक्तवर्ण आँखा भएका, महाबाहु र बहुमूल्य रत्नजडित कुण्डल लगाएका रामलाई देख्न सकिनँ भने, म निश्चय नै मृत्युका देवता यमको लोकमा जानेछु।
30यस दशामा पुगेर पनि जो रामलाई देख्न असमर्थ छ, त्यो मभन्दा बढी अरू कसको शोक हुन सक्छ?
31हाय राम! हाय लक्ष्मण! हाय अभागी वैदेही! तिमीहरूलाई थाहा छैन कि म आफ्नो शोकका कारण अनाथसमान मर्दै छु।
32जसको मन शोकले अत्यन्तै क्षीण भइसकेको थियो र जो आँसुको यस्तो सागरमा डुबेका थिए जसलाई उनी तर्न सक्दैनथे, ती राजाले अगाडि भन्नुभयो:
33हे रानी कौसल्ये! म शोकको यस सागरमा पूर्ण रूपले डुबिसकेको छु। रामको वियोगको दुर्भाग्य यसको चौडाइ हो। सीताको वियोग यसको अर्को किनारा हो। सुस्केरा यसका उत्ताल छाल र भुमरी हुन्। आँसु यसको फिँज र धमिलो पानी हुन्। पाखुरा हल्लाउनु यसका माछा हुन्। वेदनाका चीत्कार यसका गर्जन हुन्। मेरा छरिएका कपाल यसको लेउ हुन्। कैकेयी बडवानलको मुख हो। मेरा प्रशस्त आँसु यसका स्रोत हुन्। कुप्री (मन्थरा) का वचन विशालकाय गोही हुन्। कैकेयीलाई दिइएका क्रूर वर यसका किनारा हुन्। रामविना म शोकको यो सागर जीवित तर्न सक्दिनँ। हाय, कस्तो दुर्भाग्य!
34हे रानी कौसल्ये! म शोकको यस सागरमा पूर्ण रूपले डुबिसकेको छु। रामको वियोगको दुर्भाग्य यसको चौडाइ हो। सीताको वियोग यसको अर्को किनारा हो। सुस्केरा यसका उत्ताल छाल र भुमरी हुन्। आँसु यसको फिँज र धमिलो पानी हुन्। पाखुरा हल्लाउनु यसका माछा हुन्। वेदनाका चीत्कार यसका गर्जन हुन्। मेरा छरिएका कपाल यसको लेउ हुन्। कैकेयी बडवानलको मुख हो। मेरा प्रशस्त आँसु यसका स्रोत हुन्। कुप्री (मन्थरा) का वचन विशालकाय गोही हुन्। कैकेयीलाई दिइएका क्रूर वर यसका किनारा हुन्। रामविना म शोकको यो सागर जीवित तर्न सक्दिनँ। हाय, कस्तो दुर्भाग्य!
35हे रानी कौसल्ये! म शोकको यस सागरमा पूर्ण रूपले डुबिसकेको छु। रामको वियोगको दुर्भाग्य यसको चौडाइ हो। सीताको वियोग यसको अर्को किनारा हो। सुस्केरा यसका उत्ताल छाल र भुमरी हुन्। आँसु यसको फिँज र धमिलो पानी हुन्। पाखुरा हल्लाउनु यसका माछा हुन्। वेदनाका चीत्कार यसका गर्जन हुन्। मेरा छरिएका कपाल यसको लेउ हुन्। कैकेयी बडवानलको मुख हो। मेरा प्रशस्त आँसु यसका स्रोत हुन्। कुप्री (मन्थरा) का वचन विशालकाय गोही हुन्। कैकेयीलाई दिइएका क्रूर वर यसका किनारा हुन्। रामविना म शोकको यो सागर जीवित तर्न सक्दिनँ। हाय, कस्तो दुर्भाग्य!
36हे रानी कौसल्ये! म शोकको यस सागरमा पूर्ण रूपले डुबिसकेको छु। रामको वियोगको दुर्भाग्य यसको चौडाइ हो। सीताको वियोग यसको अर्को किनारा हो। सुस्केरा यसका उत्ताल छाल र भुमरी हुन्। आँसु यसको फिँज र धमिलो पानी हुन्। पाखुरा हल्लाउनु यसका माछा हुन्। वेदनाका चीत्कार यसका गर्जन हुन्। मेरा छरिएका कपाल यसको लेउ हुन्। कैकेयी बडवानलको मुख हो। मेरा प्रशस्त आँसु यसका स्रोत हुन्। कुप्री (मन्थरा) का वचन विशालकाय गोही हुन्। कैकेयीलाई दिइएका क्रूर वर यसका किनारा हुन्। रामविना म शोकको यो सागर जीवित तर्न सक्दिनँ। हाय, कस्तो दुर्भाग्य!
37चाहेर पनि म लक्ष्मणसहित रामलाई देख्न सक्दिनँ। साँच्चै यो ठूलो दुर्भाग्य हो। यसरी विलाप गर्दै महायशस्वी राजा दशरथ अचेत भई शय्यामा ढल्नुभयो।
38विलाप गर्दै दशरथ अचेत हुनुभयो। रामको लालसाका कारण उहाँको शोक दोब्बर थियो। ती विलाप सुनेर रामकी माता भयले जकडिइन्। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको उनन्साठीऔँ सर्ग समाप्त भयो।