सर्गः 40
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 40
संस्कृत
1अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः। उपसङ्गृह्य राजानं चक्रुर्दीना: प्रदक्षिणम्।।2.40.1।।
2तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञस्सीतया सह। राघव श्शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत्।।2.40.2।।
3अअन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौशल्यामभ्यवादयत्। अथ मातु स्सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः।।2.40.3।।
4तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्। हितकामा महाबाहुं मूध्नर्युपाघ्राय लक्ष्मणम्।।2.40.4।।
5सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तस्सुहृज्जने। रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति।।2.40.5।।
6व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ। एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत्।।2.40.6।।
7इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्। दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च।।2.40.7।।
8लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वा सा संसिद्धं प्रियराघवम्। सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम्।।2.40.8।।
9रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्। अयोध्यामटवीं विध्दि गच्छ तात यथासुखम्।।2.40.9।।
10ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्। विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा।।2.40.10।।
11ररथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः। क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि।।2.40.11।।
12चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया। तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्यासि चोदितः।।2.40.12।।
13तं रथं सूर्यसङ्काशं सीता हृष्टेन चेतसा। आरुरोह वरारोहा कृत्वालङ्कारमात्मनः।।2.40.13।।
14अथो ज्वलनसङ्काशं चामीकरविभूषितम्। तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।2.40.14।।
15वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च। भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ।।2.40.15।।
16तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च। रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।2.40.16।। सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्। सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।2.40.17।।
17तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च। रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।2.40.16।। सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्। सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।2.40.17।।
18प्रतियाते महारण्यं चिररात्राय राघवे। बभूव नगरे मूर्छा बलमूर्छा जनस्य च।।2.40.18।।
19तत्समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसङ्कुपितद्विपम्। हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम्।।2.40.19।।
20तत स्सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता। राममेवाभिदुद्राव घर्मार्ता सलिलं यथा।।2.40.20।।
21पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः। बाष्पपूर्णमुखास्सर्वे तमूचुर्भृशनिस्वनाः।।2.40.21।।
22संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैश्शनैः। मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति।।2.40.22।।
23आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्। यद्देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते।।2.40.23।।
24कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्। न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा।।2.40.24।।
25अहो लक्ष्मण सिद्धार्थ स्सततं प्रियवादिनम्। भ्रातरं देवसङ्काशं यस्त्वं परिचरिष्यसि।।2.40.25।।
26महत्येषा हि ते सिध्दिरेष चाभ्युदयो महान्। एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि।।2.40.26।।
27एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्। नरास्तमनुगच्छन्तः प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम्।।2.40.27।।
28अथ राजा वृत स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः। निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात्।।2.40.28।।
29शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः। यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे।।2.40.29।।
30पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदाऽभवत्। परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा।।2.40.30।।
31स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः। सूतं सञ्चोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति।।2.40.31।।
32रामो याहीति सूतं तं तिष्ठेति स जनस्तदा। उभयं नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः।।2.40.32।।
33निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः। पतितैरभ्यवहितं प्रशशाम महीरजः।।2.40.33।।
34रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्। प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरं परमपीडितम्।।2.40.34।।
35सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्। मीनसङ्क्षोभचलितै स्सलिलं पङ्कजैरिव।।2.40.35।।
36दृष्ट्वा तु नृपति श्श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्। निपपातैव दुःखेन हतमूल इव द्रुमः।।2.40.36।।
37ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः। नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम्।।2.40.37।।
38हा रामेति जनाः केचिद्राममातेति चापरे। अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तः पर्यदेवयन्।।2.40.38।।
39अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्। राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि।।2.40.39।।
40स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा। धर्मपाशेन सङ्क्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत।।2.40.40।।
41पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ। दृष्ट्वा सञ्चोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम्।।2.40.41।।
42न हि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः। मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द्विपः।।2.40.42।।
43प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सला वत्सकारणात्। बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत।।2.40.43।।
44तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्। क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।2.40.44।। रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्। असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।2.40.45।।
45तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्। क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।2.40.44।। रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्। असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।2.40.45।।
46तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः। सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा।।2.40.46।।
47नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि। चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत्।।2.40.47।।
48रामस्य स वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्। व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः।।2.40.48।।
49न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्। मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुषम्।।2.40.49।।
50यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत्। इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः।।2.40.50।।
51तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नं प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः। निशम्य राजा कृपणः सभार्यो व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः।।2.40.51।।
अंग्रेज़ी
1Thereafter, Sita, Rama and Lakshmana with folded palms in a forlom state touched (the feet of) the king and circumambulated him.
2Taking leave of Dasaratha, the righteous descendant of the Raghus (Rama) along with Sita paid obeisance to his mother Kausalya who was afflicted with deep grief.
3Immediately following Rama, his brother, Lakshmana also paid obeisance to Kausalya and, thereafter, held the feet of his own mother Sumitra.
4While the mightyarmed Lakshmana paid her homage, Sumitra wailed, kissed him on his forehead, wished him well and said:
5Although deeply attached to your beloved ones, O Son, you are born to dwell in the forest. Never be inattentive towards your brother Rama who is on his way (to the forest).
6Rama is your refuge in times of adversity or prosperity, O sinless one To be obedient to the eldest (brother) is the duty of virtuous men in this world.
7Charity, initiation at sacrifices and yielding life in battles are the befitting ancient traditions prevailing in your race.
8Having said this to Lakshmana Sumitra again and again said to her beloved Rama, who was fully prepared, 'Go, go'.
9(To Lakshmana she said) Regard Rama as Dasaratha, Sita as me and the forest as Ayodhya. My child, go in peace.
10Then Sumantra who knows the ways of politeness and humility spoke to Rama, with folded hands as Matali did to Indra.
11O Illustrious prince, wish you well Mount the chariot. I shall convey you speedily whereever you want.
12You have been directed by Kaikeyi to live in the forest for fourteen years. Accordingly you must now commence counting those years as directed.
13Sita of lovely limbs decorated herself and with a cheerful mind boarded the chariot which was shining like the Sun.
14Thereafter, Rama and Lakshmana also boarded that chariot decorated with gold and shining like blazing fire.
15Fatherinlaw (Dasaratha) gave clothes and ornaments on the assessment of the number of years Sita was going to spend in the forest with her husband.
16So also Dasaratha secured a multitude of weapons, shields and protective leathercoverings for hands and placed them at the centre of the chariot, for use by the brothers. When Sumantra ensured that Sita, Rama and Lakshmana boarded the chariot, he briskly hastened the horses which were as speedy as the wind.
17So also Dasaratha secured a multitude of weapons, shields and protective leathercoverings for hands and placed them at the centre of the chariot, for use by the brothers. When Sumantra ensured that Sita, Rama and Lakshmana boarded the chariot, he briskly hastened the horses which were as speedy as the wind.
18Having seen Rama set out for the great forest for a long period, the city was stilled and men were enervated.
19The city was distressed and flurried by the intoxicated elephants, provoked by the mighty sound of the tinkling of bells and the neighing of the horses.
20Thereafter the extremely afflicted people of the city, including young and old alike, ran towards Rama like men oppressed with heat running for water.
21All the people hanging from the chariot from behind and by the sides, heaving deeply, their faces covered with tears, thus addressed to Sumantra:
22O charioteer, control the reins of the horses and go slow so that we may look at the face of Rama, for soon we will not be able to see him.
23Alas, the heart of Kausalya whose son, Rama, resembles the offspring of the gods, does not break even though he is going to the forest Undoubtedly it must be made of iron.
24Sita, deeply attached to her duty, and with her desire fulfilled is following her husband like a shadow just as the sunlight which never leaves mount Meru.
25With your desires fulfilled, O Lakshmana, you will attend to your godlike brother who always speaks pleasant words.
26The very fact that you are following Rama is a great achievement and a great fortune for you. This, in fact, is the way to heaven.
27Speaking thus, the people following their beloved Rama, the delight of the Ikshvaku dynasty, were not able to bear (restrain) the tears flowing from their eyes.
28I wish to see my beloved son said the king with a sense of desolation and emerged, surrounded by forlorn women, from the palace.
29He heard the women crying loudly in front like wailings of cowelephants when their bull elephant is captured.
30The king born in the race of Kakutstha, though bright, looked dull then like the full Moon eclipsed (by Rahu).
31The son of Dasaratha, glorious Rama of inconceivable courage, exhorted the charioteer to drive the chariot fast.
32Urged by Rama to drive fast on the one hand and by the citizens to stay, on the other, the charioteer could do neither on the way.
33As the mightyarmed Rama was going away, the dust raised from the earth subsided with the tears falling from the citizens' (eyes).
34At the time of Rama's departure, the insensate city was drenched with tears of the deeply afflicted people crying, 'Alas, Alas'.
35Tears born of anguish fell from the eyes of women just as waterdrops fall from lotuses shaken by the movements of fishes.
36Having seen the city (people) absorbed in one single thought, the prosperous king, griefstricken, fell down on the ground like a tree severed at its root.
37When the people saw the king enfeebled by deep grief, they raised an uproar behind Rama's (chariot).
38Some among them wailed 'Oh Rama', while some others cried 'Oh mother of Rama' By crying loudly, they made the women in the inner apartment cry too.
39When Rama glanced back, he saw his mother and father trailing behind him on the highway, with an agitated and dejected mind.
40Like a fastened foal cannot see its mother, Rama restrained by bonds of duty could not see his parents clearly.
41Seeing his parents, who were worthy of riding a chariot now going on foot, who were accustomed to comforts and did not deserve any suffering, Rama urged his charioteer to drive fast.
42Rama the best among men, could not, like an elephant tormented by the goad, endure that pitiful sight of his father and mother.
43Rama's mother ran after the chariot, like an affectionate cow running towards the shed to join its fastened calf.
44While Kausalya was weeping and running after the chariot, crying O 'Rama, O Sita, O Lakshmana, shedding tears for them, Rama repeatedly glanced at her who was twisting and bending as if in a dancing pose.
45While Kausalya was weeping and running after the chariot, crying O 'Rama, O Sita, O Lakshmana, shedding tears for them, Rama repeatedly glanced at her who was twisting and bending as if in a dancing pose.
46The king cried, 'Stay, Stay', while Rama said 'Go on, Go on'. Sumantra's mind was caught as if in between two wheels.
47When the king reproaches you for not stopping the chariot, you can say 'I could not hear'.Prolonging agony is sinful, said Rama to Sumantra.
48Obeying the command of Rama and after taking leave of the people, Sumantra hastened the horses although they were galloping.
49The king's men returned, with Rama circumambulated (on the plane of their minds). But from their minds they could not hold back their tears (grief).
50We should not follow over a long distance those we wish to return, said the ministers to king Dasaratha.
51Dasaratha and his wives, overcome with grief, heard their words steeped in virtue (wisdom). The king stood there with his perspiring body and melancholic appearance, fixing his gaze on his son. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चत्वारिंशस्सर्गः।। Thus ends the fortieth sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1तदनन्तर सीता, राम और लक्ष्मण ने हाथ जोड़कर विषण्ण अवस्था में राजा के (चरण) छुए और उनकी परिक्रमा की।
2दशरथ से विदा लेकर धर्मात्मा रघुवंशी (राम) ने सीता सहित अपनी माता कौसल्या को प्रणाम किया, जो गहरे शोक से पीड़ित थीं।
3राम के तुरन्त पश्चात् उनके भ्राता लक्ष्मण ने भी कौसल्या को प्रणाम किया और तत्पश्चात् अपनी माता सुमित्रा के चरण पकड़े।
4जब महाबाहु लक्ष्मण ने उन्हें प्रणाम किया, तब सुमित्रा विलाप कर उठीं, उनका ललाट चूमा, उनका कल्याण चाहा और कहा:
5हे पुत्र! यद्यपि तुम अपने प्रियजनों से गहरे बँधे हो, तथापि तुम वन में निवास करने के लिए ही उत्पन्न हुए हो। (वन के) मार्ग पर चले अपने भ्राता राम के प्रति कभी असावधान मत होना।
6हे निष्पाप! विपत्ति में हो या समृद्धि में, राम ही तुम्हारे आश्रय हैं। ज्येष्ठ (भ्राता) के प्रति आज्ञाकारी रहना इस संसार में सत्पुरुषों का धर्म है।
7दान, यज्ञों में दीक्षा और युद्ध में प्राणों का उत्सर्ग—ये तुम्हारे वंश में प्रचलित उपयुक्त प्राचीन परम्पराएँ हैं।
8लक्ष्मण से यह कहकर सुमित्रा ने पूर्णतः तत्पर अपने प्रिय राम से बार-बार कहा—'जाओ, जाओ'।
9(लक्ष्मण से उन्होंने कहा) राम को दशरथ मानो, सीता को मैं मानो और वन को अयोध्या। हे मेरे पुत्र! कुशलपूर्वक जाओ।
10तब शिष्टाचार और विनय के ज्ञाता सुमन्त्र ने हाथ जोड़कर राम से वैसे ही कहा जैसे मातलि ने इन्द्र से कहा था।
11हे यशस्वी राजकुमार! आपका कल्याण हो। रथ पर आरूढ़ होइए। आप जहाँ चाहेंगे, मैं आपको शीघ्र पहुँचा दूँगा।
12कैकेयी ने आपको चौदह वर्ष वन में रहने का आदेश दिया है। तदनुसार अब आपको उन वर्षों की गणना आरम्भ करनी चाहिए।
13सुन्दर अंगों वाली सीता ने स्वयं को अलंकृत किया और प्रसन्न मन से उस रथ पर आरूढ़ हुईं जो सूर्य के समान देदीप्यमान था।
14तत्पश्चात् राम और लक्ष्मण भी उस रथ पर आरूढ़ हुए जो स्वर्ण से अलंकृत और प्रज्वलित अग्नि के समान देदीप्यमान था।
15श्वसुर (दशरथ) ने सीता अपने पति के साथ वन में जितने वर्ष बिताएँगी उसका आकलन कर वस्त्र और आभूषण दिए।
16इसी प्रकार दशरथ ने दोनों भ्राताओं के उपयोग के लिए अनेक अस्त्र, ढालें और हाथों के लिए चर्म के रक्षक जुटाकर रथ के मध्य में रखवा दिए। जब सुमन्त्र ने सुनिश्चित कर लिया कि सीता, राम और लक्ष्मण रथ पर आरूढ़ हो गए हैं, तब उन्होंने वायु के समान वेगवान् उन अश्वों को तीव्रता से हाँका।
17इसी प्रकार दशरथ ने दोनों भ्राताओं के उपयोग के लिए अनेक अस्त्र, ढालें और हाथों के लिए चर्म के रक्षक जुटाकर रथ के मध्य में रखवा दिए। जब सुमन्त्र ने सुनिश्चित कर लिया कि सीता, राम और लक्ष्मण रथ पर आरूढ़ हो गए हैं, तब उन्होंने वायु के समान वेगवान् उन अश्वों को तीव्रता से हाँका।
18राम को दीर्घकाल के लिए महावन को प्रस्थान करते देखकर नगर स्तब्ध हो गया और लोग निस्तेज हो गए।
19घण्टियों की झनकार और अश्वों की हिनहिनाहट के प्रबल शब्द से उत्तेजित मदमत्त हाथियों से नगर व्यथित और विह्वल हो उठा।
20तदनन्तर अत्यन्त पीड़ित नगरवासी, युवा और वृद्ध समान रूप से, राम की ओर उसी प्रकार दौड़ पड़े जैसे ताप से सन्तप्त लोग जल की ओर दौड़ते हैं।
21रथ के पीछे और अगल-बगल से लटकते हुए सब लोग गहरी साँसें भरते और अश्रुओं से मुख ढके सुमन्त्र से इस प्रकार बोले:
22हे सारथि! अश्वों की रास खींचो और धीरे चलो जिससे हम राम का मुख देख सकें, क्योंकि शीघ्र ही हम उन्हें देख न सकेंगे।
23हाय! जिनके पुत्र राम देवताओं की सन्तान के समान हैं, उन कौसल्या का हृदय उनके वन जाते समय भी नहीं फटता! निस्सन्देह वह लोहे का बना होगा।
24अपने कर्तव्य में गहरी अनुरक्त और अपनी कामना पूर्ण कर चुकी सीता अपने पति का छाया के समान अनुगमन कर रही हैं, जैसे सूर्यप्रभा मेरु पर्वत को कभी नहीं छोड़ती।
25हे लक्ष्मण! अपनी कामनाएँ पूर्ण कर तुम अपने देवतुल्य भ्राता की सेवा करोगे, जो सदा मधुर वचन बोलते हैं।
26यही तथ्य कि तुम राम का अनुगमन कर रहे हो, तुम्हारे लिए महान् उपलब्धि और महान् सौभाग्य है। यही वस्तुतः स्वर्ग का मार्ग है।
27ऐसा कहते हुए, इक्ष्वाकुवंश के आनन्द अपने प्रिय राम के पीछे चलते लोग अपने नेत्रों से बहते अश्रु रोक न सके।
28'मैं अपने प्रिय पुत्र को देखना चाहता हूँ'—यह कहकर उजाड़ भाव से भरे राजा विषण्ण स्त्रियों से घिरे प्रासाद से बाहर निकले।
29उन्होंने आगे स्त्रियों का ऊँचा क्रन्दन सुना, जो अपने गजराज के पकड़े जाने पर हथिनियों के विलाप के समान था।
30ककुत्स्थ के वंश में उत्पन्न वे राजा, यद्यपि तेजस्वी थे, तब (राहु से) ग्रस्त पूर्णचन्द्र के समान निस्तेज दिखाई देने लगे।
31अचिन्त्य साहस वाले यशस्वी दशरथनन्दन राम ने सारथि से रथ तीव्र गति से हाँकने का आग्रह किया।
32एक ओर राम शीघ्र चलने के लिए प्रेरित कर रहे थे और दूसरी ओर नगरवासी ठहरने के लिए; सारथि मार्ग में इनमें से कुछ भी न कर सके।
33जैसे-जैसे महाबाहु राम दूर जा रहे थे, वैसे-वैसे भूमि से उठी धूल नगरवासियों के (नेत्रों से) गिरते अश्रुओं से बैठती जा रही थी।
34राम के प्रस्थान के समय संज्ञाशून्य नगर 'हाय, हाय' पुकारते गहरे पीड़ित लोगों के अश्रुओं से भीग गया।
35व्यथा से उत्पन्न अश्रु स्त्रियों के नेत्रों से उसी प्रकार गिरे जैसे मछलियों की हलचल से हिले कमलों से जलबिन्दु गिरते हैं।
36नगर (के लोगों) को एक ही चिन्तन में लीन देखकर शोकाकुल समृद्ध राजा जड़ से कटे वृक्ष के समान भूमि पर गिर पड़े।
37जब लोगों ने राजा को गहरे शोक से क्षीण देखा, तब उन्होंने राम के (रथ के) पीछे कोलाहल कर दिया।
38उनमें से कुछ 'हाय राम' कहकर विलाप करने लगे तो कुछ 'हाय राम की माता' कहकर रो पड़े। ऊँचे स्वर में रोकर उन्होंने अन्तःपुर की स्त्रियों को भी रुला दिया।
39जब राम ने पीछे मुड़कर देखा, तब उन्होंने अपने माता-पिता को विचलित और विषण्ण मन से राजमार्ग पर अपने पीछे आते देखा।
40जैसे बँधा हुआ बछेड़ा अपनी माता को नहीं देख पाता, वैसे ही कर्तव्य के बन्धनों में बँधे राम अपने माता-पिता को स्पष्ट रूप से देख न सके।
41अपने माता-पिता को, जो रथ पर चलने योग्य थे किन्तु अब पैदल चल रहे थे, जो सुख में पले थे और किसी कष्ट के योग्य न थे, देखकर राम ने अपने सारथि से तीव्र गति से चलने का आग्रह किया।
42नरश्रेष्ठ राम अपने माता-पिता का वह करुण दृश्य अंकुश से पीड़ित हाथी के समान सह न सके।
43राम की माता रथ के पीछे उसी प्रकार दौड़ीं जैसे स्नेहमयी गाय अपने बँधे बछड़े से मिलने के लिए गोशाला की ओर दौड़ती है।
44जब कौसल्या रोती हुई और 'हे राम, हे सीता, हे लक्ष्मण' पुकारती हुई रथ के पीछे दौड़ रही थीं और उनके लिए अश्रु बहा रही थीं, तब राम ने बार-बार उन्हें देखा जो नृत्य की मुद्रा के समान मुड़ती और झुकती जा रही थीं।
45जब कौसल्या रोती हुई और 'हे राम, हे सीता, हे लक्ष्मण' पुकारती हुई रथ के पीछे दौड़ रही थीं और उनके लिए अश्रु बहा रही थीं, तब राम ने बार-बार उन्हें देखा जो नृत्य की मुद्रा के समान मुड़ती और झुकती जा रही थीं।
46राजा पुकार रहे थे—'ठहरो, ठहरो', और राम कह रहे थे—'चलो, चलो'। सुमन्त्र का मन मानो दो पाटों के बीच फँस गया।
47राम ने सुमन्त्र से कहा—जब राजा रथ न रोकने के लिए तुम्हें उलाहना दें, तब तुम कह देना 'मैं सुन न सका'। वेदना को लम्बा खींचना पाप है।
48राम की आज्ञा का पालन करते हुए और लोगों से विदा लेकर सुमन्त्र ने अश्वों को, यद्यपि वे पहले ही वेग से दौड़ रहे थे, और तीव्र कर दिया।
49राजा के लोग राम की (मन ही मन) परिक्रमा करके लौट गए। किन्तु अपने मन से वे अपने अश्रु (शोक) रोक न सके।
50मन्त्रियों ने राजा दशरथ से कहा—जिन्हें हम लौटाना चाहते हैं, उनके पीछे दूर तक नहीं जाना चाहिए।
51शोक से अभिभूत दशरथ और उनकी पत्नियों ने धर्म (विवेक) से ओतप्रोत उनके वे वचन सुने। राजा स्वेदयुक्त शरीर और विषण्ण मुद्रा के साथ अपने पुत्र पर दृष्टि जमाए वहीं खड़े रह गए। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का चत्वारिंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1त्यसपछि सीता, राम र लक्ष्मणले हात जोडेर विषण्ण अवस्थामा राजाका (चरण) छोए र उहाँको परिक्रमा गरे।
2दशरथसँग बिदा लिएर धर्मात्मा रघुवंशी (राम) ले सीतासहित आफ्नी माता कौसल्यालाई प्रणाम गरे, जो गहिरो शोकले पीडित थिइन्।
3रामको तुरुन्तै पछि उनका भाइ लक्ष्मणले पनि कौसल्यालाई प्रणाम गरे र त्यसपछि आफ्नी माता सुमित्राका चरण समाते।
4जब महाबाहु लक्ष्मणले उनलाई प्रणाम गरे, तब सुमित्रा विलाप गर्न थालिन्, उनको निधार चुम्बन गरिन्, उनको कल्याण चाहिन् र भनिन्:
5हे पुत्र! यद्यपि तिमी आफ्ना प्रियजनसँग गहिरो बाँधिएका छौ, तापनि तिमी वनमा बस्नकै लागि जन्मेका हौ। (वनको) बाटो लागेका आफ्ना दाजु रामप्रति कहिल्यै असावधान नहुनू।
6हे निष्पाप! विपत्तिमा होस् वा समृद्धिमा, राम नै तिम्रा आश्रय हुन्। जेठा (दाजु) प्रति आज्ञाकारी रहनु यस संसारमा सत्पुरुषहरूको धर्म हो।
7दान, यज्ञमा दीक्षा र युद्धमा प्राणको उत्सर्ग—यी तिम्रो वंशमा प्रचलित उपयुक्त प्राचीन परम्परा हुन्।
8लक्ष्मणलाई यसो भनेर सुमित्राले पूर्ण रूपले तत्पर आफ्ना प्रिय रामलाई बारम्बार भनिन्—'जाऊ, जाऊ'।
9(लक्ष्मणलाई उनले भनिन्) रामलाई दशरथ ठान, सीतालाई म ठान र वनलाई अयोध्या। हे मेरा पुत्र! कुशलपूर्वक जाऊ।
10तब शिष्टाचार र विनयका ज्ञाता सुमन्त्रले हात जोडेर रामलाई त्यसै गरी भने जसरी मातलिले इन्द्रलाई भनेका थिए।
11हे यशस्वी राजकुमार! तपाईंको कल्याण होस्। रथमा आरूढ हुनुहोस्। तपाईं जहाँ चाहनुहुन्छ, म तपाईंलाई छिट्टै पुर्याइदिनेछु।
12कैकेयीले तपाईंलाई चौध वर्ष वनमा बस्ने आदेश दिनुभएको छ। तदनुसार अब तपाईंले ती वर्षको गणना सुरु गर्नुपर्छ।
13सुन्दर अङ्ग भएकी सीताले आफूलाई अलङ्कृत गरिन् र प्रसन्न मनले त्यस रथमा आरूढ भइन् जो सूर्यसमान देदीप्यमान थियो।
14त्यसपछि राम र लक्ष्मण पनि त्यस रथमा आरूढ भए जो सुनले अलङ्कृत र प्रज्वलित अग्निसमान देदीप्यमान थियो।
15ससुरा (दशरथ) ले सीताले आफ्ना पतिसँग वनमा जति वर्ष बिताउनेछिन् त्यसको आकलन गरी वस्त्र र गहना दिनुभयो।
16त्यसै गरी दशरथले दुई भाइका प्रयोगका लागि अनेक अस्त्र, ढाल र हातका लागि छालाका रक्षक जुटाएर रथको बीचमा राख्न लगाउनुभयो। जब सुमन्त्रले सुनिश्चित गरे कि सीता, राम र लक्ष्मण रथमा आरूढ भए, तब उनले वायुसमान वेगवान् ती घोडालाई तीव्रताका साथ हाँके।
17त्यसै गरी दशरथले दुई भाइका प्रयोगका लागि अनेक अस्त्र, ढाल र हातका लागि छालाका रक्षक जुटाएर रथको बीचमा राख्न लगाउनुभयो। जब सुमन्त्रले सुनिश्चित गरे कि सीता, राम र लक्ष्मण रथमा आरूढ भए, तब उनले वायुसमान वेगवान् ती घोडालाई तीव्रताका साथ हाँके।
18रामलाई लामो समयका लागि महावनतर्फ प्रस्थान गरेको देखेर नगर स्तब्ध भयो र मानिसहरू निस्तेज भए।
19घण्टीको झङ्कार र घोडाको हिनहिनाहटको प्रबल आवाजले उत्तेजित मदमत्त हात्तीहरूले नगर व्यथित र विह्वल भयो।
20त्यसपछि अत्यन्तै पीडित नगरवासी, युवा र वृद्ध समान रूपले, रामतर्फ त्यसै गरी दौडे जसरी तापले सन्तप्त मानिसहरू पानीतर्फ दौडन्छन्।
21रथको पछाडि र दुवैतर्फबाट झुन्डिँदै सबै मानिसले गहिरो सास फेर्दै र आँसुले मुख ढाक्दै सुमन्त्रलाई यसरी भने:
22हे सारथि! घोडाका लगाम तान र बिस्तारै हिँड जसबाट हामी रामको मुख हेर्न सकौँ, किनभने छिट्टै हामीले उनलाई देख्न सक्नेछैनौँ।
23हाय! जसका पुत्र राम देवताका सन्तानसमान छन्, ती कौसल्याको हृदय उनी वन जाँदा पनि फुट्दैन! निस्सन्देह त्यो फलामको बनेको हुनुपर्छ।
24आफ्नो कर्तव्यमा गहिरो अनुरक्त र आफ्नो कामना पूरा गरिसकेकी सीता आफ्ना पतिको छायाँसमान अनुगमन गर्दै छिन्, जसरी सूर्यप्रभाले मेरु पर्वतलाई कहिल्यै छोड्दिनँ।
25हे लक्ष्मण! आफ्ना कामना पूरा गरी तिमी आफ्ना देवतुल्य दाजुको सेवा गर्नेछौ, जो सदा मीठा वचन बोल्छन्।
26तिमी रामको अनुगमन गर्दै छौ भन्ने तथ्य नै तिम्रा लागि महान् उपलब्धि र महान् सौभाग्य हो। यही नै वस्तुतः स्वर्गको मार्ग हो।
27यसो भन्दै, इक्ष्वाकुवंशका आनन्द आफ्ना प्रिय रामको पछि लागेका मानिसहरूले आफ्ना आँखाबाट बग्ने आँसु रोक्न सकेनन्।
28'म आफ्ना प्रिय पुत्रलाई हेर्न चाहन्छु'—यसो भन्दै उजाड भावले भरिएका राजा विषण्ण स्त्रीहरूले घेरिएर प्रासादबाट बाहिर निस्कनुभयो।
29उहाँले अगाडि स्त्रीहरूको ठूलो क्रन्दन सुन्नुभयो, जो आफ्नो गजराज पक्राउ परेपछिका हात्तिनीहरूको विलापसमान थियो।
30ककुत्स्थको वंशमा जन्मेका ती राजा, यद्यपि तेजस्वी हुनुहुन्थ्यो, तब (राहुले) ग्रस्त पूर्णचन्द्रसमान निस्तेज देखिन थाल्नुभयो।
31अचिन्त्य साहस भएका यशस्वी दशरथनन्दन रामले सारथिलाई रथ तीव्र गतिमा हाँक्न आग्रह गरे।
32एकातिर रामले छिटो हिँड्न प्रेरित गर्दै थिए र अर्कातिर नगरवासीले रोकिन; सारथिले बाटोमा यीमध्ये केही पनि गर्न सकेनन्।
33जति-जति महाबाहु राम टाढा जाँदै थिए, त्यति-त्यति भुइँबाट उठेको धूलो नगरवासीका (आँखाबाट) झर्ने आँसुले बस्दै थियो।
34रामको प्रस्थानका बेला संज्ञाशून्य नगर 'हाय, हाय' पुकार्ने गहिरो पीडित मानिसहरूका आँसुले भिज्यो।
35व्यथाबाट उत्पन्न आँसु स्त्रीहरूका आँखाबाट त्यसै गरी झरे जसरी माछाको चहलपहलले हल्लिएका कमलबाट पानीका थोपा झर्छन्।
36नगर (का मानिस) लाई एउटै चिन्तनमा लीन देखेर शोकाकुल समृद्ध राजा जराबाट काटिएको रूखसमान भुइँमा ढल्नुभयो।
37जब मानिसहरूले राजालाई गहिरो शोकले क्षीण देखे, तब उनीहरूले रामको (रथको) पछाडि कोलाहल मच्चाए।
38तीमध्ये कोही 'हाय राम' भन्दै विलाप गर्न थाले भने कोही 'हाय रामकी माता' भन्दै रोए। ठूलो स्वरले रोएर उनीहरूले अन्तःपुरका स्त्रीहरूलाई पनि रुवाए।
39जब रामले पछाडि फर्केर हेरे, तब उनले आफ्ना आमाबुबालाई विचलित र विषण्ण मनले राजमार्गमा आफ्नो पछिपछि आइरहेको देखे।
40जसरी बाँधिएको बछेडाले आफ्नी आमालाई देख्न सक्दैन, त्यसै गरी कर्तव्यका बन्धनमा बाँधिएका रामले आफ्ना आमाबुबालाई स्पष्ट रूपमा देख्न सकेनन्।
41आफ्ना आमाबुबालाई, जो रथमा हिँड्न योग्य हुनुहुन्थ्यो तर अब पैदल हिँडिरहनुभएको थियो, जो सुखमा हुर्केको र कुनै कष्टका योग्य नभएका थिए, देखेर रामले आफ्ना सारथिलाई तीव्र गतिमा हिँड्न आग्रह गरे।
42नरश्रेष्ठ रामले आफ्ना आमाबुबाको त्यो करुण दृश्य अङ्कुशले पीडित हात्तीसमान सहन सकेनन्।
43रामकी माता रथको पछाडि त्यसै गरी दौडिन् जसरी स्नेहमयी गाई आफ्नो बाँधिएको बाछोसँग भेट्न गोठतर्फ दौडन्छ।
44जब कौसल्या रुँदै र 'हे राम, हे सीता, हे लक्ष्मण' पुकार्दै रथको पछाडि दौडिरहेकी थिइन् र तिनका लागि आँसु बगाइरहेकी थिइन्, तब रामले बारम्बार उनलाई हेरे जो नृत्यको मुद्रासमान बटारिँदै र निहुरिँदै जाँदै थिइन्।
45जब कौसल्या रुँदै र 'हे राम, हे सीता, हे लक्ष्मण' पुकार्दै रथको पछाडि दौडिरहेकी थिइन् र तिनका लागि आँसु बगाइरहेकी थिइन्, तब रामले बारम्बार उनलाई हेरे जो नृत्यको मुद्रासमान बटारिँदै र निहुरिँदै जाँदै थिइन्।
46राजा पुकार्दै हुनुहुन्थ्यो—'रोक, रोक', र राम भन्दै थिए—'हिँड, हिँड'। सुमन्त्रको मन मानौँ दुई पाटाका बीचमा फस्यो।
47रामले सुमन्त्रलाई भने—जब राजाले रथ नरोकेकोमा तिमीलाई उपालम्भ दिनुहुन्छ, तब तिमीले भनिदिनू 'मैले सुन्न सकिनँ'। वेदना लम्ब्याउनु पाप हो।
48रामको आज्ञाको पालन गर्दै र मानिसहरूसँग बिदा लिएर सुमन्त्रले घोडाहरूलाई, यद्यपि तिनी पहिल्यै वेगले दौडिरहेका थिए, अझ तीव्र पारे।
49राजाका मानिसहरू रामको (मनमनै) परिक्रमा गरेर फर्के। तर आफ्नो मनबाट उनीहरूले आफ्ना आँसु (शोक) रोक्न सकेनन्।
50मन्त्रीहरूले राजा दशरथलाई भने—जसलाई हामी फर्काउन चाहन्छौँ, तिनको पछिपछि टाढासम्म जानुहुँदैन।
51शोकले अभिभूत दशरथ र उहाँका पत्नीहरूले धर्म (विवेक) ले ओतप्रोत उनका ती वचन सुने। राजा पसिनाले भिजेको शरीर र विषण्ण मुद्राका साथ आफ्ना पुत्रमाथि दृष्टि गाडेर त्यहीँ उभिइरहनुभयो। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको चालीसौँ सर्ग समाप्त भयो।