सर्गः 32
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 32
संस्कृत
1ततश्शासन माज्ञाय भ्रातु श्शुभतरं प्रियम्। गत्वा स प्रविवेशाशु सुयज्ञस्य निवेशनम्।।2.32.1।।
2तं विप्रमग्न्यगारस्थं वन्दित्वा लक्ष्मणोऽब्रवीत्। सखेऽभ्यागच्छ पश्य त्वं वेश्म दुष्करकारिणः।।2.32.2।।
3ततस्सन्ध्यामुपास्याशु गत्वा सौमित्रिणा सह। जुष्टं तत्प्राविशल्लक्ष्म्या रम्यं रामनिवेशनम्।।2.32.3।।
4तमागतं वेदविदं प्राञ्जलिस्सीतया सह। सुयज्ञमभिचक्राम राघवोऽग्निमिवार्चितम्।।2.32.4।।
5जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः। सहेमसूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि।।2.32.5।। अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत्। सुयज्ञं स तदोवाच रामस्सीता प्रचोदितः।।2.32.6।।
6जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः। सहेमसूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि।।2.32.5।। अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत्। सुयज्ञं स तदोवाच रामस्सीता प्रचोदितः।।2.32.6।।
7हारं च हेमसूत्रं च भार्यायै सौम्य हारय। रशनां चाधुना सीता दातुमिच्छति ते सखे।।2.32.7।।
8अङ्गदानि विचित्राणि केयूराणि शुभानि च। प्रयच्छति सखे तुभ्यं भार्यायै गच्छती वनम्।।2.32.8।।
9पर्यङ्कमग्य्रास्तरणं नानारत्नविभूषितम्। तमपीच्छति वैदेही प्रतिष्ठापयितुं त्वयि।।2.32.9।।
10नाग श्शत्रुञ्जयो नाम मातुलोऽयं ददौ मम। तं ते गजसहस्रेण ददामि द्विजसत्तम।।2.32.10।।
11इत्युक्तस्स हि रामेण सुयज्ञः प्रतिगृहृयतत्। रामलक्ष्मणसीतानां प्रयुयोजाशिष श्शुभाः।।2.32.11।।
12अथ भ्रातरमव्यग्रं प्रियं रामः प्रियंवदः। सौमित्रिं तमुवाचेदं ब्रह्मेव त्रिदशेश्वरम्।।2.32.12।।
13अगस्त्यं कौशिकं चैव तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ। अर्चयाहूय सौमित्रे रत्नैस्सस्यमिवाम्बुभिः।।2.32.13।।
14तर्पयस्व महाबाहो गोसहस्रैश्च मानद। सुवर्णै रजतैश्चैव मणिभिश्च महाधनैः।।2.32.14।।
15कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति। आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित्।।2.32.15।। तस्य यानं च दासीश्च सौमित्रे सम्प्रदापय। कौशेयानि च वस्त्राणि यावत्तुष्यति स द्विजः।।2.32.16।।
16कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति। आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित्।।2.32.15।। तस्य यानं च दासीश्च सौमित्रे सम्प्रदापय। कौशेयानि च वस्त्राणि यावत्तुष्यति स द्विजः।।2.32.16।।
17सूतश्चित्ररथश्चार्य सचिवस्सुचिरोषितः। तोषयैनं महार्हैश्च रत्नैर्वस्त्रैर्धनैस्तथा।।2.32.17।। पशुकाभिश्च सर्वाभिर्गवां दशशतेन च।
18ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः।।2.32.18।। नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत्कुर्वन्ति किञ्चन। अलसा स्वादुकामाश्च महतां चापि सम्मताः।।2.32.19।। तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय। शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकां स्तथा।।2.32.20।। व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु।
19ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः।।2.32.18।। नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत्कुर्वन्ति किञ्चन। अलसा स्वादुकामाश्च महतां चापि सम्मताः।।2.32.19।। तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय। शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकां स्तथा।।2.32.20।। व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु।
20ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः।।2.32.18।। नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत्कुर्वन्ति किञ्चन। अलसा स्वादुकामाश्च महतां चापि सम्मताः।।2.32.19।। तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय। शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकां स्तथा।।2.32.20।। व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु।
21मेखलीनां महासङ्घः कौसल्यां समुपस्थितः।।2.32.21।। तेषां सहस्रं सौमित्रे प्रत्येकं सम्प्रदापय।
22अम्बा यथा च सा नन्देत्कौसल्या मम दक्षिणाम्।।2.32.22।। तथा द्विजातीस्ता न्सर्वान् लक्ष्मणार्चय सर्वशः।
23तत स्सपुरुषव्याघ्रस्तद्धनं लक्ष्मणः स्वयम्।।2.32.23।। यथोक्तं ब्राह्मणेन्द्राणांमददाद्धनदो यथा।
24अथाऽब्रवीद्बाष्पकलांस्तिष्ठतश्चोपजीविनः।।2.32.24।। सम्प्रदायबहुद्रव्यमेकैकस्योपजीवनम्।
25लक्ष्मणस्य च यद्वेश्म गृहं च यदिदं मम।।2.32.25।। अशून्यं कार्यमेकैकं यावदागमनं मम।
26इत्युक्त्वा दुःखितं सर्वं जनं तमुपजीविनम्।।2.32.26।। उवाचेदं धनाध्यक्षं धनमानीयतामिति।
27ततोऽस्य धनमाजह्रुस्सर्वमेवोपजीविनः।।2.32.27।। स राशिस्सुमहांस्तत्र दर्शनीयो ह्यदृश्यत।
28ततस्सपुरुषव्याघ्र स्तद्धनं सहलक्ष्मणः।।2.32.28।। द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्योऽह्यदापयत्।
29तत्रासीत्पिङ्गलो गार्ग्यस्त्रिजटो नाम वै द्विजः।।2.32.29।। क्षतवृत्तिर्वने नित्यं फालकुद्दाललाङ्गली।
30तं वृद्धं तरुणी भार्या बालानादाय दारकान्।।2.32.30।। अब्रवीद्बाह्मणं वाक्यं दारिद्र्येणाभिपीडिता।
31अपास्य फालं कुद्दालं कुरुष्व वचनं मम।।2.32.31।। रामं दर्शय धर्मज्ञं यदि किञ्चिदवाप्स्यसि।
32स भार्यावचनं श्रुत्वा शाटीमाच्छाद्य दुश्छदाम्।।2.32.32।। स प्रातिष्ठत पन्थानं यत्र रामनिवेशनम्।
33भृग्वङ्गिरसमं दीप्त्या त्रिजटं जनसंसदि।।2.32.33।। आपञ्चमायाः कक्ष्यायाः नैनं कश्चिदवारयत्।
34स राजपुत्रमासाद्य त्रिजटो वाक्यमब्रवीत्।।2.32.34।। निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत्र महायशः। उञ्छवृत्तिर्वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व मामिति।।2.32.35।।
35स राजपुत्रमासाद्य त्रिजटो वाक्यमब्रवीत्।।2.32.34।। निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत्र महायशः। उञ्छवृत्तिर्वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व मामिति।।2.32.35।।
36तमुवाच ततो राम: परिहास समन्वितम्। गवां सहस्रमप्येकं न नु विश्राणितं मया।।2.32.36।। परिक्षिपसि दण्डेन यावत्तावदवाप्स्यसि।
37स शाटीं त्वरितः कट्यां सम्भ्रान्तः परिवेष्ट्य ताम्।।2.32.37।। आविद्ध्य दण्डं चिक्षेप सर्वप्राणेन वेगितः।
38स तीर्त्वा सरयूपारं दण्डस्तस्य कराच्च्युतः।।2.32.38।। गोव्रजे बहुसाहस्रे पपातोक्षणसन्निधौ।
39तं परिष्वज्य धर्मात्मा आतस्मात्सरयूतटात्।।2.32.39।। आनयामास ता गोपै स्त्रिजटायाश्रमं प्रति।
40उवाच स ततो रामस्तं गार्ग्यमभिसान्त्वयन्। मन्युर्न खलु कर्तव्यः परिहासो ह्ययं मम।।2.32.40।।
41इदं हि तेजस्तव यद्दुरत्ययं तदेव जिज्ञासितुमिच्छता मया। इमं भवानर्थमभि प्रचोदितो वृणीष्व किं चेदपरं व्यवस्यति।।2.32.41।।
42ब्रवीमि सत्येन नतेऽस्ति यन्त्रणा धनं हि यद्यन्मम विप्रकारणात्। भवत्सु सम्यक्प्रतिपादनेन त न्मयार्जितं प्रीतियशस्करं भवेत्।।2.32.42।।
43तत स्सभार्य स्त्रिजटो महामुनि र्गवामनीकं प्रतिगृह्य मोदितः। यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहणी स्तदाशिष: प्रत्यवदन्महात्मनः।।2.32.43।।
44स चापि रामः प्रतिपूर्णमानसो महद्धनं धर्मबलैरुपार्जितम्। नियोजयामास सुहृज्जनेऽचिरा द्यथार्हसम्मानवचः प्रचोदितः।।2.32.44।।
45द्विज स्सुहृद्भृत्यजनोऽथवा तदा दरिद्रभिक्षाचरणश्च योऽभवत्। न तत्र कश्चिन्न बभूव तर्पितो यथार्हसम्मानन दान सम्भ्रमैः।।2.32.46।।
अंग्रेज़ी
1Lakshmana having understood the very auspicious and welcome order (of Rama) immediately proceeded to the house of Suyajna.
2Lakshmana paid homage to him who was in the firesanctuary, and said O friend, come and see the palace of Rama who is the accomplisher of all difficult tasks.
3After performing the twilight prayers, Suyajna along with Lakshmana went straight away and entered the beautiful and prosperous palace of Rama.
4On the arrival of sage Suyajna wellversed in the Vedas, both Rama and Sita offered obeisance to him as to firegod and circumambulated him.
5Rama, scion of the Kakutstha dynasty, worshipped Suyajna with a collection of golden ornaments such as earrings, anklets, armlets, bracelets and many other ornaments of precious stones. Then urged by Sita, Rama said to him:
6Rama, scion of the Kakutstha dynasty, worshipped Suyajna with a collection of golden ornaments such as earrings, anklets, armlets, bracelets and many other ornaments of precious stones. Then urged by Sita, Rama said to him:
7O handsome friend now Sita intends to give away to your wife her necklace, her golden chain and girdle. Could you accept them?
8Sita is departing for the forest and offers your wife her armlets, wonderful and elegant bracelets.
9Sita also wishes to give away a couch with an exquisite cover, encrusted with a variety of precious stones.
10I am gifting you, O best among brahmins a thousand elephants including Satrunjaya an elephant my maternal uncle had given me.
11Thus addressed by Rama, Suyajna accepted the gifts and conferred auspicious blessings on Rama, Lakshmana and Sita.
12Sweettongued Rama calmly said to his brother (Lakshmana) like Brahma addressing Indra:
13O Lakshmana invite Agastya and Kausika, the two celebrated brahmins, and bestow on them with reverence plenty of precious gems like showers of rain on standing crops.
14Satisfy them, O highlyarmed Lakshmana, O bestower of honour with a thousand cows, gold, silver and with the great wealth of gems.
15O Lakshmana, give away chariots, maidservants, silk clothes to learned brahmins of Taittiriya branch and wellversed in the Vedas, to agreeable and faithful brahmins attending on Kausalya with their blessings till they are fully satisfied.
16O Lakshmana, give away chariots, maidservants, silk clothes to learned brahmins of Taittiriya branch and wellversed in the Vedas, to agreeable and faithful brahmins attending on Kausalya with their blessings till they are fully satisfied.
17Noble counsellor (of our father) and charioteer Chitraratha has been in our service for many years. Gratify him with invaluable jewels, clothes, wealth, with young female calves and a thousand cows.
18O Lakshmana many brahmacharis with a staff (as a mark of religious authority) wellversed in Katha and Kalapa portions of the Vedas engaged daily in the study of the Vedas and nothing else. Not active otherwise, they are fond of delicious food and are respected even by great people. Give them eighty carts filled with gems, a thousand bulls capable of carrying paddy, and two hundred oxen capable of ploughing land and a thousand cows for preparing food (with milk products).
19O Lakshmana many brahmacharis with a staff (as a mark of religious authority) wellversed in Katha and Kalapa portions of the Vedas engaged daily in the study of the Vedas and nothing else. Not active otherwise, they are fond of delicious food and are respected even by great people. Give them eighty carts filled with gems, a thousand bulls capable of carrying paddy, and two hundred oxen capable of ploughing land and a thousand cows for preparing food (with milk products).
20O Lakshmana many brahmacharis with a staff (as a mark of religious authority) wellversed in Katha and Kalapa portions of the Vedas engaged daily in the study of the Vedas and nothing else. Not active otherwise, they are fond of delicious food and are respected even by great people. Give them eighty carts filled with gems, a thousand bulls capable of carrying paddy, and two hundred oxen capable of ploughing land and a thousand cows for preparing food (with milk products).
21Give each of the large number of brahmacharis wearing girdles and working under Kausalya a thousand (cows or gold coins), O Lakshmana
22You should, O Lakshmana treat all those brahmins in such a way that my mother shall be pleased on seeing my respectful offerings.
23Thereupon Lakshmana, a tiger among men, personally distributed like Kubera, gifts of riches to all those Indras among brahmins (best of brahmins) in accordance with the instructions of Rama.
24Rama then bestowed abundant wealth on each of the dependents as they stood with their throats choked with tears, saying:
25Till I come back, guard each of the palaces of Lakshmana and mine and ensure that they are not left unattended.
26Having spoken thus to all dependents who were overcome with grief, Rama ordered the treasury officer to bring the entire treasure.
27When all the dependents fetched the entire wealth of Rama, they were pleased to see the great heap of wealth.
28Rama, best among men, got the entire wealth distributed among indigent brahmins, and young and old alike with the help of Lakshmana.
29A brahmin by name, Trijata, a descendant of sage Garga and of reddishbrown colour used to live in that region earning his livelihood in the forest by digging the earth with an ironspade and a plough.
30His young wife, highly distressed due to poverty, keeping her young sons before her said to the aged brahmin:
31Listen to me throw away this ironspade. Go and see the righteous Rama.You may obtain something.
32At the words of his wife, Trijata took the path to Rama's palace, having wrapped himself with a torn upper garment .
33No one in the crowd stopped Tirjata until he reached the fifth courtyard as he looked like Bhrigu and Angirasa in brilliance.
34Trijata approached Rama and said O illustrious prince I am a destitute and have many children. I am living in the forest by collecting leftover grains. Look at me.
35Trijata approached Rama and said O illustrious prince I am a destitute and have many children. I am living in the forest by collecting leftover grains. Look at me.
36Rama jokingly replied to him, I have not yet gifted one thousand cows. Throw your staff and the cows on the space your staff covers will be yours.
37Bewildered Trijata swiftly tightened up his upper garment around his waist, set the direction for his staff and hurled it with all his might.
38The staff he hurled crossed the bank of the river Sarayu and fell near a bull in the midst of a thousands cows.
39The virtuous Rama embraced Trijata, and despatched all the cattle extending up to the bank of Sarayu to his hermitage.
40Afterwards Rama sought to placate Trijata, that descendant of Ganga, saying: This was a joke. Do not be angry.
41Your power is unsurpassable and to ascertain this, I incited you to do this act. If there is anything else, ask for it.
42Truly speaking, there is no limit to seeking wealth. My wealth is specifically meant for brahmins. By distributing all the wealth earned by me, I get pleasure and renown.
43Thereafter that great sage Trijata along with his wife, immensely happy to receive multitudes of cows, pronounced blessings on the magnanimous Rama for glory, power, pleasure and prosperity.
44Prompted by the deserving words of acclaim from his friends, Rama distributed with joy and without delay the entire wealth earned by him through dharma.
45Thus there was none among those brahmins, attendants, poor people, and beggars, who was not satisfied with the honour (received) or with the charity. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्वात्रिंशस्सर्गः।। Thus ends the thirtysecond sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1(राम की) उस अत्यन्त मंगलमय और स्वागतयोग्य आज्ञा को समझकर लक्ष्मण तत्काल सुयज्ञ के घर की ओर चल पड़े।
2अग्निशाला में विराजमान उन्हें प्रणाम कर लक्ष्मण ने कहा—हे मित्र! चलिए और समस्त कठिन कार्यों के साधक राम का प्रासाद देखिए।
3सन्ध्यावन्दन सम्पन्न कर सुयज्ञ लक्ष्मण के साथ सीधे चलकर राम के सुन्दर और समृद्ध प्रासाद में प्रविष्ट हुए।
4वेदों के मर्मज्ञ मुनि सुयज्ञ के आगमन पर राम और सीता दोनों ने उन्हें अग्निदेव के समान प्रणाम किया और उनकी परिक्रमा की।
5ककुत्स्थवंशी राम ने सुयज्ञ की पूजा स्वर्ण आभूषणों के समूह से की—कुण्डल, नूपुर, बाजूबन्द, कंगन तथा बहुमूल्य रत्नों के अनेक अन्य आभूषण अर्पित किए। तत्पश्चात् सीता की प्रेरणा से राम ने उनसे कहा:
6ककुत्स्थवंशी राम ने सुयज्ञ की पूजा स्वर्ण आभूषणों के समूह से की—कुण्डल, नूपुर, बाजूबन्द, कंगन तथा बहुमूल्य रत्नों के अनेक अन्य आभूषण अर्पित किए। तत्पश्चात् सीता की प्रेरणा से राम ने उनसे कहा:
7हे सुन्दर मित्र! अब सीता आपकी पत्नी को अपना हार, अपनी स्वर्णमाला और मेखला देना चाहती हैं। क्या आप इन्हें स्वीकार करेंगे?
8सीता वन को प्रस्थान कर रही हैं और आपकी पत्नी को अपने बाजूबन्द तथा अद्भुत एवं सुरुचिपूर्ण कंगन अर्पित कर रही हैं।
9सीता एक ऐसा पलंग भी देना चाहती हैं जिस पर उत्कृष्ट आवरण है और जो नाना प्रकार के बहुमूल्य रत्नों से जड़ा हुआ है।
10हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! मैं आपको सहस्र हाथी दे रहा हूँ, जिनमें शत्रुंजय नामक वह हाथी भी है जो मेरे मामा ने मुझे दिया था।
11राम के इस प्रकार कहने पर सुयज्ञ ने वे उपहार स्वीकार किए और राम, लक्ष्मण तथा सीता को मंगल आशीर्वाद दिए।
12मधुरभाषी राम ने अपने भ्राता (लक्ष्मण) से शान्तभाव से इस प्रकार कहा जैसे ब्रह्मा इन्द्र को सम्बोधित करते हों:
13हे लक्ष्मण! अगस्त्य और कौशिक—इन दोनों विख्यात ब्राह्मणों को आमन्त्रित करो और उन्हें श्रद्धापूर्वक बहुमूल्य रत्न इस प्रकार अर्पित करो जैसे खड़ी फसल पर वर्षा की धारा।
14हे महाबाहु लक्ष्मण! हे सम्मान के दाता! उन्हें सहस्र गौओं, स्वर्ण, रजत और रत्नों की महान् सम्पदा से सन्तुष्ट करो।
15हे लक्ष्मण! तैत्तिरीय शाखा के विद्वान् और वेदों के मर्मज्ञ ब्राह्मणों को तथा कौसल्या की सेवा में लगे सुशील और निष्ठावान् ब्राह्मणों को रथ, दासियाँ और रेशमी वस्त्र तब तक दो जब तक वे अपने आशीर्वादों सहित पूर्णतः सन्तुष्ट न हो जाएँ।
16हे लक्ष्मण! तैत्तिरीय शाखा के विद्वान् और वेदों के मर्मज्ञ ब्राह्मणों को तथा कौसल्या की सेवा में लगे सुशील और निष्ठावान् ब्राह्मणों को रथ, दासियाँ और रेशमी वस्त्र तब तक दो जब तक वे अपने आशीर्वादों सहित पूर्णतः सन्तुष्ट न हो जाएँ।
17(हमारे पिता के) श्रेष्ठ मन्त्री और सारथि चित्ररथ अनेक वर्षों से हमारी सेवा में हैं। उन्हें अमूल्य रत्नों, वस्त्रों, धन, बछियों और सहस्र गौओं से सन्तुष्ट करो।
18हे लक्ष्मण! अनेक दण्डधारी (धार्मिक अधिकार के चिह्नस्वरूप) ब्रह्मचारी हैं जो वेदों के कठ और कलाप भागों के मर्मज्ञ हैं और प्रतिदिन केवल वेदाध्ययन में ही लगे रहते हैं, अन्य किसी कार्य में नहीं। वे स्वादिष्ट भोजन के प्रेमी हैं और महापुरुषों द्वारा भी सम्मानित हैं। उन्हें रत्नों से भरी अस्सी गाड़ियाँ, धान ढोने में समर्थ सहस्र बैल, भूमि जोतने में समर्थ दो सौ बलीवर्द और (दुग्धपदार्थों से) भोजन बनाने के लिए सहस्र गौएँ दो।
19हे लक्ष्मण! अनेक दण्डधारी (धार्मिक अधिकार के चिह्नस्वरूप) ब्रह्मचारी हैं जो वेदों के कठ और कलाप भागों के मर्मज्ञ हैं और प्रतिदिन केवल वेदाध्ययन में ही लगे रहते हैं, अन्य किसी कार्य में नहीं। वे स्वादिष्ट भोजन के प्रेमी हैं और महापुरुषों द्वारा भी सम्मानित हैं। उन्हें रत्नों से भरी अस्सी गाड़ियाँ, धान ढोने में समर्थ सहस्र बैल, भूमि जोतने में समर्थ दो सौ बलीवर्द और (दुग्धपदार्थों से) भोजन बनाने के लिए सहस्र गौएँ दो।
20हे लक्ष्मण! अनेक दण्डधारी (धार्मिक अधिकार के चिह्नस्वरूप) ब्रह्मचारी हैं जो वेदों के कठ और कलाप भागों के मर्मज्ञ हैं और प्रतिदिन केवल वेदाध्ययन में ही लगे रहते हैं, अन्य किसी कार्य में नहीं। वे स्वादिष्ट भोजन के प्रेमी हैं और महापुरुषों द्वारा भी सम्मानित हैं। उन्हें रत्नों से भरी अस्सी गाड़ियाँ, धान ढोने में समर्थ सहस्र बैल, भूमि जोतने में समर्थ दो सौ बलीवर्द और (दुग्धपदार्थों से) भोजन बनाने के लिए सहस्र गौएँ दो।
21हे लक्ष्मण! कौसल्या के अधीन कार्य करने वाले मेखलाधारी ब्रह्मचारियों की जो बड़ी संख्या है, उनमें से प्रत्येक को सहस्र (गौएँ अथवा स्वर्णमुद्राएँ) दो।
22हे लक्ष्मण! तुम्हें उन सब ब्राह्मणों के साथ ऐसा व्यवहार करना चाहिए कि मेरी माता मेरी श्रद्धापूर्ण भेंटें देखकर प्रसन्न हो जाएँ।
23तदनन्तर नरश्रेष्ठ लक्ष्मण ने राम के निर्देशानुसार उन सब ब्राह्मणेन्द्रों (ब्राह्मणश्रेष्ठों) को कुबेर के समान स्वयं धन के उपहार वितरित किए।
24तत्पश्चात् राम ने अश्रुओं से अवरुद्ध कण्ठ वाले प्रत्येक आश्रित को प्रचुर धन देते हुए कहा:
25जब तक मैं लौट न आऊँ, तब तक लक्ष्मण के और मेरे प्रासादों में से प्रत्येक की रक्षा करो और यह सुनिश्चित करो कि वे अरक्षित न रहें।
26शोक से अभिभूत उन सब आश्रितों से इस प्रकार कहकर राम ने कोषाध्यक्ष को समस्त कोष लाने की आज्ञा दी।
27जब सब आश्रित राम का समस्त धन ले आए, तब वे धन का वह विशाल ढेर देखकर प्रसन्न हुए।
28नरश्रेष्ठ राम ने लक्ष्मण की सहायता से वह समस्त धन निर्धन ब्राह्मणों में तथा युवा और वृद्ध—सभी में समान रूप से वितरित करवा दिया।
29त्रिजट नामक एक ब्राह्मण, जो गर्ग मुनि के वंशज और पिंगलवर्ण थे, उस प्रदेश में रहते थे और वन में लोहे की कुदाल तथा हल से भूमि खोदकर अपनी जीविका चलाते थे।
30दारिद्र्य से अत्यन्त व्यथित उनकी युवा पत्नी ने अपने छोटे पुत्रों को सामने खड़ा करके उस वृद्ध ब्राह्मण से कहा:
31मेरी सुनिए—यह लोहे की कुदाल फेंक दीजिए। जाइए और धर्मात्मा राम के दर्शन कीजिए। आपको कुछ प्राप्त हो सकता है।
32अपनी पत्नी के इन वचनों पर त्रिजट फटा हुआ उत्तरीय ओढ़कर राम के प्रासाद के मार्ग पर चल पड़े।
33भीड़ में किसी ने भी त्रिजट को पाँचवें प्रांगण तक पहुँचने तक नहीं रोका, क्योंकि वे तेज में भृगु और अंगिरा के समान प्रतीत होते थे।
34त्रिजट राम के समीप जाकर बोले—हे यशस्वी राजकुमार! मैं दरिद्र हूँ और मेरी अनेक सन्तानें हैं। मैं वन में बचे-खुचे अन्न के दाने बीनकर जीवन बिता रहा हूँ। मेरी ओर दृष्टि कीजिए।
35त्रिजट राम के समीप जाकर बोले—हे यशस्वी राजकुमार! मैं दरिद्र हूँ और मेरी अनेक सन्तानें हैं। मैं वन में बचे-खुचे अन्न के दाने बीनकर जीवन बिता रहा हूँ। मेरी ओर दृष्टि कीजिए।
36राम ने उनसे हास्यपूर्वक उत्तर दिया—मैंने अभी सहस्र गौएँ दान नहीं की हैं। अपना दण्ड फेंकिए, और आपका दण्ड जितनी भूमि तक जाएगा, उतनी भूमि पर की गौएँ आपकी होंगी।
37विस्मित त्रिजट ने शीघ्रता से अपना उत्तरीय कमर में कसकर बाँधा, दण्ड की दिशा निर्धारित की और अपनी पूरी शक्ति से उसे फेंका।
38उनके द्वारा फेंका गया वह दण्ड सरयू नदी के तट को पार कर सहस्र गौओं के बीच एक वृषभ के समीप जा गिरा।
39धर्मात्मा राम ने त्रिजट को गले लगाया और सरयू के तट तक फैली हुई वे सब गौएँ उनके आश्रम भिजवा दीं।
40तत्पश्चात् राम ने उन गंगावंशी त्रिजट को यह कहकर प्रसन्न करने का प्रयत्न किया—यह तो हास्य था। क्रोध मत कीजिए।
41आपका बल अनुपम है और इसी को जानने के लिए मैंने आपको यह कर्म करने के लिए प्रेरित किया। यदि और कुछ चाहिए तो माँग लीजिए।
42सच कहूँ तो धन की याचना की कोई सीमा नहीं है। मेरा धन विशेष रूप से ब्राह्मणों के लिए ही है। अपने अर्जित समस्त धन को बाँटकर मुझे प्रसन्नता और यश प्राप्त होता है।
43तदनन्तर वे महामुनि त्रिजट अपनी पत्नी सहित गौओं के समूह पाकर अत्यन्त प्रसन्न हुए और उदारचेता राम को यश, बल, सुख और समृद्धि के आशीर्वाद दिए।
44अपने मित्रों के उचित प्रशंसावचनों से प्रेरित होकर राम ने धर्म से अर्जित अपना समस्त धन हर्षपूर्वक और बिना विलम्ब वितरित कर दिया।
45इस प्रकार उन ब्राह्मणों, परिचारकों, दरिद्रों और याचकों में कोई ऐसा न रहा जो (प्राप्त) सम्मान से अथवा दान से सन्तुष्ट न हुआ हो। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का द्वात्रिंश सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1(रामको) त्यो अत्यन्तै मंगलमय र स्वागतयोग्य आज्ञा बुझेर लक्ष्मण तत्कालै सुयज्ञको घरतर्फ लागे।
2अग्निशालामा विराजमान उनलाई प्रणाम गरी लक्ष्मणले भने—हे मित्र! आउनुहोस् र समस्त कठिन कार्यका साधक रामको प्रासाद हेर्नुहोस्।
3सन्ध्यावन्दन सम्पन्न गरी सुयज्ञ लक्ष्मणसँग सीधै हिँडेर रामको सुन्दर र समृद्ध प्रासादमा प्रवेश गरे।
4वेदका मर्मज्ञ मुनि सुयज्ञको आगमनमा राम र सीता दुवैले उनलाई अग्निदेवसमान प्रणाम गरे र उनको परिक्रमा गरे।
5ककुत्स्थवंशी रामले सुयज्ञको पूजा सुनका गहनाका समूहले गरे—कुण्डल, नूपुर, बाजुबन्द, चुरा तथा बहुमूल्य रत्नका अनेक अन्य गहना अर्पण गरे। त्यसपछि सीताको प्रेरणाले रामले उनलाई भने:
6ककुत्स्थवंशी रामले सुयज्ञको पूजा सुनका गहनाका समूहले गरे—कुण्डल, नूपुर, बाजुबन्द, चुरा तथा बहुमूल्य रत्नका अनेक अन्य गहना अर्पण गरे। त्यसपछि सीताको प्रेरणाले रामले उनलाई भने:
7हे सुन्दर मित्र! अब सीता तपाईंकी पत्नीलाई आफ्नो हार, आफ्नो सुनको माला र करधनी दिन चाहन्छिन्। के तपाईं यी स्वीकार गर्नुहुन्छ?
8सीता वनतर्फ प्रस्थान गर्दै छिन् र तपाईंकी पत्नीलाई आफ्ना बाजुबन्द तथा अद्भुत एवं सुरुचिपूर्ण चुरा अर्पण गर्दै छिन्।
9सीता एउटा त्यस्तो पलङ्ग पनि दिन चाहन्छिन् जसमा उत्कृष्ट ओछ्यान छ र जो नाना प्रकारका बहुमूल्य रत्नले जडिएको छ।
10हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! म तपाईंलाई हजार हात्ती दिँदै छु, जसमा शत्रुञ्जय नामक त्यो हात्ती पनि छ जो मेरा मामाले मलाई दिनुभएको थियो।
11रामले यसरी भनेपछि सुयज्ञले ती उपहार स्वीकार गरे र राम, लक्ष्मण तथा सीतालाई मंगल आशीर्वाद दिए।
12मधुरभाषी रामले आफ्ना भाइ (लक्ष्मण) लाई शान्तभावले यसरी भने मानौँ ब्रह्माले इन्द्रलाई सम्बोधन गर्दै छन्:
13हे लक्ष्मण! अगस्त्य र कौशिक—यी दुई विख्यात ब्राह्मणलाई आमन्त्रण गर र उनीहरूलाई श्रद्धापूर्वक बहुमूल्य रत्न यसरी अर्पण गर जसरी उभिएको बालीमाथि वर्षाको धारा।
14हे महाबाहु लक्ष्मण! हे सम्मानका दाता! उनीहरूलाई हजार गाई, सुन, चाँदी र रत्नको महान् सम्पदाले सन्तुष्ट पार।
15हे लक्ष्मण! तैत्तिरीय शाखाका विद्वान् र वेदका मर्मज्ञ ब्राह्मणहरूलाई तथा कौसल्याको सेवामा लागेका सुशील र निष्ठावान् ब्राह्मणहरूलाई रथ, दासी र रेशमी वस्त्र तबसम्म देऊ जबसम्म उनीहरू आफ्ना आशीर्वादसहित पूर्ण रूपमा सन्तुष्ट नहोऊन्।
16हे लक्ष्मण! तैत्तिरीय शाखाका विद्वान् र वेदका मर्मज्ञ ब्राह्मणहरूलाई तथा कौसल्याको सेवामा लागेका सुशील र निष्ठावान् ब्राह्मणहरूलाई रथ, दासी र रेशमी वस्त्र तबसम्म देऊ जबसम्म उनीहरू आफ्ना आशीर्वादसहित पूर्ण रूपमा सन्तुष्ट नहोऊन्।
17(हाम्रा पिताका) श्रेष्ठ मन्त्री र सारथि चित्ररथ अनेक वर्षदेखि हाम्रो सेवामा छन्। उनलाई अमूल्य रत्न, वस्त्र, धन, बाच्छी र हजार गाईले सन्तुष्ट पार।
18हे लक्ष्मण! अनेक दण्डधारी (धार्मिक अधिकारको चिह्नस्वरूप) ब्रह्मचारी छन् जो वेदका कठ र कलाप भागका मर्मज्ञ छन् र दिनहुँ केवल वेदाध्ययनमै लागिरहन्छन्, अन्य कुनै काममा होइन। उनीहरू स्वादिष्ट भोजनका प्रेमी छन् र महापुरुषहरूबाट पनि सम्मानित छन्। उनीहरूलाई रत्नले भरिएका असी गाडा, धान बोक्न सक्ने हजार गोरु, भूमि जोत्न सक्ने दुई सय बलिवर्द र (दुग्धपदार्थले) भोजन बनाउन हजार गाई देऊ।
19हे लक्ष्मण! अनेक दण्डधारी (धार्मिक अधिकारको चिह्नस्वरूप) ब्रह्मचारी छन् जो वेदका कठ र कलाप भागका मर्मज्ञ छन् र दिनहुँ केवल वेदाध्ययनमै लागिरहन्छन्, अन्य कुनै काममा होइन। उनीहरू स्वादिष्ट भोजनका प्रेमी छन् र महापुरुषहरूबाट पनि सम्मानित छन्। उनीहरूलाई रत्नले भरिएका असी गाडा, धान बोक्न सक्ने हजार गोरु, भूमि जोत्न सक्ने दुई सय बलिवर्द र (दुग्धपदार्थले) भोजन बनाउन हजार गाई देऊ।
20हे लक्ष्मण! अनेक दण्डधारी (धार्मिक अधिकारको चिह्नस्वरूप) ब्रह्मचारी छन् जो वेदका कठ र कलाप भागका मर्मज्ञ छन् र दिनहुँ केवल वेदाध्ययनमै लागिरहन्छन्, अन्य कुनै काममा होइन। उनीहरू स्वादिष्ट भोजनका प्रेमी छन् र महापुरुषहरूबाट पनि सम्मानित छन्। उनीहरूलाई रत्नले भरिएका असी गाडा, धान बोक्न सक्ने हजार गोरु, भूमि जोत्न सक्ने दुई सय बलिवर्द र (दुग्धपदार्थले) भोजन बनाउन हजार गाई देऊ।
21हे लक्ष्मण! कौसल्याको अधीनमा काम गर्ने मेखलाधारी ब्रह्मचारीहरूको जुन ठूलो सङ्ख्या छ, तीमध्ये प्रत्येकलाई हजार (गाई वा सुनका मोहर) देऊ।
22हे लक्ष्मण! तिमीले ती सबै ब्राह्मणसँग यस्तो व्यवहार गर्नुपर्छ कि मेरी माता मेरा श्रद्धापूर्ण भेटी देखेर प्रसन्न होऊन्।
23त्यसपछि नरश्रेष्ठ लक्ष्मणले रामको निर्देशनअनुसार ती सबै ब्राह्मणेन्द्र (ब्राह्मणश्रेष्ठ) लाई कुबेरसमान स्वयम् धनका उपहार वितरण गरे।
24त्यसपछि रामले आँसुले अवरुद्ध कण्ठ भएका प्रत्येक आश्रितलाई प्रशस्त धन दिँदै भने:
25म नफर्केसम्म लक्ष्मणका र मेरा प्रासादमध्ये प्रत्येकको रक्षा गर र यो सुनिश्चित गर कि ती अरक्षित नरहून्।
26शोकले अभिभूत ती सबै आश्रितलाई यसरी भनेपछि रामले कोषाध्यक्षलाई समस्त कोष ल्याउन आज्ञा दिए।
27जब सबै आश्रितले रामको समस्त धन ल्याए, तब उनीहरू धनको त्यो विशाल थुप्रो देखेर प्रसन्न भए।
28नरश्रेष्ठ रामले लक्ष्मणको सहायताले त्यो समस्त धन निर्धन ब्राह्मणहरूमा तथा युवा र वृद्ध—सबैमा समान रूपले वितरण गराइदिए।
29त्रिजट नामका एक ब्राह्मण, जो गर्ग मुनिका वंशज र पिङ्गलवर्णका थिए, त्यस क्षेत्रमा बस्थे र वनमा फलामको कोदालो तथा हलोले भूमि खनेर आफ्नो जीविका चलाउँथे।
30दरिद्रताले अत्यन्तै व्यथित उनकी युवा पत्नीले आफ्ना साना छोराहरूलाई अगाडि उभ्याएर ती वृद्ध ब्राह्मणलाई भनिन्:
31मेरो सुन्नुहोस्—यो फलामको कोदालो फ्याँकिदिनुहोस्। जानुहोस् र धर्मात्मा रामको दर्शन गर्नुहोस्। तपाईंले केही पाउन सक्नुहुन्छ।
32आफ्नी पत्नीका यी वचनमा त्रिजट च्यातिएको उत्तरीय ओढेर रामको प्रासादको बाटो लागे।
33भीडमा कसैले पनि त्रिजटलाई पाँचौँ प्राङ्गणसम्म पुग्दासम्म रोकेन, किनभने उनी तेजमा भृगु र अङ्गिरासमान देखिन्थे।
34त्रिजट रामको छेउमा गएर भने—हे यशस्वी राजकुमार! म दरिद्र छु र मेरा धेरै सन्तान छन्। म वनमा बाँकी रहेका अन्नका दाना टिपेर जीवन बिताउँदै छु। मतर्फ दृष्टि गर्नुहोस्।
35त्रिजट रामको छेउमा गएर भने—हे यशस्वी राजकुमार! म दरिद्र छु र मेरा धेरै सन्तान छन्। म वनमा बाँकी रहेका अन्नका दाना टिपेर जीवन बिताउँदै छु। मतर्फ दृष्टि गर्नुहोस्।
36रामले उनलाई हाँस्दै उत्तर दिए—मैले अझै हजार गाई दान गरेको छैनँ। आफ्नो दण्ड फ्याँक्नुहोस्, र तपाईंको दण्ड जति भूमिसम्म पुग्छ, त्यति भूमिका गाई तपाईंका हुनेछन्।
37विस्मित त्रिजटले हतारमा आफ्नो उत्तरीय कम्मरमा कसेर बाँधे, दण्डको दिशा निर्धारण गरे र आफ्नो पूरा शक्तिले त्यो फ्याँके।
38उनले फ्याँकेको त्यो दण्ड सरयू नदीको किनारा नाघेर हजार गाईका बीचमा रहेको एउटा साँढेको छेउमा गएर खस्यो।
39धर्मात्मा रामले त्रिजटलाई अँगालो हाले र सरयूको किनारासम्म फैलिएका ती सबै गाई उनको आश्रममा पठाइदिए।
40त्यसपछि रामले ती गङ्गावंशी त्रिजटलाई यसो भनेर प्रसन्न पार्ने प्रयत्न गरे—यो त ठट्टा थियो। रिसाउनुहोस् न।
41तपाईंको बल अनुपम छ र यसैलाई जान्नका लागि मैले तपाईंलाई यो कर्म गर्न प्रेरित गरेँ। यदि अरू केही चाहिन्छ भने मागिहाल्नुहोस्।
42साँच्चै भन्ने हो भने धनको याचनाको कुनै सीमा छैन। मेरो धन विशेष गरी ब्राह्मणहरूकै लागि हो। आफूले आर्जेको समस्त धन बाँडेर मलाई प्रसन्नता र यश प्राप्त हुन्छ।
43त्यसपछि ती महामुनि त्रिजट आफ्नी पत्नीसहित गाईका समूह पाएर अत्यन्तै प्रसन्न भए र उदारचेता रामलाई यश, बल, सुख र समृद्धिका आशीर्वाद दिए।
44आफ्ना मित्रहरूका उचित प्रशंसावचनबाट प्रेरित भई रामले धर्मबाट आर्जेको आफ्नो समस्त धन हर्षपूर्वक र ढिलाइविना वितरण गरिदिए।
45यसरी ती ब्राह्मण, परिचारक, दरिद्र र याचकहरूमा कोही यस्तो रहेन जो (प्राप्त) सम्मानबाट वा दानबाट सन्तुष्ट नभएको होस्। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको बत्तीसौँ सर्ग समाप्त भयो।