सर्गः 102
अयोध्याकाण्ड · अध्याय 102
संस्कृत
1तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम्। राघवो भरते नोक्तां बभूव गतचेतनः।।2.102.1।।
2तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा वाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।2.102.2।। प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः। वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।2.102.3।।
3तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा वाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।2.102.2।। प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः। वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।2.102.3।।
4तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा वाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।2.102.2।। प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः। वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।2.102.3।।
5तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम्। कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।2.102. 4।। भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतश्शोककर्शितम्। रुदन्तस्सह वैदेह्या सिषिचुस्सलिलेन वै।।2.102.5।।
6स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामस्रमुत्सृजन्। उपाक्रामत काकुत्स्थ कृपणं बहु भाषितुम्।।2.102.6।।
7स रामस्स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम्। उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम्।।2.102.7।।
8किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते। कस्तां राजवराध्दीनामयोध्यां पालयिष्यति।।2.102.8।।
9किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मनः। यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृतः।।2.102.9।।
10अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयाऽनघ। शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः।।2.102.10।।
11निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विनाकृताम्। निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तु मुत्सहे।।2.102.11।।
12समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप। कोऽनु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते।।2.102.12।।
13पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन्। वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतश्श्रोत्रसुखान्यहम्।।2.102.13।।
14एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः। उवाच शोकसन्तप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम्।।2.102.14।।
15सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनोऽसि लक्ष्मण। भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम्।।2.102.15।।
16ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत। तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम्।।2.102.16।।
17ततस्ते भ्रातर स्रव्रॆ भृशमाश्वास्य दु:खितम्। अब्रुवन् जगतीभर्तुः क्रियतामुदकं पितुः।।2.102.17।।
18सा सीता स्वर्गतं श्रुत्वा श्वशुरं तं महानृपम्। नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्या शशाकेक्षितुं प्रियम्।।2.102.18।।
19सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम्। उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः।।2.102.19।।
20आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम्। जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः।।2.102.20।।
21सीता पुरस्ताद्व्रजतु त्वमेनामभितो व्रज। अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा।।2.102.21।।
22ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः। मृदुर्दान्तश्च कान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्।।2.102.22।। सुमन्त्र स्तैर्नृपसुतैस्सार्धमाश्वस्य राघवम्। अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्।।2.102.23।।
23ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः। मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्।।2.102.22।। सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्धमाश्वास्य राघवम्। अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्।।2.102.23।।
24ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः। नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्।।2.102.24।। शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम्। सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तत एतद् भवत्विति।।2.102.25।।
25ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः। नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्।।2.102.24।। शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम्। सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तातैतत्ते भवत्विति।।2.102.25।।
26प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम्। दिशं याम्यामभिमुखो रुदन्वचनमब्रवीत्।।2.102.26।।
27एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम्। पितृलोकगत स्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु।।2.102.27।।
28ततो मन्दाकिनीतीरात्प्रत्युत्तीर्य स राघवः। पितुश्चकार तेजस्वी निर्वापं भ्रातृभि सह।।2.102.28।।
29ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे। न्यस्य रामस्सदुःखार्तो रुदन्वचनमब्रवीत्।।2.102.29।।
30इदं भुङ्क्ष्वमहाराज प्रीतो यदशना वयम्। यदन्नः पुरुषो भवति तदन्ना स्तस्य देवताः।।2.102.30।।
31तत स्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य सरित्तटात्। आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम्।।2.102.31।।
32ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः। परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ।।2.102.32।।
33तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिशब्दोऽभवद् गिरौ। भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्दतामिव।।2.102.33।।
34महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः। विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरत सैनिकाः।।2.102.34।
35अब्रुवंश्चापि रामेण भरत संगतो ध्रुवम्। तेषामेव महान् शब्द: शोचतां पितरं मृतम्।।2.102.35।।
36अथ वासान्परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखास्स्वनम्। अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः।।2.102.36।।
37हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः। सुकुमारा स्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः।।2.102.37।।
38अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा। द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाऽऽश्रमम्।।2.102.38।।
39भ्रातृ़णां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामा समागमम्। ययुर्बहुविधैर्यानै: खुरनेमिस्वनाकुलैः।।2.102.39।।
40सा भूमिर्बहुभिर्यानैः रथनेमिसमाहता। मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे।।2.102.40।।
41तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः। आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः।।2.102.41।।
42वराह वृकसङ्घाश्च महिषा: सृमरास्तथा । व्याघ्रगोकर्णगवया वित्रेसुः पृषतै सह।।2.102.42।।
43रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा हंसाः कारण्डवाः परे। तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः।।2.102.43।।
44तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम्। मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा।।2.102.44।।
45ततस्तं पुरषव्याघ्रं यशस्विनमकल्पषम्। आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः।।2.102.45।।
46विगर्हमाणः कैकेयीं मन्थरासहितामपि। अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखोऽभवत्।।2.102.46।।
47तान्नरान्बाष्पपूर्णाक्षान्समीक्ष्याथ सुदुःखितान्। पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः।।2.102.47।।
48स तत्र कांश्चित्परिषस्वजे नरान्नरास्तु केचित्तु तमभ्यवादयन्। चकार सर्वान्सवयस्यबान्धवान्यथार्ह मासाद्य तदा नृपात्मजः।।2.102.48।।
49स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन्स्वनः। गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिमः प्रशुश्रुवे।।2.102.49।।
अंग्रेज़ी
1Having heard the words of Bharata regarding the death of his father, Rama became unconscious.
2On hearing the thunderlike words spoken by Bharata afflicting the mind, like the thunderbolt hurled by Indra (enemy of demons) in a battle, Rama, the scorcher of enemies, stretching forth both his arms, fell down on the ground like a tree with flowering tops severed by an axe in the forest.
3On hearing the thunderlike words spoken by Bharata afflicting the mind, like the thunderbolt hurled by Indra (enemy of demons) in a battle, Rama, the scorcher of enemies, stretching forth both his arms, fell down on the ground like a tree with flowering tops severed by an axe in the forest.
4On hearing the thunderlike words spoken by Bharata afflicting the mind, like the thunderbolt hurled by Indra (enemy of demons) in a battle, Rama, the scorcher of enemies, stretching forth both his arms, fell down on the ground like a tree with flowering tops severed by an axe in the forest.
5Those brothers on all sides, with Sita lamenting, sprinkled water on Rama, the great archer and lord of the earth who, afflicted with grief, had fallen down on the ground, and was lying like an elephant exhausted from repeatedly striking a river bank.
6On regaining consciousness, shedding tears profusely, Rama again started speaking piteously.
7On hearing that his father, king Dasaratha, the lord of the world had attained heaven, righteous Rama said to Bharata in conformty with his rightful conduct.
8What shall I do in Ayodhya now that my father has followed the path ordained by the gods? Who will rule that Ayodhya deprived of that best of kings?
9I could not even perform the last rites of that magnanimous one who died of grief on account of me. What use is my life with an unlucky birth?
10O irreproachable Bharata, it is gratifying that you and Satrughna are indeed fortunate to have fulfilled your cherished desire since the king was wellhonoured by you with all the obsequial rites.
11Even after the completion of my exile I do not wish to return to Ayodhya which is directionless, bereft of its chief, the king.
12O subduer of enemies, when father has gone to the other world, who will guide me in Ayodhya after I complete my term of exile?
13On seeing my good conduct our father used to say comforting words to me. Now from whom can I hear such words pleasing to the ears?
14Having thus spoken to Bharata, Rama, overwhelmed with grief, approached his wife Sita whose face looked like the full Moon, and said to her.
15O Sita, your fatherinlaw is dead. O Lakshmana, you are deprived of your father. Bharata is relating to me the sad news that king Dasaratha has attained his heavenly abode.
16While the scion of the Kakutsthas was saying thus, copious tears welled up from the eyes of all those illustrious sons of Dasaratha.
17All the brothers, having consoled Rama as best they could, told him, Let the libations be offered to our father, the protector of the world.
18On hearing that her fatherinlaw, king Dasaratha, had attained heaven, Sita, her eyes filled with tears could not look at her husband in the face.
19Having consoled Sita, daughter of Janaka, griefstricken Rama said to Lakshmana who was also distressed with grief.
20I shall go and offer libations to my magnanimous father. Go and fetch the dried pulp of ingudi fruit and an upper garment made of bark.
21Let us proceed in this order -- you first, Sita second and I last. This procession in mourning is terrible indeed.
22Thereafter, their constant follower Sumantra who was conversant in spiritual knowledge, a highminded person, softnatured, selfcontrolled, tranquilminded and staunchly devoted to Rama consoled him. Holding the hands of the princes, Sumantra helped their descent into the auspicious river Mandakini for taking bath.
23Thereafter, their constant follower Sumantra who was conversant in spiritual knowledge, a highminded person, softnatured, selfcontrolled, tranquilminded and staunchly devoted to Rama consoled him. Holding the hands of the princes, Sumantra helped their descent into the auspicious river Mandakini for taking bath.
24The illustrious brothers approached with great difficulty the swiftflowing and enchanting river Mandakini which had convenient descent and endowed with forests always in bloom. They descended at an auspicious place that was not slushy and offered libations of water saying 'O father, let these offerings be yours'.
25The illustrious brothers approached with great difficulty the swiftflowing and enchanting river Mandakini which had convenient descent and endowed with forests always in bloom. They descended at an auspicious place that was not slushy and offered libations of water saying 'O father, let these offerings be yours'.
26Rama, the ruler of the earth, held water with both palms cupped and, facing the south, the direction of Yama (the god of death) said these words, sobbing:
27'O best of kings, you are gone to the world of the manes, and let this inexhaustible libation of pure water reach you'.
28Then, the powerful scion of the Raghu race reached bank, from the bathing spot of the river Mandakini along with his brothers and offered pinda (an offering of rice flour to the departed) to his late lamented father.
29Placing the balls of ingudi pulp mixed with badari fruit on a spread of darbha grass, Rama, was overcome with grief and weeping, said:
30O great king, we offer you such food as we partake now. Be pleased to accept it. For, his gods are offered the food a man takes.
31Rama, the tiger among men, ascending the riverbank and proceeding on the same path (he had come), climbed the (Chitrakuta) mountain of charming slopes.
32Rama, lord of the earth, reached the door of the leafhut and took Bharata and Lakshmana in his arms.
33The mountain echoed with the sound of lamentations of all the brothers along with Sita which resembled the roar of lions.
34The soldiers of Bharata were alarmed on hearing the tumultuous sounds raised by those mighty brothers offering libations of water and lamenting.
35They said, 'Bharata must have joined Rama. That loud noise must be their wailing over their deceased father'.
36Then all of them left their camps with one single thought (of seeing Rama) in their minds and ran in the direction from where that sound emanated.
37Some rode horses, some, elephants, while others mounted welldecorated chariots, while the young went on foot.
38The whole multitude of people at once rushed towards the hermitage wishing to see Rama as if he had left long ago though he had gone on exile very recently.
39Eager to see the union of brothers, all those people went by every sort of vehicle filled with the sounds of hooves and wheels.
40The earth crushed by several vehicles, hooves (of horses) and wheels (of chariots) emitted tumultuous sounds like the sky in the gathering stormclouds.
41Frightened by the sound, the elephants followed by their females, spreading all the way the odour of the ichor, moved to other forests.
42Hearing that sound, hosts of boars and deer, buffaloes, serpents and apes, tigers, antelopes with ears like the cows', gavayas as well as dappled antelopes were all frightened.
43Ducks, watercranes, geese, karandavas, cranes, male cuckoos and kraunchas fled senselessly in different directions.
44The sky was filled with birds frightened by the sound and the earth covered with people. Both looked extremely beautiful.
45All at once the people saw the illustrious Rama, the best of men, and the subduer of enemies squatting on the bare earth.
46All those men with faces full of tears, reproaching Kaikeyi and Manthara (all the way), approached Rama.
47Thereafter, beholding those people deeply afflicted, their eyes full of tears, Rama embraced them as if they were his own father and mother.
48Rama embraced some, while others paid him obeisance. Therafter, he honoured his erstwhile companions and relations in accordance with their status.
49The weeping and the tumult of those magnanimous people made the earth, sky, mountaincaves and all quarters reverberate incessantly like the beating of drums. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्व्युत्तरशततमस्सर्गः।। Thus ends the hundred and second sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1अपने पिता की मृत्यु के विषय में भरत के वचन सुनकर राम अचेत हो गए।
2युद्ध में इन्द्र (दैत्यशत्रु) द्वारा फेंके गए वज्र के समान मन को व्यथित करने वाले भरत के वज्रतुल्य वचन सुनकर शत्रुतापन राम अपनी दोनों भुजाएँ फैलाकर भूमि पर उसी प्रकार गिर पड़े जैसे वन में कुल्हाड़ी से कटा पुष्पित शिखरों वाला वृक्ष।
3युद्ध में इन्द्र (दैत्यशत्रु) द्वारा फेंके गए वज्र के समान मन को व्यथित करने वाले भरत के वज्रतुल्य वचन सुनकर शत्रुतापन राम अपनी दोनों भुजाएँ फैलाकर भूमि पर उसी प्रकार गिर पड़े जैसे वन में कुल्हाड़ी से कटा पुष्पित शिखरों वाला वृक्ष।
4युद्ध में इन्द्र (दैत्यशत्रु) द्वारा फेंके गए वज्र के समान मन को व्यथित करने वाले भरत के वज्रतुल्य वचन सुनकर शत्रुतापन राम अपनी दोनों भुजाएँ फैलाकर भूमि पर उसी प्रकार गिर पड़े जैसे वन में कुल्हाड़ी से कटा पुष्पित शिखरों वाला वृक्ष।
5वे भ्राता चारों ओर से, विलाप करती सीता सहित, महाधनुर्धर और पृथ्वीपति राम पर जल छिड़कने लगे, जो शोक से पीड़ित होकर भूमि पर गिर पड़े थे और बार-बार नदी के तट पर प्रहार करने से थके हुए हाथी के समान पड़े थे।
6चेतना लौटने पर विपुल अश्रु बहाते हुए राम फिर करुण स्वर में बोलने लगे।
7यह सुनकर कि उनके पिता जगत् के स्वामी राजा दशरथ स्वर्ग सिधार गए, धर्मात्मा राम ने अपने धर्मयुक्त आचरण के अनुरूप भरत से कहा:
8अब जब मेरे पिता देवताओं द्वारा नियत मार्ग पर चल दिए, तब मैं अयोध्या में क्या करूँगा? राजाओं में श्रेष्ठ उन राजा से रहित उस अयोध्या पर कौन शासन करेगा?
9जो उदारचेता मेरे कारण शोक से मर गए, उनके अन्तिम संस्कार तक मैं न कर सका। अभागे जन्म वाले मेरे जीवन का क्या उपयोग?
10हे निर्दोष भरत! यह सन्तोष की बात है कि तुम और शत्रुघ्न सचमुच भाग्यशाली हो कि तुमने अपनी अभिलषित कामना पूर्ण की, क्योंकि तुमने समस्त अन्त्येष्टि कर्मों से राजा का यथोचित सम्मान किया।
11अपना वनवास पूर्ण करने के पश्चात् भी मैं उस अयोध्या में लौटना नहीं चाहता जो दिशाहीन है और अपने प्रमुख राजा से वंचित है।
12हे शत्रुदमन! जब पिता परलोक सिधार गए, तब वनवास की अवधि पूर्ण करने के पश्चात् अयोध्या में मुझे कौन मार्गदर्शन देगा?
13मेरा सदाचरण देखकर हमारे पिता मुझसे सान्त्वना के वचन कहा करते थे। अब कानों को प्रिय लगने वाले ऐसे वचन मैं किससे सुनूँगा?
14भरत से इस प्रकार कहकर शोक से अभिभूत राम अपनी पत्नी सीता के समीप गए, जिनका मुख पूर्णचन्द्र के समान था, और उनसे कहा।
15हे सीते! तुम्हारे श्वसुर नहीं रहे। हे लक्ष्मण! तुम अपने पिता से वंचित हो गए। भरत मुझे यह दुःखद समाचार सुना रहे हैं कि राजा दशरथ अपने स्वर्गलोक को प्राप्त हो गए।
16जब ककुत्स्थवंशी यह कह रहे थे, तब दशरथ के उन सब यशस्वी पुत्रों के नेत्रों से विपुल अश्रु उमड़ पड़े।
17सब भ्राताओं ने राम को यथासम्भव सान्त्वना देकर उनसे कहा—जगत् के रक्षक हमारे पिता को जलांजलि अर्पित की जाए।
18यह सुनकर कि उनके श्वसुर राजा दशरथ स्वर्ग सिधार गए, अश्रुपूर्ण नेत्रों वाली सीता अपने पति के मुख की ओर देख न सकीं।
19जनकनन्दिनी सीता को सान्त्वना देकर शोकाकुल राम ने लक्ष्मण से कहा, जो स्वयं भी शोक से व्यथित थे।
20मैं जाकर अपने उदारचेता पिता को जलांजलि अर्पित करूँगा। जाओ और इंगुदी फल का सूखा गूदा तथा वल्कल का उत्तरीय ले आओ।
21हम इसी क्रम में चलें—तुम पहले, सीता दूसरे और मैं अन्त में। शोक की यह यात्रा सचमुच भयंकर है।
22तदनन्तर उनके निरन्तर अनुगामी सुमन्त्र ने, जो आध्यात्मिक ज्ञान के मर्मज्ञ, उदारचेता, कोमलस्वभाव, आत्मसंयमी, शान्तचित्त और राम के प्रति अटल भक्त थे, उन्हें सान्त्वना दी। राजकुमारों के हाथ पकड़कर सुमन्त्र ने स्नान के लिए मंगलमयी मन्दाकिनी नदी में उनका अवतरण कराया।
23तदनन्तर उनके निरन्तर अनुगामी सुमन्त्र ने, जो आध्यात्मिक ज्ञान के मर्मज्ञ, उदारचेता, कोमलस्वभाव, आत्मसंयमी, शान्तचित्त और राम के प्रति अटल भक्त थे, उन्हें सान्त्वना दी। राजकुमारों के हाथ पकड़कर सुमन्त्र ने स्नान के लिए मंगलमयी मन्दाकिनी नदी में उनका अवतरण कराया।
24वे यशस्वी भ्राता बड़ी कठिनाई से वेगवती और मनोहर मन्दाकिनी नदी के समीप पहुँचे, जिसका अवतरण सुगम था और जिसके वन सदा पुष्पित रहते थे। वे ऐसे मंगलमय स्थान पर उतरे जो कीचड़रहित था और 'हे पिता! ये जलांजलि आपकी हो' कहकर जलांजलि अर्पित की।
25वे यशस्वी भ्राता बड़ी कठिनाई से वेगवती और मनोहर मन्दाकिनी नदी के समीप पहुँचे, जिसका अवतरण सुगम था और जिसके वन सदा पुष्पित रहते थे। वे ऐसे मंगलमय स्थान पर उतरे जो कीचड़रहित था और 'हे पिता! ये जलांजलि आपकी हो' कहकर जलांजलि अर्पित की।
26पृथ्वी के शासक राम ने दोनों हथेलियों की अंजलि में जल लिया और यम (मृत्यु के देवता) की दिशा दक्षिण की ओर मुख कर सिसकते हुए ये वचन कहे:
27'हे राजाओं में श्रेष्ठ! आप पितृलोक को चले गए, यह शुद्ध जल की अक्षय जलांजलि आप तक पहुँचे।'
28तत्पश्चात् प्रतापी रघुवंशी अपने भ्राताओं सहित मन्दाकिनी नदी के स्नानस्थल से तट पर पहुँचे और अपने दिवंगत पिता को पिण्ड अर्पित किया।
29बदरी फल मिश्रित इंगुदी के गूदे के पिण्ड दर्भ की बिछावन पर रखते हुए शोक से अभिभूत राम रोते हुए बोले:
30हे महाराज! हम आपको वही भोजन अर्पित करते हैं जो अब हम स्वयं ग्रहण करते हैं। कृपया इसे स्वीकार कीजिए। क्योंकि मनुष्य जो भोजन करता है, वही उसके देवता ग्रहण करते हैं।
31नरश्रेष्ठ राम नदी के तट पर चढ़कर उसी मार्ग से (जिससे वे आए थे) आगे बढ़े और मनोहर ढलानों वाले (चित्रकूट) पर्वत पर चढ़ गए।
32पृथ्वी के स्वामी राम पर्णकुटी के द्वार पर पहुँचे और भरत तथा लक्ष्मण को अपनी भुजाओं में ले लिया।
33सीता सहित सब भ्राताओं के विलाप की ध्वनि से वह पर्वत गूँज उठा, जो सिंहों की गर्जना के समान थी।
34जलांजलि अर्पित करते और विलाप करते उन पराक्रमी भ्राताओं द्वारा किए गए कोलाहलपूर्ण शब्द सुनकर भरत के सैनिक चिन्तित हो गए।
35उन्होंने कहा—'भरत अवश्य राम से मिल गए होंगे। यह प्रचण्ड शब्द अपने दिवंगत पिता के लिए उनका विलाप ही होगा।'
36तब वे सब अपने मन में एक ही विचार (राम को देखने का) लिए अपने शिविर छोड़कर उस दिशा में दौड़ पड़े जहाँ से वह शब्द आ रहा था।
37कुछ अश्वों पर सवार हुए, कुछ हाथियों पर, जबकि अन्य सुसज्जित रथों पर आरूढ़ हुए, और युवा पैदल ही चल पड़े।
38सारा जनसमूह एक साथ राम को देखने की इच्छा से आश्रम की ओर दौड़ पड़ा, मानो वे बहुत पहले चले गए हों, यद्यपि वे बहुत हाल में ही वनवास को गए थे।
39भ्राताओं का मिलन देखने के लिए उत्सुक वे सब लोग हर प्रकार के वाहनों से चले, जो खुरों और पहियों के शब्दों से भरे थे।
40अनेक वाहनों, (अश्वों के) खुरों और (रथों के) पहियों से रौंदी गई पृथ्वी उसी प्रकार कोलाहलपूर्ण शब्द करने लगी जैसे मेघों के घिरने पर आकाश।
41उस शब्द से भयभीत होकर हाथी अपनी हथिनियों सहित सारे मार्ग में मद की गन्ध फैलाते हुए अन्य वनों की ओर चले गए।
42वह शब्द सुनकर वराहों और मृगों के झुण्ड, भैंसे, सर्प और वानर, व्याघ्र, गौ के समान कानों वाले मृग, गवय तथा चितकबरे मृग—सब भयभीत हो गए।
43बत्तखें, जलसारस, हंस, कारण्डव, सारस, कोकिल और क्रौंच पक्षी संज्ञाशून्य होकर विभिन्न दिशाओं में उड़ गए।
44आकाश उस शब्द से भयभीत पक्षियों से भर गया और पृथ्वी लोगों से आच्छादित हो गई। दोनों अत्यन्त सुन्दर लगे।
45सहसा उन लोगों ने यशस्वी राम को, नरश्रेष्ठ और शत्रुदमन को, नंगी भूमि पर बैठे देखा।
46अश्रुपूर्ण मुख लिए और (सारे मार्ग में) कैकेयी तथा मन्थरा की निन्दा करते हुए वे सब लोग राम के समीप पहुँचे।
47तत्पश्चात् गहरे पीड़ित और अश्रुपूर्ण नेत्रों वाले उन लोगों को देखकर राम ने उन्हें ऐसे गले लगाया मानो वे उनके अपने माता-पिता हों।
48राम ने कुछ को गले लगाया, जबकि अन्य ने उन्हें प्रणाम किया। तत्पश्चात् उन्होंने अपने पूर्व साथियों और सम्बन्धियों का उनकी स्थिति के अनुसार सम्मान किया।
49उन उदारचेता लोगों के रुदन और कोलाहल से पृथ्वी, आकाश, पर्वत की गुफाएँ और सब दिशाएँ दुन्दुभियों के नाद के समान निरन्तर गूँजती रहीं। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अयोध्याकाण्ड का द्व्युत्तरशततम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1आफ्ना पिताको मृत्युका विषयमा भरतका वचन सुनेर राम अचेत भए।
2युद्धमा इन्द्र (दैत्यशत्रु) ले फ्याँकेको वज्रसमान मनलाई व्यथित पार्ने भरतका वज्रतुल्य वचन सुनेर शत्रुतापन राम आफ्ना दुवै पाखुरा फैलाएर भुइँमा त्यसै गरी ढले जसरी वनमा बन्चरोले काटिएको फुलेका टुप्पा भएको रूख।
3युद्धमा इन्द्र (दैत्यशत्रु) ले फ्याँकेको वज्रसमान मनलाई व्यथित पार्ने भरतका वज्रतुल्य वचन सुनेर शत्रुतापन राम आफ्ना दुवै पाखुरा फैलाएर भुइँमा त्यसै गरी ढले जसरी वनमा बन्चरोले काटिएको फुलेका टुप्पा भएको रूख।
4युद्धमा इन्द्र (दैत्यशत्रु) ले फ्याँकेको वज्रसमान मनलाई व्यथित पार्ने भरतका वज्रतुल्य वचन सुनेर शत्रुतापन राम आफ्ना दुवै पाखुरा फैलाएर भुइँमा त्यसै गरी ढले जसरी वनमा बन्चरोले काटिएको फुलेका टुप्पा भएको रूख।
5ती भाइहरू चारैतिरबाट, विलाप गर्दै गरेकी सीतासहित, महाधनुर्धर र पृथ्वीपति राममाथि पानी छर्कन थाले, जो शोकले पीडित भई भुइँमा ढलेका थिए र बारम्बार नदीको किनारमा प्रहार गरेर थाकेको हात्तीसमान पल्टिएका थिए।
6चेतना फर्केपछि प्रशस्त आँसु बगाउँदै राम फेरि करुण स्वरमा बोल्न थाले।
7आफ्ना पिता जगत्का स्वामी राजा दशरथ स्वर्ग सिधार्नुभयो भन्ने सुनेर धर्मात्मा रामले आफ्नो धर्मयुक्त आचरणअनुरूप भरतलाई भने:
8अब मेरा पिता देवताहरूले नियत गरेको मार्गमा जानुभएपछि म अयोध्यामा के गर्नेछु? राजाहरूमा श्रेष्ठ ती राजाविहीन त्यस अयोध्यामाथि कसले शासन गर्नेछ?
9जो उदारचेता मेरा कारण शोकले मर्नुभयो, उहाँका अन्तिम संस्कारसमेत म गर्न सकिनँ। अभागी जन्म भएको मेरो जीवनको के उपयोग?
10हे निर्दोष भरत! यो सन्तोषको कुरा हो कि तिमी र शत्रुघ्न साँच्चै भाग्यशाली छौ कि तिमीले आफ्नो अभिलषित कामना पूरा गर्यौ, किनभने तिमीले समस्त अन्त्येष्टि कर्मले राजाको यथोचित सम्मान गर्यौ।
11आफ्नो वनवास पूरा गरेपछि पनि म त्यस अयोध्यामा फर्कन चाहन्नँ जो दिशाविहीन छे र आफ्ना प्रमुख राजाबाट वञ्चित छे।
12हे शत्रुदमन! जब पिता परलोक सिधार्नुभयो, तब वनवासको अवधि पूरा गरेपछि अयोध्यामा मलाई कसले मार्गदर्शन दिनेछ?
13मेरो सदाचरण देखेर हाम्रा पिताले मलाई सान्त्वनाका वचन भन्नुहुन्थ्यो। अब कानलाई प्रिय लाग्ने त्यस्ता वचन म कसबाट सुन्नेछु?
14भरतलाई यसरी भनेर शोकले अभिभूत राम आफ्नी पत्नी सीताको छेउमा गए, जसको मुख पूर्णचन्द्रसमान थियो, र उनलाई भने।
15हे सीते! तिम्रा ससुरा रहनुभएन। हे लक्ष्मण! तिमी आफ्ना पिताबाट वञ्चित भयौ। भरतले मलाई यो दुःखद समाचार सुनाउँदै छन् कि राजा दशरथले आफ्नो स्वर्गलोक प्राप्त गर्नुभयो।
16जब ककुत्स्थवंशी यसो भन्दै थिए, तब दशरथका ती सबै यशस्वी पुत्रका आँखाबाट प्रशस्त आँसु उर्लिए।
17सबै भाइले रामलाई सकेसम्म सान्त्वना दिएर उनलाई भने—जगत्का रक्षक हाम्रा पितालाई जलाञ्जलि अर्पण गरियोस्।
18आफ्ना ससुरा राजा दशरथले स्वर्ग प्राप्त गर्नुभयो भन्ने सुनेर आँसुले भरिएका आँखा भएकी सीताले आफ्ना पतिको मुखतर्फ हेर्न सकिनन्।
19जनकनन्दिनी सीतालाई सान्त्वना दिएर शोकाकुल रामले लक्ष्मणलाई भने, जो आफैँ पनि शोकले व्यथित थिए।
20म गएर आफ्ना उदारचेता पितालाई जलाञ्जलि अर्पण गर्नेछु। जाऊ र इङ्गुदी फलको सुकेको गुदी तथा वल्कलको उत्तरीय ल्याऊ।
21हामी यसै क्रममा हिँडौँ—तिमी पहिले, सीता दोस्रो र म अन्त्यमा। शोकको यो यात्रा साँच्चै भयंकर छ।
22त्यसपछि तिनका निरन्तर अनुगामी सुमन्त्रले, जो आध्यात्मिक ज्ञानका मर्मज्ञ, उदारचेता, कोमलस्वभाव, आत्मसंयमी, शान्तचित्त र रामप्रति अटल भक्त थिए, उनलाई सान्त्वना दिए। राजकुमारहरूका हात समातेर सुमन्त्रले स्नानका लागि मंगलमयी मन्दाकिनी नदीमा तिनको अवतरण गराए।
23त्यसपछि तिनका निरन्तर अनुगामी सुमन्त्रले, जो आध्यात्मिक ज्ञानका मर्मज्ञ, उदारचेता, कोमलस्वभाव, आत्मसंयमी, शान्तचित्त र रामप्रति अटल भक्त थिए, उनलाई सान्त्वना दिए। राजकुमारहरूका हात समातेर सुमन्त्रले स्नानका लागि मंगलमयी मन्दाकिनी नदीमा तिनको अवतरण गराए।
24ती यशस्वी भाइहरू ठूलो कठिनाइले वेगवती र मनोहर मन्दाकिनी नदीको छेउमा पुगे, जसको अवतरण सुगम थियो र जसका वन सदा फुलिरहन्थे। तिनीहरू यस्तो मंगलमय ठाउँमा ओर्ले जो हिलोरहित थियो र 'हे पिता! यी जलाञ्जलि तपाईंकी होऊन्' भन्दै जलाञ्जलि अर्पण गरे।
25ती यशस्वी भाइहरू ठूलो कठिनाइले वेगवती र मनोहर मन्दाकिनी नदीको छेउमा पुगे, जसको अवतरण सुगम थियो र जसका वन सदा फुलिरहन्थे। तिनीहरू यस्तो मंगलमय ठाउँमा ओर्ले जो हिलोरहित थियो र 'हे पिता! यी जलाञ्जलि तपाईंकी होऊन्' भन्दै जलाञ्जलि अर्पण गरे।
26पृथ्वीका शासक रामले दुवै हत्केलाको अञ्जुलीमा पानी लिए र यम (मृत्युका देवता) को दिशा दक्षिणतर्फ मुख गरी सुँक्कसुँक्क गर्दै यी वचन भने:
27'हे राजाहरूमा श्रेष्ठ! तपाईं पितृलोक जानुभयो, यो शुद्ध पानीको अक्षय जलाञ्जलि तपाईंसम्म पुगोस्।'
28त्यसपछि प्रतापी रघुवंशी आफ्ना भाइहरूसहित मन्दाकिनी नदीको स्नानस्थलबाट किनारमा पुगे र आफ्ना दिवङ्गत पितालाई पिण्ड अर्पण गरे।
29बयर फल मिसिएको इङ्गुदीको गुदीका पिण्ड दर्भको ओछ्यानमा राख्दै शोकले अभिभूत राम रुँदै भने:
30हे महाराज! हामी तपाईंलाई त्यही भोजन अर्पण गर्छौं जुन अब हामी आफैँ ग्रहण गर्छौं। कृपया यो स्वीकार गर्नुहोस्। किनभने मानिसले जुन भोजन गर्छ, त्यही उसका देवताले ग्रहण गर्छन्।
31नरश्रेष्ठ राम नदीको किनारमा चढेर उही बाटोबाट (जुनबाट उनी आएका थिए) अगाडि बढे र मनोहर भिरालो भएको (चित्रकूट) पर्वतमा चढे।
32पृथ्वीका स्वामी राम पर्णकुटीको ढोकामा पुगे र भरत तथा लक्ष्मणलाई आफ्ना पाखुरामा लिए।
33सीतासहित सबै भाइको विलापको ध्वनिले त्यो पर्वत गुन्जियो, जो सिंहको गर्जनसमान थियो।
34जलाञ्जलि अर्पण गर्दै र विलाप गर्दै गरेका ती पराक्रमी भाइहरूले गरेको कोलाहलपूर्ण आवाज सुनेर भरतका सैनिक चिन्तित भए।
35तिनीहरूले भने—'भरत अवश्य रामसँग भेटिसकेका होलान्। यो प्रचण्ड आवाज आफ्ना दिवङ्गत पिताका लागि तिनको विलाप नै हुनुपर्छ।'
36तब तिनीहरू सबै आफ्नो मनमा एउटै विचार (राम हेर्ने) लिएर आफ्ना शिविर छोडेर त्यस दिशामा दौडे जहाँबाट त्यो आवाज आइरहेको थियो।
37कोही घोडामा सवार भए, कोही हात्तीमा, जबकि अरू सुसज्जित रथमा आरूढ भए, र युवाहरू पैदलै हिँडे।
38सारा जनसमूह एकैसाथ रामलाई हेर्ने इच्छाले आश्रमतर्फ दौड्यो, मानौँ उनी धेरै पहिले गएका हुन्, यद्यपि उनी भर्खरै वनवास गएका थिए।
39भाइहरूको मिलन हेर्न उत्सुक ती सबै मानिस हरेक प्रकारका वाहनबाट हिँडे, जो खुर र पाङ्ग्राका आवाजले भरिएका थिए।
40अनेक वाहन, (घोडाका) खुर र (रथका) पाङ्ग्राले कुल्चिएको पृथ्वीले त्यसै गरी कोलाहलपूर्ण आवाज निकाल्यो जसरी बादल जम्मा हुँदा आकाशले।
41त्यस आवाजले भयभीत भई हात्तीहरू आफ्ना हात्तिनीसहित सारा बाटोमा मदको गन्ध फैलाउँदै अन्य वनतर्फ गए।
42त्यो आवाज सुनेर बँदेल र मृगका बथान, भैँसी, सर्प र वानर, बाघ, गाईका जस्ता कान भएका मृग, गवय तथा थोप्ले मृग—सबै भयभीत भए।
43हाँस, जलसारस, हंस, कारण्डव, सारस, कोइली र क्रौञ्च पक्षीहरू संज्ञाविहीन भई विभिन्न दिशामा उडे।
44आकाश त्यस आवाजले भयभीत पक्षीहरूले भरियो र पृथ्वी मानिसहरूले ढाकियो। दुवै अत्यन्तै सुन्दर देखिए।
45एक्कासि ती मानिसहरूले यशस्वी रामलाई, नरश्रेष्ठ र शत्रुदमनलाई, नाङ्गो भुइँमा बसेको देखे।
46आँसुले भरिएका मुख लिएर र (सारा बाटोमा) कैकेयी तथा मन्थराको निन्दा गर्दै ती सबै मानिस रामको छेउमा पुगे।
47त्यसपछि गहिरो पीडित र आँसुले भरिएका आँखा भएका ती मानिसलाई देखेर रामले तिनलाई यसरी अँगालो हाले मानौँ तिनी उनका आफ्नै आमाबुबा हुन्।
48रामले कतिपयलाई अँगालो हाले, जबकि अरूले उनलाई प्रणाम गरे। त्यसपछि उनले आफ्ना पूर्व साथी र नातेदारहरूको तिनको स्थितिअनुसार सम्मान गरे।
49ती उदारचेता मानिसहरूको रुवाइ र कोलाहलले पृथ्वी, आकाश, पर्वतका गुफा र सबै दिशा दुन्दुभिको नादसमान निरन्तर गुन्जिरहे। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अयोध्याकाण्डको एक सय दुईऔँ सर्ग समाप्त भयो।