अध्याय 69

सर्गः 69

दिखाएँ:
दृश्य:
rama sita lakshmana
श्लोक 1
संस्कृत

कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ रामलक्ष्मणौ। अवेक्षन्तौ वने सीतां पश्चिमां जग्मतुर्दिशम्।।3.69.1।।

अंग्रेज़ी

Rama and Lakshmana offered libations (for Jatayu) and went westward, looking for Sita in the forest.

हिन्दी

राम और लक्ष्मण ने (जटायु के लिए) जलांजलि अर्पित की और वन में सीता को खोजते हुए पश्चिम की ओर बढ़े।

नेपाली

राम र लक्ष्मणले (जटायुका लागि) जलाञ्जली अर्पण गरे र वनमा सीतालाई खोज्दै पश्चिमतर्फ बढे।

श्लोक 2
संस्कृत

तौ दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ। अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः।।3.69.2।।

अंग्रेज़ी

Wielding bow, arrows and sword, both the princes of the Ikshvaku race went southward and entered an untrodden (densely wooded) tract.

हिन्दी

धनुष, बाण और तलवार धारण किए इक्ष्वाकु कुल के दोनों राजकुमार दक्षिण की ओर गए और एक अपथगामी (घने वृक्षों वाले) प्रदेश में प्रविष्ट हुए।

नेपाली

धनुष, बाण र तरबार धारण गरेका इक्ष्वाकु कुलका दुवै राजकुमार दक्षिणतर्फ गए र एउटा अपथगामी (घना रूख भएको) प्रदेशमा प्रविष्ट भए।

श्लोक 3
संस्कृत

गुल्मैर्वृक्षैश्च बहुभिर्लताभिश्च प्रवेष्टितम्। आवृतं सर्वतो दुर्गं गहनं घोरदर्शनम्।।3.69.3।।

अंग्रेज़ी

It was a dense, impenetrable and dreadful forest covered with shrubs, trees and creepers spread all over.

हिन्दी

वह घना, दुर्गम और भयंकर वन था, जो सर्वत्र फैली झाड़ियों, वृक्षों और लताओं से आच्छादित था।

नेपाली

त्यो घना, दुर्गम र भयंकर वन थियो, जो सर्वत्र फैलिएका झाडी, रूख र लहराले ढाकिएको थियो।

श्लोक 4
संस्कृत

व्यतिक्रम्य तु वेगेन व्यालसिंहनिषेवितम्। सुभीमं तन्महारण्यं व्यतियातौ महाबलौ।।3.69.4।।

अंग्रेज़ी

The two mighty heroes swiftly forged through the great forest, which was an abode of serpents and lions.

हिन्दी

दोनों बलशाली वीर शीघ्रता से उस महान् वन से होकर आगे बढ़े, जो सर्पों और सिंहों का आवास था।

नेपाली

दुवै बलशाली वीर हतारसाथ त्यस महान् वनबाट अगाडि बढे, जो सर्प र सिंहको आवास थियो।

श्लोक 5
संस्कृत

ततः परं जनस्थानातत्रिक्रोशं गम्य राघवौ। क्रौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं तौ महौजसौ।।3.69.5।।

अंग्रेज़ी

Both the mighty princes of the Raghu dynasty covered a distance of three krosas from Janasthana and entered the impassable kraunchaforest.

हिन्दी

रघुवंश के दोनों बलशाली राजकुमारों ने जनस्थान से तीन कोस की दूरी तय की और दुर्गम क्रौञ्च वन में प्रवेश किया।

नेपाली

रघुवंशका दुवै बलशाली राजकुमारले जनस्थानबाट तीन कोसको दूरी पार गरे र दुर्गम क्रौञ्च वनमा प्रवेश गरे।

sita
श्लोक 6
संस्कृत

नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः। नानापक्षिगणैर्युक्तं नानाव्यालमृगैर्युतम्।।3.69.6।। दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद्वनं तौ विचिक्यतुः। तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणकर्शितौ।।3.69.7।।

अंग्रेज़ी

Tormented due to abduction of Sita, the two princes anxious to see her searched all over the dense forest stopping here and there on the way. The thick forest looked like a conglomeration of big clouds. It was filled with different kinds of birds, snakes and animals.

हिन्दी

सीता के अपहरण से सन्तप्त दोनों राजकुमार उन्हें देखने के लिए उत्सुक होकर मार्ग में यहाँ-वहाँ रुकते हुए समस्त घने वन में खोजते रहे। वह घना वन विशाल मेघों के समूह के समान दिखता था। वह नाना प्रकार के पक्षियों, सर्पों और पशुओं से भरा था।

नेपाली

सीताको अपहरणले सन्तप्त दुवै राजकुमार उनलाई देख्न उत्सुक भई बाटोमा यताउता रोकिँदै समस्त घना वनमा खोजिरहे। त्यो घना वन विशाल बादलको समूहसमान देखिन्थ्यो। त्यो नाना प्रकारका पक्षी, सर्प र पशुले भरिएको थियो।

sita
श्लोक 7
संस्कृत

नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः। नानापक्षिगणैर्युक्तं नानाव्यालमृगैर्युतम्।।3.69.6।। दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद्वनं तौ विचिक्यतुः। तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणकर्शितौ।।3.69.7।।

अंग्रेज़ी

Tormented due to abduction of Sita, the two princes anxious to see her searched all over the dense forest stopping here and there on the way. The thick forest looked like a conglomeration of big clouds. It was filled with different kinds of birds, snakes and animals.

हिन्दी

सीता के अपहरण से सन्तप्त दोनों राजकुमार उन्हें देखने के लिए उत्सुक होकर मार्ग में यहाँ-वहाँ रुकते हुए समस्त घने वन में खोजते रहे। वह घना वन विशाल मेघों के समूह के समान दिखता था। वह नाना प्रकार के पक्षियों, सर्पों और पशुओं से भरा था।

नेपाली

सीताको अपहरणले सन्तप्त दुवै राजकुमार उनलाई देख्न उत्सुक भई बाटोमा यताउता रोकिँदै समस्त घना वनमा खोजिरहे। त्यो घना वन विशाल बादलको समूहसमान देखिन्थ्यो। त्यो नाना प्रकारका पक्षी, सर्प र पशुले भरिएको थियो।

dasharatha
श्लोक 8
संस्कृत

ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रिक्रोशं भ्रातरौ तदा। क्रौञ्चारण्यमतिक्रम्य मतङ्गाश्रममन्तरा।।3.69.8।। दृष्ट्वा तु तद्वनं घोरं बहुभीममृगद्विजम्। ननासत्त्वसमाकीर्णं सर्वं गहनपादपम्।।3.69.9।। ददृशाते तु तौ तत्र दरीं दशरथात्मजौ। पातालसमगम्भीरां तमसा नित्यसंवृताम्।।3.69.10।।

अंग्रेज़ी

Then both the sons of Dasaratha, went further east, crossed the kraunchaforest after three krosas. They saw a dreadful forest which was full of fierce animals and birds near the hermitage of sage Matanga. It was densely covered with trees. They saw there a cave perpetually enveloped in darkness which was as deep as the netherworld.

हिन्दी

तत्पश्चात् दशरथ के दोनों पुत्र और पूर्व की ओर बढ़े, तीन कोस के पश्चात् क्रौञ्च वन पार किया। उन्होंने मुनि मतंग के आश्रम के समीप एक भयंकर वन देखा जो उग्र पशुओं और पक्षियों से भरा था। वह वृक्षों से सघन आच्छादित था। वहाँ उन्होंने एक गुफा देखी जो सदा अन्धकार से आवृत रहती थी और पाताल के समान गहरी थी।

नेपाली

त्यसपछि दशरथका दुवै पुत्र अझ पूर्वतर्फ बढे, तीन कोसपछि क्रौञ्च वन पार गरे। उनीहरूले मुनि मतङ्गको आश्रमको छेउमा एउटा भयंकर वन देखे जो उग्र पशु र पक्षीले भरिएको थियो। त्यो रूखले सघन ढाकिएको थियो। त्यहाँ उनीहरूले एउटा गुफा देखे जो सदा अन्धकारले आवृत रहन्थ्यो र पातालसमान गहिरो थियो।

dasharatha
श्लोक 9
संस्कृत

ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रिक्रोशं भ्रातरौ तदा। क्रौञ्चारण्यमतिक्रम्य मतङ्गाश्रममन्तरा।।3.69.8।। दृष्ट्वा तु तद्वनं घोरं बहुभीममृगद्विजम्। ननासत्त्वसमाकीर्णं सर्वं गहनपादपम्।।3.69.9।। ददृशाते तु तौ तत्र दरीं दशरथात्मजौ। पातालसमगम्भीरां तमसा नित्यसंवृताम्।।3.69.10।।

अंग्रेज़ी

Then both the sons of Dasaratha, went further east, crossed the kraunchaforest after three krosas. They saw a dreadful forest which was full of fierce animals and birds near the hermitage of sage Matanga. It was densely covered with trees. They saw there a cave perpetually enveloped in darkness which was as deep as the netherworld.

हिन्दी

तत्पश्चात् दशरथ के दोनों पुत्र और पूर्व की ओर बढ़े, तीन कोस के पश्चात् क्रौञ्च वन पार किया। उन्होंने मुनि मतंग के आश्रम के समीप एक भयंकर वन देखा जो उग्र पशुओं और पक्षियों से भरा था। वह वृक्षों से सघन आच्छादित था। वहाँ उन्होंने एक गुफा देखी जो सदा अन्धकार से आवृत रहती थी और पाताल के समान गहरी थी।

नेपाली

त्यसपछि दशरथका दुवै पुत्र अझ पूर्वतर्फ बढे, तीन कोसपछि क्रौञ्च वन पार गरे। उनीहरूले मुनि मतङ्गको आश्रमको छेउमा एउटा भयंकर वन देखे जो उग्र पशु र पक्षीले भरिएको थियो। त्यो रूखले सघन ढाकिएको थियो। त्यहाँ उनीहरूले एउटा गुफा देखे जो सदा अन्धकारले आवृत रहन्थ्यो र पातालसमान गहिरो थियो।

dasharatha
श्लोक 10
संस्कृत

ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रिक्रोशं भ्रातरौ तदा। क्रौञ्चारण्यमतिक्रम्य मतङ्गाश्रममन्तरा।।3.69.8।। दृष्ट्वा तु तद्वनं घोरं बहुभीममृगद्विजम्। ननासत्त्वसमाकीर्णं सर्वं गहनपादपम्।।3.69.9।। ददृशाते तु तौ तत्र दरीं दशरथात्मजौ। पातालसमगम्भीरां तमसा नित्यसंवृताम्।।3.69.10।।

अंग्रेज़ी

Then both the sons of Dasaratha, went further east, crossed the kraunchaforest after three krosas. They saw a dreadful forest which was full of fierce animals and birds near the hermitage of sage Matanga. It was densely covered with trees. They saw there a cave perpetually enveloped in darkness which was as deep as the netherworld.

हिन्दी

तत्पश्चात् दशरथ के दोनों पुत्र और पूर्व की ओर बढ़े, तीन कोस के पश्चात् क्रौञ्च वन पार किया। उन्होंने मुनि मतंग के आश्रम के समीप एक भयंकर वन देखा जो उग्र पशुओं और पक्षियों से भरा था। वह वृक्षों से सघन आच्छादित था। वहाँ उन्होंने एक गुफा देखी जो सदा अन्धकार से आवृत रहती थी और पाताल के समान गहरी थी।

नेपाली

त्यसपछि दशरथका दुवै पुत्र अझ पूर्वतर्फ बढे, तीन कोसपछि क्रौञ्च वन पार गरे। उनीहरूले मुनि मतङ्गको आश्रमको छेउमा एउटा भयंकर वन देखे जो उग्र पशु र पक्षीले भरिएको थियो। त्यो रूखले सघन ढाकिएको थियो। त्यहाँ उनीहरूले एउटा गुफा देखे जो सदा अन्धकारले आवृत रहन्थ्यो र पातालसमान गहिरो थियो।

श्लोक 11
संस्कृत

आसाद्य तौ नरव्याघ्रौ दर्यास्तस्याविदूरतः। ददृशाते महारूपां राक्षसीं विकृताननाम्।।3.69.11।।

अंग्रेज़ी

Both the princes,the best among men, reached the cave and saw a huge demoness with a disfigured face not far from the cave.

हिन्दी

पुरुषों में श्रेष्ठ दोनों राजकुमार उस गुफा के समीप पहुँचे और गुफा से अधिक दूर नहीं विकृत मुख वाली एक विशाल राक्षसी देखी।

नेपाली

मानिसहरूमा श्रेष्ठ दुवै राजकुमार त्यस गुफाको छेउमा पुगे र गुफाबाट धेरै टाढा नभई विकृत मुख भएकी एउटी विशाल राक्षसी देखे।

श्लोक 12
संस्कृत

भयदामल्पसत्त्वानां बीभत्सां रौद्रदर्शनाम्। लम्बोदरीं तीक्ष्णदंष्ट्रां करालीं परुषत्वचम्।।3.69.12।। भक्षयन्तीं मृगान्भीमान्विकटां मुक्तमूर्धजाम्। प्रैक्षेतां तौ ततस्तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।3.69.13।।

अंग्रेज़ी

Then the two brothers saw a fearful demoness who could strike terror in the mind of the timid, an uncouth figure with huge curved skins, with a big stomach, dishevelled hair, sharp and long teeth, devouring wild animals.

हिन्दी

तब दोनों भ्राताओं ने एक भयावह राक्षसी देखी जो भीरुओं के मन में आतंक भर सकती थी—असभ्य आकृति, विशाल वक्रित त्वचा, बड़ा उदर, बिखरे केश, तीखे और लम्बे दाँत, वन्य पशुओं को खाती हुई।

नेपाली

तब दुवै दाजुभाइले एउटी भयावह राक्षसी देखे जसले भीरुहरूको मनमा आतङ्क भर्न सक्थी—असभ्य आकृति, विशाल बाङ्गिएको छाला, ठूलो पेट, छरिएका कपाल, तीखा र लामा दाँत, वन्य पशु खाँदै गरेकी।

श्लोक 13
संस्कृत

भयदामल्पसत्त्वानां बीभत्सां रौद्रदर्शनाम्। लम्बोदरीं तीक्ष्णदंष्ट्रां करालीं परुषत्वचम्।।3.69.12।। भक्षयन्तीं मृगान्भीमान्विकटां मुक्तमूर्धजाम्। प्रैक्षेतां तौ ततस्तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।3.69.13।।

अंग्रेज़ी

Then the two brothers saw a fearful demoness who could strike terror in the mind of the timid, an uncouth figure with huge curved skins, with a big stomach, dishevelled hair, sharp and long teeth, devouring wild animals.

हिन्दी

तब दोनों भ्राताओं ने एक भयावह राक्षसी देखी जो भीरुओं के मन में आतंक भर सकती थी—असभ्य आकृति, विशाल वक्रित त्वचा, बड़ा उदर, बिखरे केश, तीखे और लम्बे दाँत, वन्य पशुओं को खाती हुई।

नेपाली

तब दुवै दाजुभाइले एउटी भयावह राक्षसी देखे जसले भीरुहरूको मनमा आतङ्क भर्न सक्थी—असभ्य आकृति, विशाल बाङ्गिएको छाला, ठूलो पेट, छरिएका कपाल, तीखा र लामा दाँत, वन्य पशु खाँदै गरेकी।

lakshmana
श्लोक 14
संस्कृत

सा समासाद्य तौ वीरौ व्रजन्तं भ्रातुरग्रतः। एहि रंस्यावहेत्युक्त्वा समालम्बत लक्ष्मणम्।।3.69.14।।

अंग्रेज़ी

She came close to them, held Lakshmana who was walking ahead of his brother and said Come, let us enjoy.

हिन्दी

वह उनके समीप आई, अपने भ्राता से आगे चलते लक्ष्मण को पकड़ लिया और कहा—आओ, हम आनन्द लें।

नेपाली

ऊ तिनको छेउमा आई, आफ्ना दाजुभन्दा अगाडि हिँडिरहेका लक्ष्मणलाई समाती र भनी—आऊ, हामी आनन्द लिऔँ।

lakshmana
श्लोक 15
संस्कृत

उवाच चैनं वचनं सौमित्रिमुपगूह्य सा। अहं त्वयोमुखी नाम लब्धा ते त्वमसि प्रियः।।3.69.15।। नाथ पर्वतकूटेषु नदीनां पुलिनेषु च। आयुश्शेषमिमं वीर त्वं मया सह रंस्यसे।।3.69.16।।

अंग्रेज़ी

Taking hold of Saumitri the demoness said 'I am Ayomukhi and I have been obtained by you. You got me, O hero, O lord For the rest of your life you will sport with me on the lofty hills and river banks.'

हिन्दी

सुमित्रानन्दन को पकड़कर उस राक्षसी ने कहा—'मैं अयोमुखी हूँ और मैं तुम्हें प्राप्त हो गई हूँ। हे वीर! हे स्वामी! तुमने मुझे पा लिया। शेष जीवन तुम मेरे साथ ऊँची पहाड़ियों और नदीतटों पर क्रीड़ा करोगे।'

नेपाली

सुमित्रानन्दनलाई समातेर त्यस राक्षसीले भनी—'म अयोमुखी हुँ र म तिमीलाई प्राप्त भएकी छु। हे वीर! हे स्वामी! तिमीले मलाई पायौ। बाँकी जीवन तिमी मसँग अग्ला पहाड र नदीकिनारमा क्रीडा गर्नेछौ।'

lakshmana
श्लोक 16
संस्कृत

उवाच चैनं वचनं सौमित्रिमुपगूह्य सा। अहं त्वयोमुखी नाम लब्धा ते त्वमसि प्रियः।।3.69.15।। नाथ पर्वतकूटेषु नदीनां पुलिनेषु च। आयुश्शेषमिमं वीर त्वं मया सह रंस्यसे।।3.69.16।।

अंग्रेज़ी

Taking hold of Saumitri the demoness said 'I am Ayomukhi and I have been obtained by you. You got me, O hero, O lord For the rest of your life you will sport with me on the lofty hills and river banks.'

हिन्दी

सुमित्रानन्दन को पकड़कर उस राक्षसी ने कहा—'मैं अयोमुखी हूँ और मैं तुम्हें प्राप्त हो गई हूँ। हे वीर! हे स्वामी! तुमने मुझे पा लिया। शेष जीवन तुम मेरे साथ ऊँची पहाड़ियों और नदीतटों पर क्रीड़ा करोगे।'

नेपाली

सुमित्रानन्दनलाई समातेर त्यस राक्षसीले भनी—'म अयोमुखी हुँ र म तिमीलाई प्राप्त भएकी छु। हे वीर! हे स्वामी! तिमीले मलाई पायौ। बाँकी जीवन तिमी मसँग अग्ला पहाड र नदीकिनारमा क्रीडा गर्नेछौ।'

lakshmana
श्लोक 17
संस्कृत

एवमुक्तस्तु कुपितः खड्गमुद्धृत्य लक्ष्मणः। कर्णनासास्तनं तस्या निचकर्तारिसूदनः।।3.69.17।।

अंग्रेज़ी

Thus addressed, Lakshmana, subduer of enemies, became angry, took out the sword and cut off her ears, nose and breasts.

हिन्दी

इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर शत्रुदमन लक्ष्मण क्रुद्ध हुए, तलवार निकाली और उसके कान, नाक तथा स्तन काट डाले।

नेपाली

यसरी सम्बोधन गरिएपछि शत्रुदमन लक्ष्मण क्रुद्ध भए, तरबार निकाले र उसका कान, नाक तथा स्तन काटिदिए।

श्लोक 18
संस्कृत

कर्णनासे निकृत्ते तु विस्वरं सा विनद्य च। यथागतं प्रदुद्राव राक्षसी भीमदर्शना।।3.69.18।।

अंग्रेज़ी

When the ears and nose of the frightening demoness were cut off she shouted in a fierce tone and ran away in the direction she had come from.

हिन्दी

जब उस भयावह राक्षसी के कान और नाक कट गए, तब वह उग्र स्वर में चीखी और जिस दिशा से आई थी, उसी दिशा में भाग गई।

नेपाली

जब त्यस भयावह राक्षसीका कान र नाक काटिए, तब ऊ उग्र स्वरमा चिच्याई र जुन दिशाबाट आएकी थिई, त्यसै दिशामा भागी।

rama lakshmana
श्लोक 19
संस्कृत

तस्यां गतायां गहनं व्रजन्तौ वनमोजसा। आसेदतुरमित्रघ्नौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।3.69.19।।

अंग्रेज़ी

The destroyers of enemies, Rama and Lakshmana of great valour went through the dense forest after she ran away.

हिन्दी

उसके भाग जाने पर महापराक्रमी शत्रुनाशक राम और लक्ष्मण उस घने वन से होकर आगे बढ़े।

नेपाली

ऊ भागेपछि महापराक्रमी शत्रुनाशक राम र लक्ष्मण त्यस घना वनबाट अगाडि बढे।

lakshmana
श्लोक 20
संस्कृत

लक्ष्मणस्तु महातेजास्सत्त्ववान् शीलवान् शुचिः। अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम्।।3.69.20।।

अंग्रेज़ी

Lakshmana of great brilliance and power, of good conduct and pure character spoke to his highly effulgent brother with folded hands:

हिन्दी

महातेजस्वी और शक्तिशाली, सदाचारी और पवित्र चरित्र वाले लक्ष्मण ने अपने परम तेजस्वी भ्राता से हाथ जोड़कर कहा:

नेपाली

महातेजस्वी र शक्तिशाली, सदाचारी र पवित्र चरित्र भएका लक्ष्मणले आफ्ना परम तेजस्वी दाजुलाई हात जोडेर भने:

श्लोक 21
संस्कृत

स्पन्दते च दृढं बाहुरुद्विग्नमिव मे मनः। प्रायशश्चाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये।।3.69.21।।

अंग्रेज़ी

My arm is throbbing heavily. My mind is agitated. The omens I see foretell some undesirable events.

हिन्दी

मेरी भुजा प्रबल रूप से फड़क रही है। मेरा मन विचलित है। जो लक्षण मुझे दिखाई देते हैं, वे किसी अनिष्ट घटना की सूचना देते हैं।

नेपाली

मेरो पाखुरा प्रबल रूपमा फर्किरहेको छ। मेरो मन विचलित छ। जुन लक्षण मलाई देखिन्छन्, तिनले कुनै अनिष्ट घटनाको सूचना दिन्छन्।

श्लोक 22
संस्कृत

तस्मात्सज्जीभवार्य त्वं कुरुष्व वचनं हितम्। ममैव हि निमित्तानि सद्यश्शंसन्ति सम्भ्रमम्।।3.69.22।।

अंग्रेज़ी

O noble brother be alert. Heed my words of good advice. The bad omens I see presage perils.

हिन्दी

हे आर्य भ्राता! सतर्क रहिए। मेरे हितकर परामर्श के वचनों पर ध्यान दीजिए। जो अपशकुन मुझे दिखाई देते हैं, वे संकटों के पूर्वसूचक हैं।

नेपाली

हे आर्य दाजु! सतर्क रहनुहोस्। मेरो हितकर परामर्शका वचनमा ध्यान दिनुहोस्। जुन अपशकुन मलाई देखिन्छन्, ती सङ्कटका पूर्वसूचक हुन्।

श्लोक 23
संस्कृत

एष वञ्चुलको नाम पक्षी परमदारुणः। आवयोर्विजयं युद्धे शंसन्निव विनर्दति।।3.69.23।।

अंग्रेज़ी

This vanchulaka bird's loud and dreadful screams suggest our triumph in war.

हिन्दी

इस वञ्चुलक पक्षी की तीव्र और भयंकर चीखें युद्ध में हमारी विजय का संकेत देती हैं।

नेपाली

यस वञ्चुलक पक्षीका तीव्र र भयंकर चीत्कारले युद्धमा हाम्रो विजयको सङ्केत दिन्छन्।

sita
श्लोक 24
संस्कृत

तयोरन्वेषतोरेवं सर्वं तद्वनमोजसा। संजज्ञे विपुलः शब्दो प्रभञ्जन्निव तद्वनम्।।3.69.24।।

अंग्रेज़ी

As both the brothers with great prowess were searching for Sita all over, a huge sound exploded as if shattering the forest.

हिन्दी

जब महापराक्रमी दोनों भ्राता सर्वत्र सीता को खोज रहे थे, तब एक विशाल शब्द फूट पड़ा मानो वन को विदीर्ण कर रहा हो।

नेपाली

जब महापराक्रमी दुवै दाजुभाइ सर्वत्र सीतालाई खोजिरहेका थिए, तब एउटा विशाल आवाज फुट्यो मानौँ वनलाई चिर्दै छ।

श्लोक 25
संस्कृत

संवेष्टितमिवात्यर्थं गगनं मातरिश्वना। वनस्य तस्य शब्दोऽभूद्दिवमापूरयन्निव।।3.69.25।।

अंग्रेज़ी

It appeared as though a fierce wind rose from the forest and filled the sky.

हिन्दी

ऐसा प्रतीत हुआ मानो वन से एक प्रचण्ड वायु उठी हो और आकाश भर दिया हो।

नेपाली

यस्तो प्रतीत भयो मानौँ वनबाट एउटा प्रचण्ड वायु उठेको होस् र आकाश भरिदिएको होस्।

rama
श्लोक 26
संस्कृत

तं शब्दं काङ्क्षमाणस्तु रामः कक्षे सहानुजः। ददर्श सुमहाकायं राक्षसं विपुलोदरम्।।3.69.26।।

अंग्रेज़ी

While looking for the sound, Rama with his brother saw a demon with a huge body and a big belly.

हिन्दी

उस शब्द को ढूँढ़ते हुए राम ने अपने भ्राता सहित विशाल शरीर और बड़े उदर वाला एक राक्षस देखा।

नेपाली

त्यस आवाज खोज्दै रामले आफ्ना भाइसहित विशाल शरीर र ठूलो पेट भएको एउटा राक्षस देखे।

श्लोक 27
संस्कृत

आसेदतुस्ततस्तत्र तावुभौ प्रमुखे स्थितम्। विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुदरे मुखम्।।3.69.27।।

अंग्रेज़ी

Then both the brothers saw a very tall figure with a trunk that stood facing them. He had neither neck nor head. His face was in the stomach.

हिन्दी

तब दोनों भ्राताओं ने अत्यन्त ऊँची, धड़मात्र आकृति देखी जो उनके सम्मुख खड़ी थी। उसके न ग्रीवा थी, न सिर। उसका मुख उदर में था।

नेपाली

तब दुवै दाजुभाइले अत्यन्तै अग्लो, धडमात्र आकृति देखे जो तिनको सामु उभिएको थियो। त्यसको न घाँटी थियो, न शिर। त्यसको मुख पेटमा थियो।

श्लोक 28
संस्कृत

रोमभिर्निचितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोछ्रितम्। नीलमेघनिभं रौद्रं मेघस्तनितनिस्वनम्।।3.69.28।।

अंग्रेज़ी

With sharp bristled hair all over the body, he was a mammoth figure who looked like a mountain resembling a dark cloud with his voice like the thunder.

हिन्दी

सारे शरीर पर तीखे कड़े रोमों वाला वह विशालकाय काले मेघ के समान दिखते पर्वत के समान था और उसका स्वर वज्रगर्जन के समान था।

नेपाली

सारा शरीरमा तीखा कडा रौँ भएको त्यो विशालकाय कालो बादलसमान देखिने पर्वतसमान थियो र त्यसको स्वर वज्रगर्जनसमान थियो।

श्लोक 29
संस्कृत

अग्निज्वालानिकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता। महापक्ष्मेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च।।3.69.29।। एकेनोरसि घोरेण नयनेनाशुदर्शिना। महादंष्ट्रोपपन्नं तल्लेलिहानं महामुखम्।।3.69.30।।

अंग्रेज़ी

He had a single eye that was reddishbrown in colour resembling flaming fire. It was fixed in the chest. His eyelashes glowed. He had instant vision with massive fangs in his huge mouth. He was licking his lips.

हिन्दी

उसका एक ही नेत्र था जो प्रज्वलित अग्नि के समान पिंगल-लोहित वर्ण का था। वह छाती में स्थित था। उसकी पलकें दमक रही थीं। उसकी दृष्टि तत्काल थी और उसके विशाल मुख में विकराल दाढ़ें थीं। वह अपने ओष्ठ चाट रहा था।

नेपाली

त्यसको एउटै आँखा थियो जो प्रज्वलित अग्निसमान पहेँलो-रातो वर्णको थियो। त्यो छातीमा स्थित थियो। त्यसका परेला दन्किरहेका थिए। त्यसको दृष्टि तत्काल थियो र त्यसको विशाल मुखमा विकराल दाह्रा थिए। त्यो आफ्ना ओठ चाटिरहेको थियो।

श्लोक 30
संस्कृत

अग्निज्वालानिकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता। महापक्ष्मेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च।।3.69.29।। एकेनोरसि घोरेण नयनेनाशुदर्शिना। महादंष्ट्रोपपन्नं तल्लेलिहानं महामुखम्।।3.69.30।।

अंग्रेज़ी

He had a single eye that was reddishbrown in colour resembling flaming fire. It was fixed in the chest. His eyelashes glowed. He had instant vision with massive fangs in his huge mouth. He was licking his lips.

हिन्दी

उसका एक ही नेत्र था जो प्रज्वलित अग्नि के समान पिंगल-लोहित वर्ण का था। वह छाती में स्थित था। उसकी पलकें दमक रही थीं। उसकी दृष्टि तत्काल थी और उसके विशाल मुख में विकराल दाढ़ें थीं। वह अपने ओष्ठ चाट रहा था।

नेपाली

त्यसको एउटै आँखा थियो जो प्रज्वलित अग्निसमान पहेँलो-रातो वर्णको थियो। त्यो छातीमा स्थित थियो। त्यसका परेला दन्किरहेका थिए। त्यसको दृष्टि तत्काल थियो र त्यसको विशाल मुखमा विकराल दाह्रा थिए। त्यो आफ्ना ओठ चाटिरहेको थियो।

श्लोक 31
संस्कृत

भक्षयन्तं महाघोरानृक्षसिंहमृगद्विपान्। घोरौ भुजौ विकुर्वाणमुभौ योजनमायतौ।।3.69.31।।

अंग्रेज़ी

The terrific demon kept eating bears, lions, deer and elephants, catching with both his arms stretching up to one yojana.

हिन्दी

वह भयंकर राक्षस एक योजन तक फैली अपनी दोनों भुजाओं से पकड़-पकड़कर भालू, सिंह, मृग और हाथी खाता रहता था।

नेपाली

त्यो भयंकर राक्षस एक योजनसम्म फैलिएका आफ्ना दुवै पाखुराले समाती-समाती भालु, सिंह, मृग र हात्ती खाइरहन्थ्यो।

श्लोक 32
संस्कृत

कराभ्यां विविधान्गृह्यऋक्षान्पक्षिगणान्मृगान्। आकर्षन्तं विकर्षन्तमनेकान्मृगयूथपान्।।3.69.32।। स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः।

अंग्रेज़ी

He stood rooted there, catching bears, flocks of birds and deer with both his hands stretching up to one yojana, pulling and pushing them. (Now) he obstructed the path of the two brothers.

हिन्दी

वह वहीं जड़ जमाए खड़ा था, एक योजन तक फैली अपनी दोनों भुजाओं से भालू, पक्षियों के दल और मृग पकड़ता, खींचता और धकेलता। (अब) उसने दोनों भ्राताओं का मार्ग रोक दिया।

नेपाली

ऊ त्यहीँ जरा गाडेर उभिएको थियो, एक योजनसम्म फैलिएका आफ्ना दुवै हातले भालु, पक्षीका हुल र मृग समात्दै, तान्दै र धकेल्दै। (अब) उसले दुवै दाजुभाइको मार्ग रोक्यो।

श्लोक 33
संस्कृत

अथ तौ समभिक्रम्य क्रोशमात्रे ददर्शतुः।।3.69.33।। महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृम्। कबन्धमिव संस्थानादतिघोरप्रदर्शनम्।।3.69.34।।

अंग्रेज़ी

Then the brothers after covering one krosa (2 miles) saw a cruel, fierce, mighty monster named Kabandha looking like a trunk. He had a dreadful appearance and his arms encircled the area.

हिन्दी

तत्पश्चात् दोनों भ्राताओं ने एक कोस चलने के पश्चात् धड़ के समान दिखते कबन्ध नामक एक क्रूर, उग्र, बलशाली दानव को देखा। उसका रूप भयंकर था और उसकी भुजाएँ उस प्रदेश को घेरे थीं।

नेपाली

त्यसपछि दुवै दाजुभाइले एक कोस हिँडेपछि धडसमान देखिने कबन्ध नाम गरेको एक क्रूर, उग्र, बलशाली दानव देखे। त्यसको रूप भयंकर थियो र त्यसका पाखुराले त्यस प्रदेशलाई घेरेका थिए।

श्लोक 34
संस्कृत

अथ तौ समभिक्रम्य क्रोशमात्रे ददर्शतुः।।3.69.33।। महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृम्। कबन्धमिव संस्थानादतिघोरप्रदर्शनम्।।3.69.34।।

अंग्रेज़ी

Then the brothers after covering one krosa (2 miles) saw a cruel, fierce, mighty monster named Kabandha looking like a trunk. He had a dreadful appearance and his arms encircled the area.

हिन्दी

तत्पश्चात् दोनों भ्राताओं ने एक कोस चलने के पश्चात् धड़ के समान दिखते कबन्ध नामक एक क्रूर, उग्र, बलशाली दानव को देखा। उसका रूप भयंकर था और उसकी भुजाएँ उस प्रदेश को घेरे थीं।

नेपाली

त्यसपछि दुवै दाजुभाइले एक कोस हिँडेपछि धडसमान देखिने कबन्ध नाम गरेको एक क्रूर, उग्र, बलशाली दानव देखे। त्यसको रूप भयंकर थियो र त्यसका पाखुराले त्यस प्रदेशलाई घेरेका थिए।

rama lakshmana
श्लोक 35
संस्कृत

स महाबाहुरत्यर्थं प्रसार्य विपुलौ भुजौ। जग्राह सहितावेव राघवौ पीडयन्बलात्।।3.69.35।।

अंग्रेज़ी

The longarmed demon spread his hands and caught hold of Rama and Lakshmana together by pressing them with all his force.

हिन्दी

उस महाबाहु राक्षस ने अपने हाथ फैलाए और राम तथा लक्ष्मण दोनों को एक साथ पकड़कर पूरे बल से दबा दिया।

नेपाली

त्यस महाबाहु राक्षसले आफ्ना हात फैलाए र राम तथा लक्ष्मण दुवैलाई एकसाथ समातेर पूरा बलले थिचिदियो।

श्लोक 36
संस्कृत

खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजोवपुर्धरौ। भ्रातरौ विवशं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ।।3.69.36।।

अंग्रेज़ी

The two mighty brothers who wielded swords and strong bows and whose bodies were of fiery splendour became helpless, seized by the hands of Kabandha.

हिन्दी

तलवारें और दृढ़ धनुष धारण किए तथा अग्नि के समान तेजस्वी शरीर वाले वे दोनों बलशाली भ्राता कबन्ध के हाथों में पकड़े जाकर असहाय हो गए।

नेपाली

तरबार र दृढ धनुष धारण गरेका तथा अग्निसमान तेजस्वी शरीर भएका ती दुवै बलशाली दाजुभाइ कबन्धका हातमा समातिएर असहाय भए।

rama lakshmana
श्लोक 37
संस्कृत

तत्र धैर्येण शूरस्तु राघवो नैव विव्यथे। बाल्यादनाश्रयत्वाच्च लक्ष्मणस्त्वतिविव्यथे।।3.69.37।। उवाच स विषण्णस्सन्राघवं राघवानुजः।

अंग्रेज़ी

Of the two heroes, Rama being courageous was not worried but Lakshmana being younger and not having as much courage, was very much concerned and depressed. He said to Rama:

हिन्दी

दोनों वीरों में से साहसी राम चिन्तित नहीं हुए, किन्तु लक्ष्मण छोटे होने और उतना साहस न रखने के कारण अत्यन्त चिन्तित और खिन्न हो गए। उन्होंने राम से कहा:

नेपाली

दुवै वीरमध्ये साहसी राम चिन्तित भएनन्, तर लक्ष्मण कान्छा भएकाले र उति साहस नभएकाले अत्यन्तै चिन्तित र खिन्न भए। उनले रामलाई भने:

rama
श्लोक 38
संस्कृत

पश्य मां वीर विवशं राक्षसस्य वशं गतम्।।3.69.38।। मयैकेन विनिर्युक्तः परिमुञ्चस्व राघव।

अंग्रेज़ी

O heroic Rama see how helpless I am under the control of the demon. Set yourself free, leaving me alone and using me as an offering.

हिन्दी

हे वीर राम! देखिए, मैं इस राक्षस के वश में कितना असहाय हूँ। मुझे अकेला छोड़कर और मुझे बलि के रूप में देकर आप स्वयं को मुक्त कर लीजिए।

नेपाली

हे वीर राम! हेर्नुहोस्, म यस राक्षसको वशमा कति असहाय छु। मलाई एक्लै छोडेर र मलाई बलिका रूपमा दिएर तपाईं आफूलाई मुक्त पार्नुहोस्।

sita
श्लोक 39
संस्कृत

मां हि भूतबलिं दत्वा पलायस्व यथासुखम्।।3.69.39।। अधिगन्तासि वैदेहीमचिरेणेति मे मतिः।

अंग्रेज़ी

Giving me to this monstor as an offering, you may run away happily. I think you will soon obtain Vaidehi.

हिन्दी

मुझे इस दानव को बलि के रूप में देकर आप सुखपूर्वक भाग सकते हैं। मैं समझता हूँ कि आप शीघ्र ही वैदेही को प्राप्त कर लेंगे।

नेपाली

मलाई यस दानवलाई बलिका रूपमा दिएर तपाईं सुखपूर्वक भाग्न सक्नुहुन्छ। म ठान्छु कि तपाईंले छिट्टै वैदेहीलाई प्राप्त गर्नुहुनेछ।

rama
श्लोक 40
संस्कृत

प्रतिलभ्य च काकुत्स्थ पितृपैतामहीं महीम्।।3.69.40।। तत्र मां राम राज्यस्थस्स्मर्तुमर्हसि सर्वदा।

अंग्रेज़ी

O scion of the Kakutstha dynasty, on getting the hereditary kingdom and ruling over it you should always remember me.

हिन्दी

हे काकुत्स्थवंशज! पैतृक राज्य पाकर और उस पर शासन करते हुए आप मुझे सदा स्मरण रखिएगा।

नेपाली

हे काकुत्स्थवंशज! पैतृक राज्य पाएर र त्यसमाथि शासन गर्दा तपाईंले मलाई सदा सम्झनुहोला।

rama lakshmana
श्लोक 41
संस्कृत

लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु रामस्सौमित्रिमब्रवीत्।।3.69.41।। मा स्म त्रासं कृथा वीर न हि त्वादृग्विषीदति।

अंग्रेज़ी

O valiant Lakshmana, a hero like you should not get desparate. said Rama to Saumitri when he was thus entreated by Lakshmana.

हिन्दी

जब लक्ष्मण ने इस प्रकार निवेदन किया, तब राम ने सुमित्रानन्दन से कहा—हे पराक्रमी लक्ष्मण! तुम्हारे जैसे वीर को निराश नहीं होना चाहिए।

नेपाली

जब लक्ष्मणले यसरी निवेदन गरे, तब रामले सुमित्रानन्दनलाई भने—हे पराक्रमी लक्ष्मण! तिमीजस्तो वीर निराश हुनुहुँदैन।

rama lakshmana
श्लोक 42
संस्कृत

एतस्मिन्नन्तरे क्रूरो भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।3.69.42।। पप्रच्छ घननिर्घोषः कबन्धो दानवोत्तमः।

अंग्रेज़ी

In the meanwhile the foremost of the demons, Kabandha, rumbling like thunder questioned the brothers, Rama and Lakshmana:

हिन्दी

इसी बीच वज्रगर्जन के समान गरजते राक्षसों में श्रेष्ठ कबन्ध ने दोनों भ्राताओं राम और लक्ष्मण से पूछा:

नेपाली

यसैबीच वज्रगर्जनसमान गर्जने राक्षसहरूमा श्रेष्ठ कबन्धले दुवै दाजुभाइ राम र लक्ष्मणलाई सोध्यो:

श्लोक 43
संस्कृत

कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ।।3.69.43।। घोरं देशमिमं प्राप्तौ मम भक्षावुपस्थितौ।

अंग्रेज़ी

Who are you with bulllike shoulders, wielding big swords, bows and arrows? By coming to this place you have become my food.

हिन्दी

वृषभ के समान कन्धों वाले, विशाल तलवारें, धनुष और बाण धारण किए तुम कौन हो? इस स्थान पर आकर तुम मेरा भोजन बन गए हो।

नेपाली

साँढेसमान काँध भएका, विशाल तरबार, धनुष र बाण धारण गरेका तिमी को हौ? यस ठाउँमा आएर तिमी मेरो भोजन बनेका छौ।

श्लोक 44
संस्कृत

वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम्।।3.69.44।। इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः।

अंग्रेज़ी

For what purpose have you come? What work have you here ? You have come at the right time as my food, since I am hungry.

हिन्दी

तुम किस प्रयोजन से आए हो? यहाँ तुम्हारा क्या कार्य है? तुम ठीक समय पर मेरे भोजन के रूप में आए हो, क्योंकि मैं भूखा हूँ।

नेपाली

तिमी कुन प्रयोजनले आयौ? यहाँ तिम्रो के काम छ? तिमी ठीक समयमा मेरो भोजनका रूपमा आएका छौ, किनभने म भोकाएको छु।

श्लोक 45
संस्कृत

सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ।।3.69.45।। ममास्यमनुसम्प्राप्तौ दुर्लभं जीवितं पुनः।

अंग्रेज़ी

Holding bows, arrows and swords, looking like bulls with pointed horns you have entered my mouth. It is impossible for you to live any more.

हिन्दी

धनुष, बाण और तलवारें लिए, नुकीले सींगों वाले वृषभों के समान दिखते तुम मेरे मुख में प्रवेश कर चुके हो। तुम्हारा और अधिक जीवित रहना असम्भव है।

नेपाली

धनुष, बाण र तरबार लिएर, चुच्चा सिङ भएका साँढेसमान देखिने तिमी मेरो मुखमा प्रवेश गरिसकेका छौ। तिम्रो अझ जीवित रहनु असम्भव छ।

rama lakshmana
श्लोक 46
संस्कृत

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः।।3.69.46।। उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता।

अंग्रेज़ी

On hearing the words of the evilminded Kabandha, Rama said to Lakshmana with dried up mouth:

हिन्दी

दुर्बुद्धि कबन्ध के वचन सुनकर राम ने सूखे मुख से लक्ष्मण से कहा:

नेपाली

दुर्बुद्धि कबन्धका वचन सुनेर रामले सुकेको मुखले लक्ष्मणलाई भने:

sita lakshmana
श्लोक 47
संस्कृत

कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रमः।।3.69.47।। व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम्।

अंग्रेज़ी

O Lakshmana, your valour is truth.We have gone through from one calamity to a greater one without finding the beloved Sita. Now we have landed into a terrible crisis which will put an end to our own life.

हिन्दी

हे लक्ष्मण! तुम्हारा पराक्रम सत्य है। हम एक विपत्ति से बड़ी विपत्ति में जा पड़े और प्रिया सीता को न पा सके। अब हम ऐसे भयंकर संकट में आ गिरे हैं जो हमारे अपने प्राणों का अन्त कर देगा।

नेपाली

हे लक्ष्मण! तिम्रो पराक्रम सत्य छ। हामी एउटा विपत्तिबाट ठूलो विपत्तिमा गयौँ र प्रिया सीतालाई पाउन सकेनौँ। अब हामी यस्तो भयंकर सङ्कटमा आइपरेका छौँ जसले हाम्रै प्राणको अन्त्य गरिदिनेछ।

श्लोक 48
संस्कृत

कालस्य सुमहद्वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण।।3.69.48।। त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ।

अंग्रेज़ी

O tiger among men see how powerful the might of time is for all beings Just see yourself and myself afflicted wth this great calamity.

हिन्दी

हे पुरुषों में व्याघ्र! देखो, समस्त प्राणियों पर काल का बल कितना शक्तिशाली है! अपने आपको और मुझे इस महान् विपत्ति से पीड़ित देखो।

नेपाली

हे मानिसहरूमा बाघ! हेर, समस्त प्राणीमाथि कालको बल कति शक्तिशाली छ! आफूलाई र मलाई यस महान् विपत्तिले पीडित देख।

lakshmana
श्लोक 49
संस्कृत

नातिभारोस्ति कालस्य सर्वभूतेषु लक्ष्मण।।3.69.49।। शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे। कालाभिपन्नास्सीदन्ति यथा वालुकसेतवः।।3.69.50।।

अंग्रेज़ी

O Lakshmana look at the power of time over all creatures There is nothing too heavy for time. Even those who know the use of arms in war, or are brave or strong enough, cannot withstand the force of time like the barriers built with sand.

हिन्दी

हे लक्ष्मण! समस्त प्राणियों पर काल की शक्ति देखो! काल के लिए कुछ भी अति भारी नहीं। जो युद्ध में अस्त्रों का प्रयोग जानते हैं, अथवा वीर हैं या पर्याप्त बलवान् हैं, वे भी काल के वेग का सामना नहीं कर सकते, जैसे बालू से बनाए बाँध।

नेपाली

हे लक्ष्मण! समस्त प्राणीमाथि कालको शक्ति हेर! कालका लागि केही पनि अति भारी छैन। जसले युद्धमा अस्त्रको प्रयोग जान्दछन्, वा वीर छन् वा पर्याप्त बलवान् छन्, तिनले पनि कालको वेगको सामना गर्न सक्दैनन्, जस्तै बालुवाले बनाइएका बाँध।

lakshmana
श्लोक 50
संस्कृत

नातिभारोस्ति कालस्य सर्वभूतेषु लक्ष्मण।।3.69.49।। शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे। कालाभिपन्नास्सीदन्ति यथा वालुकसेतवः।।3.69.50।।

अंग्रेज़ी

O Lakshmana look at the power of time over all creatures There is nothing too heavy for time. Even those who know the use of arms in war, or are brave or strong enough, cannot withstand the force of time like the barriers built with sand.

हिन्दी

हे लक्ष्मण! समस्त प्राणियों पर काल की शक्ति देखो! काल के लिए कुछ भी अति भारी नहीं। जो युद्ध में अस्त्रों का प्रयोग जानते हैं, अथवा वीर हैं या पर्याप्त बलवान् हैं, वे भी काल के वेग का सामना नहीं कर सकते, जैसे बालू से बनाए बाँध।

नेपाली

हे लक्ष्मण! समस्त प्राणीमाथि कालको शक्ति हेर! कालका लागि केही पनि अति भारी छैन। जसले युद्धमा अस्त्रको प्रयोग जान्दछन्, वा वीर छन् वा पर्याप्त बलवान् छन्, तिनले पनि कालको वेगको सामना गर्न सक्दैनन्, जस्तै बालुवाले बनाइएका बाँध।

rama lakshmana dasharatha valmiki
श्लोक 51
संस्कृत

इति ब्रुवाणो दृढसत्यविक्रमो महायशा दाशरथिः प्रतापवान्। अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रपौरुषं स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाऽकरोत्।।3.69.51।।

अंग्रेज़ी

Firm in the strength of truth, famous and powerful Rama, son of Dasaratha, determined to act with a steadfast mind, spoke to Lakshmana of mighty manliness on seeing him. इत्यार्ष श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमस्सर्गः।। Thus ends the sixtyninth sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

हिन्दी

सत्य के बल में दृढ़, विख्यात और बलशाली दशरथ के पुत्र राम ने स्थिर मन से कार्य करने का निश्चय किया और महान् पुरुषार्थ वाले लक्ष्मण को देखकर उनसे कहा। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अरण्यकाण्ड का एकोनसप्ततितम सर्ग समाप्त हुआ।

नेपाली

सत्यको बलमा दृढ, विख्यात र बलशाली दशरथका पुत्र रामले स्थिर मनले काम गर्ने निश्चय गरे र महान् पुरुषार्थ भएका लक्ष्मणलाई देखेर उनलाई भने। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अरण्यकाण्डको उनन्सत्तरीऔँ सर्ग समाप्त भयो।