सर्गः 54
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 54
संस्कृत
1ते तु तस्मिन्महावृक्षे उषित्वा रजनीं शिवाम्। विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात्प्रतस्थिरे।।2.54.1।।
2यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुनाभिप्रवर्तते। जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम्।।2.54.2।। ते भूमिभागान्विविधान् देशांश्चापि मनोरमान्। अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस्तत्र तत्र यशश्विनः।।2.54.3।।
3यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुनाभिप्रवर्तते। जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम्।।2.54.2।। ते भूमिभागान्विविधान् देशांश्चापि मनोरमान्। अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस्तत्र तत्र यशश्विनः।।2.54.3।।
4यथा क्षेमेण गच्छन् स पश्यंश्च विविधान् द्रुमान्। निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत्।।2.54.4।।
5प्रयागमभितः पश्य सौमित्रे धूममुन्नतम्। अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये सन्निहितो मुनिः।।2.54.5।।
6नूनं प्राप्ताः स्म सम्भेदं गङ्गायमुनयोर्वयम्। तथा हि श्रूयते शब्दो वारिणो वारिघट्टितः।।2.54.6।।
7दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः। भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः।।2.54.7।।
8धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे। गङ्गायमुनयोस्सन्धौ प्रापतुर्निलयं मुनेः।।2.54.8।।
9रामस्त्वाश्रममासाद्य त्रासयन्मृगपक्षिणः। गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत्।।2.54.9।।
10ततस्त्वाश्रमासाद्य मुनेर्दर्शनकाङ्क्षिणौ। सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवावतस्थतुः।।2.54.10।।
11स प्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम्। संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम्।।2.54.11।। हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः। रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत्।।2.54.12।।
12स प्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम्। संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम्।।2.54.11।। हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः। रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत्।।2.54.12।।
13न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः। पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ।।2.54.13।।
14भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा। मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिन्दिता।।2.54.14।।
15पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिरनुज प्रियः। अयमन्वगमद्भ्राता वनमेव दृढव्रतः।।2.54.15।।
16पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेक्ष्यामस्तपोवनम्। धर्ममेव चरिष्याम स्तत्र मूलफलाशनाः।।2.54.16।।
17तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः। उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः।।2.54.17।।
18नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान्। तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासं चैवाभ्यकल्पयत्।।2.54.18।।
19मृगपक्षिभिरासीनो मुनिभिश्च समन्ततः। राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनाहतं मुनिः।।2.54.19।।
20प्रतिगृह्य च तामर्चामुपविष्टं स राघवम्। भरद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा।।2.54.20।।
21चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वामिहागतम्। श्रुतं तव मया चेदं विवासनमकारणम्।।2.54.21।।
22अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योस्समागमे। पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भवान् सुखम्।।2.54.22।।
23एवमुक्तस्तु वचनं भरद्वाजेन राघवः। प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः।।2.54.23।।
24भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः। सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम्।।2.54.24।। आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः। अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये।।2.54.25।।
25भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः। सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम्।।2.54.24।। आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः। अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये।।2.54.25।।
26एकान्ते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम्। रमेत यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा।।2.54.26।।
27एतछ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः। राघवस्य ततो वाक्यमर्थग्राहकमब्रवीत्।।2.54.27।।
28दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यत्रनिवत्स्यसि। महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः।।2.54.28।। गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः। चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसन्निभः।।2.54.29।।
29दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यत्रनिवत्स्यसि। महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः।।2.54.28।। गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः। चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसन्निभः।।2.54.29।।
30यावता चित्रकूटस्य नरशृङ्गान्यवेक्षते। कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः।।2.54.30।।
31ऋषयस्तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम्। तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह।।2.54.31।।
32प्रविविक्तमहं मन्ये तं वासं भवतस्सुखम्। इह वा वनवासाय वस राम मया सह।।2.54.32।।
33स रामं सर्वकामैस्तं भरद्वाजः प्रियातिथिम्। सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित्।।2.54.33।।
34तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिमुपेयुषः। प्रपन्ना रजनी पुण्याः चित्राः कथयतः कथाः।।2.54.34।।
35सीतातृतीयः काकुत्स्थः परिश्रान्तः सुखोचितः। भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रिमवसत्सुखम्।।2.54.35।।
36प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजमुपागमत्। उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसम्।।2.54.36।।
37शर्वरीं भगवन्नद्य सत्यशील तवाश्रमे। उषिताः स्मेह वसतिमनुजानातु नो भवान्।।2.54.37।।
38रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम्। मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह।।2.54.38।।
39वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबल नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः। मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः।।2.54.39।। गम्यतां भवता शैल श्चित्रकूटः स विश्रुतः। पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः।।2.54.40।।
40वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबल नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः। मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः।।2.54.39।। गम्यतां भवता शैल श्चित्रकूटः स विश्रुतः। पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः।।2.54.40।।
41तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः। विचरन्ति वनान्तेस्मिन् तानि द्रक्ष्यसि राघव।।2.54.41।।
42सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्दरनिर्झरान्। चरतः सीतया सार्धं नन्दिष्यति मनस्तव।।2.54.42।।
43प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्विनादितं तं वसुधाधरं शिवम्। मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुञ्जरैः सुरम्यमासाद्य समावसाश्रमम्।।2.54.43।।
अंग्रेज़ी
1They (Rama, Sita and Lakshmana) spent that auspicious night under that great tree and set out from there after the bright sun rose.
2Illustrious Rama, Sita and Lakshmana entered the deep forest and saw the different regions of the land and other enchanting places which they had never seen before and proceeded towards the region where the river Yamuna merged with Bhagirathi Ganga.
3Illustrious Rama, Sita and Lakshmana entered the deep forest and saw the different regions of the land and other enchanting places which they had never seen before and proceeded towards the region where the river Yamuna merged with Bhagirathi Ganga.
4Walking on the safe path and observing various kinds of trees Rama said to Lakshmana at the end of the day:
5O son of Sumitra, look at the column of smoke rising like the banner of the venerable firegod near Prayaga. I think an ascetic dwells nearby.
6We have surely reached the confluence of Ganga and Yamuna which can be ascertained from the sounds of clashing water.
7Here are logs of wood cut into pieces by forestdwellers, living on forest products. You can see various trees near the hermitage of sage Bharadwaja.
8The two archers (Rama and Lakshmana) reached comfortably (walking at an easy pace) by evening the hermitage of sage Bharadwaja near the confluence of Ganga and Yamuna.
9Seeing Rama approaching the hermitage the deer and the birds were frightened. Proceeding on the path, for a while Rama reached (the place of) Bharadwaja.
10Thereafter the two heroes followed by Sita arrived at the hermitage and, wishing to see the sage, waited at a distance.
11Rama entered the hermitage and saw that highsouled Bharadwaja surrounded by his disciples. He was a distinguished sage who (himself) kindled sacrficial fires and acquired spiritual insight by practising rigid austerities with concentration of mind and ascetic powers. Rama, Lakshmana and Sita paid their obeisance to that great sage.
12Rama entered the hermitage and saw that highsouled Bharadwaja surrounded by his disciples. He was a distinguished sage who (himself) kindled sacrficial fires and acquired spiritual insight by practising rigid austerities with concentration of mind and ascetic powers. Rama, Lakshmana and Sita paid their obeisance to that great sage.
13Lakshmana's elder brother (Rama) introduced himself (to Bharadwaja), O venerable one, we are both sons of Dasaratha, Rama and Lakshmana.
14This blessed one is my consort, Sita, daughter of Janaka. Irreproachable she has followed me to the desolate grove of penance (hermitage).
15This is the son of Sumitra, my beloved younger brother, a man of firm resolve. He has accompanied me when I was sent on exile to the forest by my father.
16O venerable one on my father's command we entered the desolate forest of penance. Subsisting on roots and fruits, I shall practise the righteous way of life.
17Sage Bharadwaja heard the words of sagacious Rama and offered a bull, water (for washing feet) and arghya (offering to a guest).
18The ascetic who practised severe penance offered them different kinds of food and drink made from roots and fruits available in the forest. He also provided them a place to rest in.
19There the sage sat, surrounded by hermits, animals and birds after having welcomed Rama with due honour.
20Rama accepted the hospitality of Bharadwaja and took a seat in front of the sage, who spoke to him these words in conformity with righteousness:
21O descendant of the Kakutstha dynasty, I am able to see you on your arrival here after a long time. I have also heard about your unwarranted banishment.
22This sacred and solitary region near the confluence of two great rivers (Ganga and Yamuna) is a pleasant place. You may stay here comfortably.
23Rama, ever devoted to the wellbeing of every one, heard Bharadwaja and replied to him with these auspicious words:
24O venerable sage, I feel the people living in nearby villages and towns, perceiving that we can be easily seen here, will frequent this ashram. This is the reason I don't wish to stay here.
25O venerable sage, I feel the people living in nearby villages and towns, perceiving that we can be easily seen here, will frequent this ashram. This is the reason I don't wish to stay here.
26O revered one, Janaka's daughter (Sita) deserves comfort. Suggest a solitary and agreeable place for our hermitage where she can enjoy herself.
27On hearing the auspicious words of Rama conveying his intention, the great sage Bharadwaja replied to him thus:
28O my son ten krosas (about twenty miles) from here is a mountain wellknown as Chitrakuta, resembling 'Gandhamadana'. That mountain frequented by maharshis is sacred. It looks pleasant from all sides. Monkeys, apes and bears wander there and it is an appropriate place for you to live in.
29O my son ten krosas (about twenty miles) from here is a mountain wellknown as Chitrakuta, resembling 'Gandhamadana'. That mountain frequented by maharshis is sacred. It looks pleasant from all sides. Monkeys, apes and bears wander there and it is an appropriate place for you to live in.
30As long as one beholds the peaks of mount Chitrakuta, he will be inspired to do good deeds and will not employ his mind in sinful thoughts.
31On the Chitrakuta mountain many ascetics wandered about (lived) for hundreds of years carrying on penance. In the process they became so much emaciated that they looked as if they were left (only) with the skulls on their heads. (In the end) they ascended heaven.
32O Rama, I think you will enjoy your stay there in a solitary place. Or else, you may live with me here during the period of banishment.
33Bharadwaja, who knows his duty honoured Rama, his beloved guest with his consort and brother by extending all kinds of hospitality.
34At Prayaga, while the great sage Bharadwaja was narrating to Rama sitting near him several interesting anecdotes, the holy night set in.
35The exhausted scion of the Kakutsthas, used to comforts, stayed in the lovely hermitage of Bharadwaja for the night with Sita, as the third member (of the group).
36When the night passed into dawn, Rama the best of men approached the resplendent Bharadwaja and said.
37O venerable sage devoted to truth, we have spent the night in your hermitage. Please permit us to depart for the dwellingplace (suggested by you).
38When the night came to a close, Bharadwaja said (to Rama): You may proceed to Chitrakuta which abounds in roots, fruits and honey.
39O mighty Rama, I think mount Chitrakuta is the right place for you to stay. Go there. That mountain is full of trees of every kind, is inhabited by kinneras and uragas (serpents). It echoes with the cries of peacocks, is frequented by mighty tuskers. Filled with fruits and roots, it is sacred and pleasant.
40O mighty Rama, I think mount Chitrakuta is the right place for you to stay. Go there. That mountain is full of trees of every kind, is inhabited by kinneras and uragas (serpents). It echoes with the cries of peacocks, is frequented by mighty tuskers. Filled with fruits and roots, it is sacred and pleasant.
41You will see, O Rama, herds of elephants and deer ranging in the forest.
42Your heart will be filled with joy while you wander with Sita beholding rivers, waterfalls, plateaus, caverns and mountaintorrents.
43The auspicious mountain (Chaitrakuta) resounds with the note of cheerful lapwings and cuckoos. Intoxicated elephants and deer move about in the enchanting mountain. There you may settle down in a hermitage. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुःपञ्चाश स्सर्गः।। Thus ends the fiftyfourth sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1उन्होंने (राम, सीता और लक्ष्मण ने) वह मंगलमयी रात्रि उस महान् वृक्ष के नीचे बिताई और उज्ज्वल सूर्य के उदय होने पर वहाँ से प्रस्थान किया।
2यशस्वी राम, सीता और लक्ष्मण गहन वन में प्रविष्ट हुए और भूमि के विविध प्रदेश तथा अन्य मनोहर स्थान देखे जो उन्होंने पहले कभी नहीं देखे थे, और उस प्रदेश की ओर बढ़े जहाँ यमुना नदी भागीरथी गंगा में मिलती है।
3यशस्वी राम, सीता और लक्ष्मण गहन वन में प्रविष्ट हुए और भूमि के विविध प्रदेश तथा अन्य मनोहर स्थान देखे जो उन्होंने पहले कभी नहीं देखे थे, और उस प्रदेश की ओर बढ़े जहाँ यमुना नदी भागीरथी गंगा में मिलती है।
4सुरक्षित मार्ग पर चलते हुए और नाना प्रकार के वृक्षों को देखते हुए राम ने दिन के अन्त में लक्ष्मण से कहा:
5हे सुमित्रानन्दन! प्रयाग के समीप पूज्य अग्निदेव की ध्वजा के समान उठते धूम के स्तम्भ को देखो। मैं समझता हूँ कि निकट ही कोई तपस्वी निवास करते हैं।
6हम निश्चय ही गंगा और यमुना के संगम पर पहुँच गए हैं, जो टकराते जल के शब्द से जाना जा सकता है।
7यहाँ वनोत्पादों पर जीवन बिताने वाले वनवासियों द्वारा काटी गई लकड़ियों के टुकड़े पड़े हैं। भरद्वाज मुनि के आश्रम के समीप तुम नाना प्रकार के वृक्ष देख सकते हो।
8वे दोनों धनुर्धर (राम और लक्ष्मण) सन्ध्या तक सुखपूर्वक (सहज गति से चलते हुए) गंगा-यमुना के संगम के समीप भरद्वाज मुनि के आश्रम पहुँच गए।
9राम को आश्रम की ओर आते देखकर मृग और पक्षी भयभीत हो गए। मार्ग पर कुछ दूर आगे बढ़कर राम भरद्वाज के (स्थान पर) पहुँच गए।
10तत्पश्चात् वे दोनों वीर, जिनके पीछे सीता थीं, आश्रम पर पहुँचे और मुनि के दर्शन की इच्छा से कुछ दूरी पर प्रतीक्षा करने लगे।
11राम ने आश्रम में प्रवेश किया और उन उदारचेता भरद्वाज को अपने शिष्यों से घिरा देखा। वे एक विशिष्ट मुनि थे जिन्होंने (स्वयं) यज्ञाग्नियाँ प्रज्वलित की थीं और एकाग्र चित्त तथा तपोबल से कठोर तपस्या कर आध्यात्मिक दृष्टि प्राप्त की थी। राम, लक्ष्मण और सीता ने उन महामुनि को प्रणाम किया।
12राम ने आश्रम में प्रवेश किया और उन उदारचेता भरद्वाज को अपने शिष्यों से घिरा देखा। वे एक विशिष्ट मुनि थे जिन्होंने (स्वयं) यज्ञाग्नियाँ प्रज्वलित की थीं और एकाग्र चित्त तथा तपोबल से कठोर तपस्या कर आध्यात्मिक दृष्टि प्राप्त की थी। राम, लक्ष्मण और सीता ने उन महामुनि को प्रणाम किया।
13लक्ष्मण के ज्येष्ठ भ्राता (राम) ने (भरद्वाज से) अपना परिचय दिया—हे पूज्य! हम दोनों दशरथ के पुत्र हैं, राम और लक्ष्मण।
14ये कल्याणी मेरी पत्नी सीता हैं, जनक की पुत्री। निर्दोष होकर भी वे इस निर्जन तपोवन (आश्रम) में मेरे पीछे चली आई हैं।
15ये सुमित्रानन्दन हैं, मेरे प्रिय अनुज, दृढ़संकल्प पुरुष। जब मेरे पिता ने मुझे वन में भेजा, तब ये मेरे साथ चले आए।
16हे पूज्य! अपने पिता की आज्ञा से हम निर्जन तपोवन में प्रविष्ट हुए हैं। कन्दमूल-फल पर निर्वाह करते हुए मैं धर्मयुक्त जीवन का पालन करूँगा।
17भरद्वाज मुनि ने बुद्धिमान् राम के वचन सुने और उन्हें मधुपर्क (गोदान), पाद्य (चरण धोने का जल) तथा अर्घ्य (अतिथि को अर्पण) प्रदान किया।
18कठोर तपस्या करने वाले उन तपस्वी ने उन्हें वन में उपलब्ध कन्दमूल और फलों से बने नाना प्रकार के खाद्य और पेय अर्पित किए। उन्होंने उन्हें विश्राम के लिए स्थान भी दिया।
19वहाँ वे मुनि राम का यथोचित सत्कार कर तपस्वियों, पशुओं और पक्षियों से घिरे बैठ गए।
20राम ने भरद्वाज का आतिथ्य स्वीकार किया और मुनि के समक्ष आसन ग्रहण किया, जिन्होंने उनसे धर्म के अनुरूप ये वचन कहे:
21हे ककुत्स्थवंशी! दीर्घकाल के पश्चात् यहाँ तुम्हारे आगमन पर मैं तुम्हें देख पा रहा हूँ। मैंने तुम्हारे अकारण निर्वासन के विषय में भी सुना है।
22दो महानदियों (गंगा और यमुना) के संगम के समीप यह पवित्र और एकान्त प्रदेश सुखद स्थान है। तुम यहाँ सुखपूर्वक रह सकते हो।
23सबके कल्याण में सदा अनुरक्त राम ने भरद्वाज की बात सुनी और उन्हें इन मंगलमय वचनों से उत्तर दिया:
24हे पूज्य मुनि! मुझे लगता है कि निकटवर्ती ग्रामों और नगरों में रहने वाले लोग यह जानकर कि हम यहाँ सरलता से देखे जा सकते हैं, इस आश्रम में बार-बार आया करेंगे। इसी कारण मैं यहाँ रहना नहीं चाहता।
25हे पूज्य मुनि! मुझे लगता है कि निकटवर्ती ग्रामों और नगरों में रहने वाले लोग यह जानकर कि हम यहाँ सरलता से देखे जा सकते हैं, इस आश्रम में बार-बार आया करेंगे। इसी कारण मैं यहाँ रहना नहीं चाहता।
26हे पूज्य! जनकनन्दिनी (सीता) सुख के योग्य हैं। हमारे आश्रम के लिए कोई एकान्त और रुचिकर स्थान बताइए जहाँ वे आनन्द ले सकें।
27राम के अभिप्राय को व्यक्त करने वाले उन मंगलमय वचनों को सुनकर महामुनि भरद्वाज ने उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया:
28हे मेरे पुत्र! यहाँ से दस कोस (लगभग बीस मील) की दूरी पर चित्रकूट नाम से विख्यात एक पर्वत है, जो 'गन्धमादन' के समान है। महर्षियों से सेवित वह पर्वत पवित्र है। वह चारों ओर से मनोहर लगता है। वहाँ वानर, कपि और भालू विचरण करते हैं और वह तुम्हारे रहने के लिए उपयुक्त स्थान है।
29हे मेरे पुत्र! यहाँ से दस कोस (लगभग बीस मील) की दूरी पर चित्रकूट नाम से विख्यात एक पर्वत है, जो 'गन्धमादन' के समान है। महर्षियों से सेवित वह पर्वत पवित्र है। वह चारों ओर से मनोहर लगता है। वहाँ वानर, कपि और भालू विचरण करते हैं और वह तुम्हारे रहने के लिए उपयुक्त स्थान है।
30जब तक कोई चित्रकूट पर्वत के शिखरों को देखता रहता है, तब तक वह सत्कर्म करने की प्रेरणा पाता है और अपने मन को पापपूर्ण विचारों में नहीं लगाता।
31चित्रकूट पर्वत पर अनेक तपस्वी सैकड़ों वर्षों तक तपस्या करते हुए विचरण करते (रहते) रहे। इस क्रम में वे इतने कृश हो गए कि लगता था मानो उनके शरीर पर केवल कपाल ही शेष रह गए हों। (अन्ततः) वे स्वर्ग को गए।
32हे राम! मैं समझता हूँ कि एकान्त में तुम वहाँ अपने निवास का आनन्द लोगे। अथवा तुम वनवास की अवधि में यहाँ मेरे साथ भी रह सकते हो।
33अपने कर्तव्य के ज्ञाता भरद्वाज ने अपने प्रिय अतिथि राम का उनकी पत्नी और भ्राता सहित सब प्रकार का आतिथ्य कर सत्कार किया।
34प्रयाग में जब महामुनि भरद्वाज अपने समीप बैठे राम को अनेक रोचक वृत्तान्त सुना रहे थे, तब पवित्र रात्रि उतर आई।
35सुख में पले, थके हुए ककुत्स्थवंशी उस रात सीता को तीसरे सदस्य के रूप में साथ लेकर भरद्वाज के मनोहर आश्रम में ठहरे।
36जब रात प्रभात में बदल गई, तब नरश्रेष्ठ राम तेजस्वी भरद्वाज के समीप गए और कहा:
37हे सत्यनिष्ठ पूज्य मुनि! हमने आपके आश्रम में रात बिताई। कृपया हमें (आपके बताए) निवासस्थान की ओर प्रस्थान करने की अनुमति दीजिए।
38जब रात समाप्त हो गई, तब भरद्वाज ने (राम से) कहा—तुम चित्रकूट की ओर जा सकते हो, जो कन्दमूल, फल और मधु से भरा हुआ है।
39हे पराक्रमी राम! मैं समझता हूँ कि चित्रकूट पर्वत ही तुम्हारे रहने के लिए उपयुक्त स्थान है। वहीं जाओ। वह पर्वत सब प्रकार के वृक्षों से भरा है, किन्नरों और उरगों (सर्पों) से बसा है। वह मयूरों की केका से गूँजता है, विशालकाय गजराजों से सेवित है। फलों और कन्दमूलों से भरा वह पवित्र और मनोहर है।
40हे पराक्रमी राम! मैं समझता हूँ कि चित्रकूट पर्वत ही तुम्हारे रहने के लिए उपयुक्त स्थान है। वहीं जाओ। वह पर्वत सब प्रकार के वृक्षों से भरा है, किन्नरों और उरगों (सर्पों) से बसा है। वह मयूरों की केका से गूँजता है, विशालकाय गजराजों से सेवित है। फलों और कन्दमूलों से भरा वह पवित्र और मनोहर है।
41हे राम! तुम वहाँ वन में विचरण करते हाथियों और मृगों के झुण्ड देखोगे।
42नदियों, जलप्रपातों, पठारों, गुफाओं और पर्वतीय झरनों को देखते हुए सीता सहित विचरण करते समय तुम्हारा हृदय हर्ष से भर जाएगा।
43वह मंगलमय पर्वत (चित्रकूट) प्रसन्न टिटिहरियों और कोकिलों के स्वर से गूँजता है। उस मनोहर पर्वत पर मदमत्त हाथी और मृग विचरण करते हैं। वहीं तुम आश्रम बनाकर बस सकते हो। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का चतुःपञ्चाश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1उनीहरूले (राम, सीता र लक्ष्मणले) त्यो मंगलमयी रात त्यस महान् रूखमुनि बिताए र उज्ज्वल सूर्य उदाएपछि त्यहाँबाट प्रस्थान गरे।
2यशस्वी राम, सीता र लक्ष्मण गहन वनमा प्रवेश गरे र भूमिका विविध प्रदेश तथा अन्य मनोहर स्थान देखे जो उनीहरूले पहिले कहिल्यै देखेका थिएनन्, र त्यस प्रदेशतर्फ बढे जहाँ यमुना नदी भागीरथी गङ्गामा मिल्छे।
3यशस्वी राम, सीता र लक्ष्मण गहन वनमा प्रवेश गरे र भूमिका विविध प्रदेश तथा अन्य मनोहर स्थान देखे जो उनीहरूले पहिले कहिल्यै देखेका थिएनन्, र त्यस प्रदेशतर्फ बढे जहाँ यमुना नदी भागीरथी गङ्गामा मिल्छे।
4सुरक्षित बाटोमा हिँड्दै र नाना प्रकारका रूख हेर्दै रामले दिनको अन्त्यमा लक्ष्मणलाई भने:
5हे सुमित्रानन्दन! प्रयागको छेउमा पूज्य अग्निदेवको ध्वजासमान उठ्ने धुवाँको स्तम्भ हेर। म ठान्छु कि नजिकै कुनै तपस्वी बस्छन्।
6हामी निश्चय नै गङ्गा र यमुनाको सङ्गममा पुगिसक्यौँ, जुन ठोक्किने पानीको आवाजबाट थाहा हुन्छ।
7यहाँ वनोत्पादनमा जीवन बिताउने वनवासीहरूले काटेका काठका टुक्रा छन्। भरद्वाज मुनिको आश्रमको छेउमा तिमीले नाना प्रकारका रूख देख्न सक्छौ।
8ती दुई धनुर्धर (राम र लक्ष्मण) साँझसम्म सुखपूर्वक (सहज गतिमा हिँड्दै) गङ्गा-यमुनाको सङ्गमको छेउमा रहेको भरद्वाज मुनिको आश्रममा पुगे।
9रामलाई आश्रमतर्फ आइरहेको देखेर मृग र पक्षीहरू भयभीत भए। बाटोमा केही अगाडि बढेर राम भरद्वाजको (ठाउँमा) पुगे।
10त्यसपछि ती दुई वीर, जसका पछाडि सीता थिइन्, आश्रममा पुगे र मुनिको दर्शनको इच्छाले केही टाढा प्रतीक्षा गर्न थाले।
11रामले आश्रममा प्रवेश गरे र ती उदारचेता भरद्वाजलाई आफ्ना शिष्यहरूले घेरिएको देखे। उनी एक विशिष्ट मुनि थिए जसले (आफैँ) यज्ञाग्नि प्रज्वलित गरेका थिए र एकाग्र चित्त तथा तपोबलले कठोर तपस्या गरी आध्यात्मिक दृष्टि प्राप्त गरेका थिए। राम, लक्ष्मण र सीताले ती महामुनिलाई प्रणाम गरे।
12रामले आश्रममा प्रवेश गरे र ती उदारचेता भरद्वाजलाई आफ्ना शिष्यहरूले घेरिएको देखे। उनी एक विशिष्ट मुनि थिए जसले (आफैँ) यज्ञाग्नि प्रज्वलित गरेका थिए र एकाग्र चित्त तथा तपोबलले कठोर तपस्या गरी आध्यात्मिक दृष्टि प्राप्त गरेका थिए। राम, लक्ष्मण र सीताले ती महामुनिलाई प्रणाम गरे।
13लक्ष्मणका जेठा दाजु (राम) ले (भरद्वाजलाई) आफ्नो परिचय दिए—हे पूज्य! हामी दुवै दशरथका पुत्र हौँ, राम र लक्ष्मण।
14यी कल्याणी मेरी पत्नी सीता हुन्, जनककी पुत्री। निर्दोष भई पनि उनी यस निर्जन तपोवन (आश्रम) मा मेरो पछि आएकी छिन्।
15यी सुमित्रानन्दन हुन्, मेरा प्रिय भाइ, दृढसंकल्प पुरुष। जब मेरा पिताले मलाई वनमा पठाउनुभयो, तब यिनी मसँगै आए।
16हे पूज्य! आफ्ना पिताको आज्ञाले हामी निर्जन तपोवनमा प्रवेश गरेका छौँ। कन्दमूल-फलमा निर्वाह गर्दै म धर्मयुक्त जीवनको पालन गर्नेछु।
17भरद्वाज मुनिले बुद्धिमान् रामका वचन सुने र उनलाई मधुपर्क (गोदान), पाद्य (चरण धुने पानी) तथा अर्घ्य (अतिथिलाई अर्पण) प्रदान गरे।
18कठोर तपस्या गर्ने ती तपस्वीले उनीहरूलाई वनमा उपलब्ध कन्दमूल र फलबाट बनेका नाना प्रकारका खाद्य र पेय अर्पण गरे। उनले उनीहरूलाई विश्रामका लागि ठाउँ पनि दिए।
19त्यहाँ ती मुनि रामको यथोचित सत्कार गरी तपस्वी, पशु र पक्षीहरूले घेरिएर बसे।
20रामले भरद्वाजको आतिथ्य स्वीकार गरे र मुनिको सामु आसन ग्रहण गरे, जसले उनलाई धर्मअनुरूप यी वचन भने:
21हे ककुत्स्थवंशी! लामो समयपछि यहाँ तिम्रो आगमनमा म तिमीलाई देख्न पाइरहेको छु। मैले तिम्रो अकारण निर्वासनका विषयमा पनि सुनेको छु।
22दुई महानदी (गङ्गा र यमुना) को सङ्गमको छेउको यो पवित्र र एकान्त प्रदेश सुखद ठाउँ हो। तिमी यहाँ सुखपूर्वक बस्न सक्छौ।
23सबैको कल्याणमा सदा अनुरक्त रामले भरद्वाजको कुरा सुने र उनलाई यी मंगलमय वचनले उत्तर दिए:
24हे पूज्य मुनि! मलाई लाग्छ कि नजिकका गाउँ र नगरमा बस्ने मानिसहरूले हामी यहाँ सजिलै देखिन सक्छौँ भन्ने बुझेर यस आश्रममा बारम्बार आइरहनेछन्। यसै कारण म यहाँ बस्न चाहन्नँ।
25हे पूज्य मुनि! मलाई लाग्छ कि नजिकका गाउँ र नगरमा बस्ने मानिसहरूले हामी यहाँ सजिलै देखिन सक्छौँ भन्ने बुझेर यस आश्रममा बारम्बार आइरहनेछन्। यसै कारण म यहाँ बस्न चाहन्नँ।
26हे पूज्य! जनकनन्दिनी (सीता) सुखका योग्य छिन्। हाम्रो आश्रमका लागि कुनै एकान्त र रुचिकर ठाउँ बताउनुहोस् जहाँ उनले आनन्द लिन सकून्।
27रामको अभिप्राय व्यक्त गर्ने ती मंगलमय वचन सुनेर महामुनि भरद्वाजले उनलाई यसरी उत्तर दिए:
28हे मेरा पुत्र! यहाँबाट दस कोस (लगभग बीस माइल) टाढा चित्रकूट नामले विख्यात एउटा पर्वत छ, जो 'गन्धमादन' समान छ। महर्षिहरूले सेवित त्यो पर्वत पवित्र छ। त्यो चारैतिरबाट मनोहर देखिन्छ। त्यहाँ वानर, कपि र भालु विचरण गर्छन् र त्यो तिम्रो बसाइका लागि उपयुक्त ठाउँ हो।
29हे मेरा पुत्र! यहाँबाट दस कोस (लगभग बीस माइल) टाढा चित्रकूट नामले विख्यात एउटा पर्वत छ, जो 'गन्धमादन' समान छ। महर्षिहरूले सेवित त्यो पर्वत पवित्र छ। त्यो चारैतिरबाट मनोहर देखिन्छ। त्यहाँ वानर, कपि र भालु विचरण गर्छन् र त्यो तिम्रो बसाइका लागि उपयुक्त ठाउँ हो।
30जबसम्म कसैले चित्रकूट पर्वतका शिखर हेरिरहन्छ, तबसम्म ऊ सत्कर्म गर्ने प्रेरणा पाउँछ र आफ्नो मनलाई पापपूर्ण विचारमा लगाउँदैन।
31चित्रकूट पर्वतमा अनेक तपस्वीले सयौँ वर्षसम्म तपस्या गर्दै विचरण गरे (बसे)। यस क्रममा तिनीहरू यति कृश भए कि लाग्थ्यो मानौँ तिनका शरीरमा केवल कपाल मात्र बाँकी छ। (अन्ततः) तिनीहरू स्वर्ग गए।
32हे राम! म ठान्छु कि एकान्तमा तिमीले त्यहाँ आफ्नो बसाइको आनन्द लिनेछौ। अथवा तिमी वनवासको अवधिमा यहाँ मसँग पनि बस्न सक्छौ।
33आफ्ना कर्तव्यका ज्ञाता भरद्वाजले आफ्ना प्रिय अतिथि रामको उनकी पत्नी र भाइसहित सबै प्रकारको आतिथ्य गरी सत्कार गरे।
34प्रयागमा जब महामुनि भरद्वाज आफ्नो छेउमा बसेका रामलाई अनेक रोचक वृत्तान्त सुनाइरहेका थिए, तब पवित्र रात ओर्लियो।
35सुखमा हुर्केका, थाकेका ककुत्स्थवंशी त्यस रात सीतालाई तेस्रो सदस्यका रूपमा साथ लिएर भरद्वाजको मनोहर आश्रममा बसे।
36जब रात बिहानमा बदलियो, तब नरश्रेष्ठ राम तेजस्वी भरद्वाजको छेउमा गए र भने:
37हे सत्यनिष्ठ पूज्य मुनि! हामीले तपाईंको आश्रममा रात बितायौँ। कृपया हामीलाई (तपाईंले बताउनुभएको) निवासस्थानतर्फ प्रस्थान गर्ने अनुमति दिनुहोस्।
38जब रात सकियो, तब भरद्वाजले (रामलाई) भने—तिमी चित्रकूटतर्फ जान सक्छौ, जो कन्दमूल, फल र महले भरिएको छ।
39हे पराक्रमी राम! म ठान्छु कि चित्रकूट पर्वत नै तिम्रो बसाइका लागि उपयुक्त ठाउँ हो। त्यहीँ जाऊ। त्यो पर्वत सबै प्रकारका रूखले भरिएको छ, किन्नर र उरग (सर्प) हरूले बसेको छ। त्यो मयूरका केकाले गुन्जिन्छ, विशालकाय गजराजहरूले सेवित छ। फल र कन्दमूलले भरिएको त्यो पवित्र र मनोहर छ।
40हे पराक्रमी राम! म ठान्छु कि चित्रकूट पर्वत नै तिम्रो बसाइका लागि उपयुक्त ठाउँ हो। त्यहीँ जाऊ। त्यो पर्वत सबै प्रकारका रूखले भरिएको छ, किन्नर र उरग (सर्प) हरूले बसेको छ। त्यो मयूरका केकाले गुन्जिन्छ, विशालकाय गजराजहरूले सेवित छ। फल र कन्दमूलले भरिएको त्यो पवित्र र मनोहर छ।
41हे राम! तिमीले त्यहाँ वनमा विचरण गर्ने हात्ती र मृगका बथान देख्नेछौ।
42नदी, झरना, पठार, गुफा र पर्वतीय खोलाहरू हेर्दै सीतासहित विचरण गर्दा तिम्रो हृदय हर्षले भरिनेछ।
43त्यो मंगलमय पर्वत (चित्रकूट) प्रसन्न टिटिहरी र कोइलीका स्वरले गुन्जिन्छ। त्यस मनोहर पर्वतमा मदमत्त हात्ती र मृग विचरण गर्छन्। त्यहीँ तिमी आश्रम बनाएर बस्न सक्छौ। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको चवन्नौँ सर्ग समाप्त भयो।