सर्गः 69
अरण्यकाण्ड · अध्याय 69
संस्कृत
1कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ रामलक्ष्मणौ। अवेक्षन्तौ वने सीतां पश्चिमां जग्मतुर्दिशम्।।3.69.1।।
2तौ दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ। अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः।।3.69.2।।
3गुल्मैर्वृक्षैश्च बहुभिर्लताभिश्च प्रवेष्टितम्। आवृतं सर्वतो दुर्गं गहनं घोरदर्शनम्।।3.69.3।।
4व्यतिक्रम्य तु वेगेन व्यालसिंहनिषेवितम्। सुभीमं तन्महारण्यं व्यतियातौ महाबलौ।।3.69.4।।
5ततः परं जनस्थानातत्रिक्रोशं गम्य राघवौ। क्रौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं तौ महौजसौ।।3.69.5।।
6नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः। नानापक्षिगणैर्युक्तं नानाव्यालमृगैर्युतम्।।3.69.6।। दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद्वनं तौ विचिक्यतुः। तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणकर्शितौ।।3.69.7।।
7नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः। नानापक्षिगणैर्युक्तं नानाव्यालमृगैर्युतम्।।3.69.6।। दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद्वनं तौ विचिक्यतुः। तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणकर्शितौ।।3.69.7।।
8ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रिक्रोशं भ्रातरौ तदा। क्रौञ्चारण्यमतिक्रम्य मतङ्गाश्रममन्तरा।।3.69.8।। दृष्ट्वा तु तद्वनं घोरं बहुभीममृगद्विजम्। ननासत्त्वसमाकीर्णं सर्वं गहनपादपम्।।3.69.9।। ददृशाते तु तौ तत्र दरीं दशरथात्मजौ। पातालसमगम्भीरां तमसा नित्यसंवृताम्।।3.69.10।।
9ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रिक्रोशं भ्रातरौ तदा। क्रौञ्चारण्यमतिक्रम्य मतङ्गाश्रममन्तरा।।3.69.8।। दृष्ट्वा तु तद्वनं घोरं बहुभीममृगद्विजम्। ननासत्त्वसमाकीर्णं सर्वं गहनपादपम्।।3.69.9।। ददृशाते तु तौ तत्र दरीं दशरथात्मजौ। पातालसमगम्भीरां तमसा नित्यसंवृताम्।।3.69.10।।
10ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रिक्रोशं भ्रातरौ तदा। क्रौञ्चारण्यमतिक्रम्य मतङ्गाश्रममन्तरा।।3.69.8।। दृष्ट्वा तु तद्वनं घोरं बहुभीममृगद्विजम्। ननासत्त्वसमाकीर्णं सर्वं गहनपादपम्।।3.69.9।। ददृशाते तु तौ तत्र दरीं दशरथात्मजौ। पातालसमगम्भीरां तमसा नित्यसंवृताम्।।3.69.10।।
11आसाद्य तौ नरव्याघ्रौ दर्यास्तस्याविदूरतः। ददृशाते महारूपां राक्षसीं विकृताननाम्।।3.69.11।।
12भयदामल्पसत्त्वानां बीभत्सां रौद्रदर्शनाम्। लम्बोदरीं तीक्ष्णदंष्ट्रां करालीं परुषत्वचम्।।3.69.12।। भक्षयन्तीं मृगान्भीमान्विकटां मुक्तमूर्धजाम्। प्रैक्षेतां तौ ततस्तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।3.69.13।।
13भयदामल्पसत्त्वानां बीभत्सां रौद्रदर्शनाम्। लम्बोदरीं तीक्ष्णदंष्ट्रां करालीं परुषत्वचम्।।3.69.12।। भक्षयन्तीं मृगान्भीमान्विकटां मुक्तमूर्धजाम्। प्रैक्षेतां तौ ततस्तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।3.69.13।।
14सा समासाद्य तौ वीरौ व्रजन्तं भ्रातुरग्रतः। एहि रंस्यावहेत्युक्त्वा समालम्बत लक्ष्मणम्।।3.69.14।।
15उवाच चैनं वचनं सौमित्रिमुपगूह्य सा। अहं त्वयोमुखी नाम लब्धा ते त्वमसि प्रियः।।3.69.15।। नाथ पर्वतकूटेषु नदीनां पुलिनेषु च। आयुश्शेषमिमं वीर त्वं मया सह रंस्यसे।।3.69.16।।
16उवाच चैनं वचनं सौमित्रिमुपगूह्य सा। अहं त्वयोमुखी नाम लब्धा ते त्वमसि प्रियः।।3.69.15।। नाथ पर्वतकूटेषु नदीनां पुलिनेषु च। आयुश्शेषमिमं वीर त्वं मया सह रंस्यसे।।3.69.16।।
17एवमुक्तस्तु कुपितः खड्गमुद्धृत्य लक्ष्मणः। कर्णनासास्तनं तस्या निचकर्तारिसूदनः।।3.69.17।।
18कर्णनासे निकृत्ते तु विस्वरं सा विनद्य च। यथागतं प्रदुद्राव राक्षसी भीमदर्शना।।3.69.18।।
19तस्यां गतायां गहनं व्रजन्तौ वनमोजसा। आसेदतुरमित्रघ्नौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।3.69.19।।
20लक्ष्मणस्तु महातेजास्सत्त्ववान् शीलवान् शुचिः। अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम्।।3.69.20।।
21स्पन्दते च दृढं बाहुरुद्विग्नमिव मे मनः। प्रायशश्चाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये।।3.69.21।।
22तस्मात्सज्जीभवार्य त्वं कुरुष्व वचनं हितम्। ममैव हि निमित्तानि सद्यश्शंसन्ति सम्भ्रमम्।।3.69.22।।
23एष वञ्चुलको नाम पक्षी परमदारुणः। आवयोर्विजयं युद्धे शंसन्निव विनर्दति।।3.69.23।।
24तयोरन्वेषतोरेवं सर्वं तद्वनमोजसा। संजज्ञे विपुलः शब्दो प्रभञ्जन्निव तद्वनम्।।3.69.24।।
25संवेष्टितमिवात्यर्थं गगनं मातरिश्वना। वनस्य तस्य शब्दोऽभूद्दिवमापूरयन्निव।।3.69.25।।
26तं शब्दं काङ्क्षमाणस्तु रामः कक्षे सहानुजः। ददर्श सुमहाकायं राक्षसं विपुलोदरम्।।3.69.26।।
27आसेदतुस्ततस्तत्र तावुभौ प्रमुखे स्थितम्। विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुदरे मुखम्।।3.69.27।।
28रोमभिर्निचितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोछ्रितम्। नीलमेघनिभं रौद्रं मेघस्तनितनिस्वनम्।।3.69.28।।
29अग्निज्वालानिकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता। महापक्ष्मेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च।।3.69.29।। एकेनोरसि घोरेण नयनेनाशुदर्शिना। महादंष्ट्रोपपन्नं तल्लेलिहानं महामुखम्।।3.69.30।।
30अग्निज्वालानिकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता। महापक्ष्मेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च।।3.69.29।। एकेनोरसि घोरेण नयनेनाशुदर्शिना। महादंष्ट्रोपपन्नं तल्लेलिहानं महामुखम्।।3.69.30।।
31भक्षयन्तं महाघोरानृक्षसिंहमृगद्विपान्। घोरौ भुजौ विकुर्वाणमुभौ योजनमायतौ।।3.69.31।।
32कराभ्यां विविधान्गृह्यऋक्षान्पक्षिगणान्मृगान्। आकर्षन्तं विकर्षन्तमनेकान्मृगयूथपान्।।3.69.32।। स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः।
33अथ तौ समभिक्रम्य क्रोशमात्रे ददर्शतुः।।3.69.33।। महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृम्। कबन्धमिव संस्थानादतिघोरप्रदर्शनम्।।3.69.34।।
34अथ तौ समभिक्रम्य क्रोशमात्रे ददर्शतुः।।3.69.33।। महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृम्। कबन्धमिव संस्थानादतिघोरप्रदर्शनम्।।3.69.34।।
35स महाबाहुरत्यर्थं प्रसार्य विपुलौ भुजौ। जग्राह सहितावेव राघवौ पीडयन्बलात्।।3.69.35।।
36खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजोवपुर्धरौ। भ्रातरौ विवशं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ।।3.69.36।।
37तत्र धैर्येण शूरस्तु राघवो नैव विव्यथे। बाल्यादनाश्रयत्वाच्च लक्ष्मणस्त्वतिविव्यथे।।3.69.37।। उवाच स विषण्णस्सन्राघवं राघवानुजः।
38पश्य मां वीर विवशं राक्षसस्य वशं गतम्।।3.69.38।। मयैकेन विनिर्युक्तः परिमुञ्चस्व राघव।
39मां हि भूतबलिं दत्वा पलायस्व यथासुखम्।।3.69.39।। अधिगन्तासि वैदेहीमचिरेणेति मे मतिः।
40प्रतिलभ्य च काकुत्स्थ पितृपैतामहीं महीम्।।3.69.40।। तत्र मां राम राज्यस्थस्स्मर्तुमर्हसि सर्वदा।
41लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु रामस्सौमित्रिमब्रवीत्।।3.69.41।। मा स्म त्रासं कृथा वीर न हि त्वादृग्विषीदति।
42एतस्मिन्नन्तरे क्रूरो भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।3.69.42।। पप्रच्छ घननिर्घोषः कबन्धो दानवोत्तमः।
43कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ।।3.69.43।। घोरं देशमिमं प्राप्तौ मम भक्षावुपस्थितौ।
44वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम्।।3.69.44।। इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः।
45सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ।।3.69.45।। ममास्यमनुसम्प्राप्तौ दुर्लभं जीवितं पुनः।
46तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः।।3.69.46।। उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता।
47कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रमः।।3.69.47।। व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम्।
48कालस्य सुमहद्वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण।।3.69.48।। त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ।
49नातिभारोस्ति कालस्य सर्वभूतेषु लक्ष्मण।।3.69.49।। शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे। कालाभिपन्नास्सीदन्ति यथा वालुकसेतवः।।3.69.50।।
50नातिभारोस्ति कालस्य सर्वभूतेषु लक्ष्मण।।3.69.49।। शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे। कालाभिपन्नास्सीदन्ति यथा वालुकसेतवः।।3.69.50।।
51इति ब्रुवाणो दृढसत्यविक्रमो महायशा दाशरथिः प्रतापवान्। अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रपौरुषं स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाऽकरोत्।।3.69.51।।
अंग्रेज़ी
1Rama and Lakshmana offered libations (for Jatayu) and went westward, looking for Sita in the forest.
2Wielding bow, arrows and sword, both the princes of the Ikshvaku race went southward and entered an untrodden (densely wooded) tract.
3It was a dense, impenetrable and dreadful forest covered with shrubs, trees and creepers spread all over.
4The two mighty heroes swiftly forged through the great forest, which was an abode of serpents and lions.
5Both the mighty princes of the Raghu dynasty covered a distance of three krosas from Janasthana and entered the impassable kraunchaforest.
6Tormented due to abduction of Sita, the two princes anxious to see her searched all over the dense forest stopping here and there on the way. The thick forest looked like a conglomeration of big clouds. It was filled with different kinds of birds, snakes and animals.
7Tormented due to abduction of Sita, the two princes anxious to see her searched all over the dense forest stopping here and there on the way. The thick forest looked like a conglomeration of big clouds. It was filled with different kinds of birds, snakes and animals.
8Then both the sons of Dasaratha, went further east, crossed the kraunchaforest after three krosas. They saw a dreadful forest which was full of fierce animals and birds near the hermitage of sage Matanga. It was densely covered with trees. They saw there a cave perpetually enveloped in darkness which was as deep as the netherworld.
9Then both the sons of Dasaratha, went further east, crossed the kraunchaforest after three krosas. They saw a dreadful forest which was full of fierce animals and birds near the hermitage of sage Matanga. It was densely covered with trees. They saw there a cave perpetually enveloped in darkness which was as deep as the netherworld.
10Then both the sons of Dasaratha, went further east, crossed the kraunchaforest after three krosas. They saw a dreadful forest which was full of fierce animals and birds near the hermitage of sage Matanga. It was densely covered with trees. They saw there a cave perpetually enveloped in darkness which was as deep as the netherworld.
11Both the princes,the best among men, reached the cave and saw a huge demoness with a disfigured face not far from the cave.
12Then the two brothers saw a fearful demoness who could strike terror in the mind of the timid, an uncouth figure with huge curved skins, with a big stomach, dishevelled hair, sharp and long teeth, devouring wild animals.
13Then the two brothers saw a fearful demoness who could strike terror in the mind of the timid, an uncouth figure with huge curved skins, with a big stomach, dishevelled hair, sharp and long teeth, devouring wild animals.
14She came close to them, held Lakshmana who was walking ahead of his brother and said Come, let us enjoy.
15Taking hold of Saumitri the demoness said 'I am Ayomukhi and I have been obtained by you. You got me, O hero, O lord For the rest of your life you will sport with me on the lofty hills and river banks.'
16Taking hold of Saumitri the demoness said 'I am Ayomukhi and I have been obtained by you. You got me, O hero, O lord For the rest of your life you will sport with me on the lofty hills and river banks.'
17Thus addressed, Lakshmana, subduer of enemies, became angry, took out the sword and cut off her ears, nose and breasts.
18When the ears and nose of the frightening demoness were cut off she shouted in a fierce tone and ran away in the direction she had come from.
19The destroyers of enemies, Rama and Lakshmana of great valour went through the dense forest after she ran away.
20Lakshmana of great brilliance and power, of good conduct and pure character spoke to his highly effulgent brother with folded hands:
21My arm is throbbing heavily. My mind is agitated. The omens I see foretell some undesirable events.
22O noble brother be alert. Heed my words of good advice. The bad omens I see presage perils.
23This vanchulaka bird's loud and dreadful screams suggest our triumph in war.
24As both the brothers with great prowess were searching for Sita all over, a huge sound exploded as if shattering the forest.
25It appeared as though a fierce wind rose from the forest and filled the sky.
26While looking for the sound, Rama with his brother saw a demon with a huge body and a big belly.
27Then both the brothers saw a very tall figure with a trunk that stood facing them. He had neither neck nor head. His face was in the stomach.
28With sharp bristled hair all over the body, he was a mammoth figure who looked like a mountain resembling a dark cloud with his voice like the thunder.
29He had a single eye that was reddishbrown in colour resembling flaming fire. It was fixed in the chest. His eyelashes glowed. He had instant vision with massive fangs in his huge mouth. He was licking his lips.
30He had a single eye that was reddishbrown in colour resembling flaming fire. It was fixed in the chest. His eyelashes glowed. He had instant vision with massive fangs in his huge mouth. He was licking his lips.
31The terrific demon kept eating bears, lions, deer and elephants, catching with both his arms stretching up to one yojana.
32He stood rooted there, catching bears, flocks of birds and deer with both his hands stretching up to one yojana, pulling and pushing them. (Now) he obstructed the path of the two brothers.
33Then the brothers after covering one krosa (2 miles) saw a cruel, fierce, mighty monster named Kabandha looking like a trunk. He had a dreadful appearance and his arms encircled the area.
34Then the brothers after covering one krosa (2 miles) saw a cruel, fierce, mighty monster named Kabandha looking like a trunk. He had a dreadful appearance and his arms encircled the area.
35The longarmed demon spread his hands and caught hold of Rama and Lakshmana together by pressing them with all his force.
36The two mighty brothers who wielded swords and strong bows and whose bodies were of fiery splendour became helpless, seized by the hands of Kabandha.
37Of the two heroes, Rama being courageous was not worried but Lakshmana being younger and not having as much courage, was very much concerned and depressed. He said to Rama:
38O heroic Rama see how helpless I am under the control of the demon. Set yourself free, leaving me alone and using me as an offering.
39Giving me to this monstor as an offering, you may run away happily. I think you will soon obtain Vaidehi.
40O scion of the Kakutstha dynasty, on getting the hereditary kingdom and ruling over it you should always remember me.
41O valiant Lakshmana, a hero like you should not get desparate. said Rama to Saumitri when he was thus entreated by Lakshmana.
42In the meanwhile the foremost of the demons, Kabandha, rumbling like thunder questioned the brothers, Rama and Lakshmana:
43Who are you with bulllike shoulders, wielding big swords, bows and arrows? By coming to this place you have become my food.
44For what purpose have you come? What work have you here ? You have come at the right time as my food, since I am hungry.
45Holding bows, arrows and swords, looking like bulls with pointed horns you have entered my mouth. It is impossible for you to live any more.
46On hearing the words of the evilminded Kabandha, Rama said to Lakshmana with dried up mouth:
47O Lakshmana, your valour is truth.We have gone through from one calamity to a greater one without finding the beloved Sita. Now we have landed into a terrible crisis which will put an end to our own life.
48O tiger among men see how powerful the might of time is for all beings Just see yourself and myself afflicted wth this great calamity.
49O Lakshmana look at the power of time over all creatures There is nothing too heavy for time. Even those who know the use of arms in war, or are brave or strong enough, cannot withstand the force of time like the barriers built with sand.
50O Lakshmana look at the power of time over all creatures There is nothing too heavy for time. Even those who know the use of arms in war, or are brave or strong enough, cannot withstand the force of time like the barriers built with sand.
51Firm in the strength of truth, famous and powerful Rama, son of Dasaratha, determined to act with a steadfast mind, spoke to Lakshmana of mighty manliness on seeing him. इत्यार्ष श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमस्सर्गः।। Thus ends the sixtyninth sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1राम और लक्ष्मण ने (जटायु के लिए) जलांजलि अर्पित की और वन में सीता को खोजते हुए पश्चिम की ओर बढ़े।
2धनुष, बाण और तलवार धारण किए इक्ष्वाकु कुल के दोनों राजकुमार दक्षिण की ओर गए और एक अपथगामी (घने वृक्षों वाले) प्रदेश में प्रविष्ट हुए।
3वह घना, दुर्गम और भयंकर वन था, जो सर्वत्र फैली झाड़ियों, वृक्षों और लताओं से आच्छादित था।
4दोनों बलशाली वीर शीघ्रता से उस महान् वन से होकर आगे बढ़े, जो सर्पों और सिंहों का आवास था।
5रघुवंश के दोनों बलशाली राजकुमारों ने जनस्थान से तीन कोस की दूरी तय की और दुर्गम क्रौञ्च वन में प्रवेश किया।
6सीता के अपहरण से सन्तप्त दोनों राजकुमार उन्हें देखने के लिए उत्सुक होकर मार्ग में यहाँ-वहाँ रुकते हुए समस्त घने वन में खोजते रहे। वह घना वन विशाल मेघों के समूह के समान दिखता था। वह नाना प्रकार के पक्षियों, सर्पों और पशुओं से भरा था।
7सीता के अपहरण से सन्तप्त दोनों राजकुमार उन्हें देखने के लिए उत्सुक होकर मार्ग में यहाँ-वहाँ रुकते हुए समस्त घने वन में खोजते रहे। वह घना वन विशाल मेघों के समूह के समान दिखता था। वह नाना प्रकार के पक्षियों, सर्पों और पशुओं से भरा था।
8तत्पश्चात् दशरथ के दोनों पुत्र और पूर्व की ओर बढ़े, तीन कोस के पश्चात् क्रौञ्च वन पार किया। उन्होंने मुनि मतंग के आश्रम के समीप एक भयंकर वन देखा जो उग्र पशुओं और पक्षियों से भरा था। वह वृक्षों से सघन आच्छादित था। वहाँ उन्होंने एक गुफा देखी जो सदा अन्धकार से आवृत रहती थी और पाताल के समान गहरी थी।
9तत्पश्चात् दशरथ के दोनों पुत्र और पूर्व की ओर बढ़े, तीन कोस के पश्चात् क्रौञ्च वन पार किया। उन्होंने मुनि मतंग के आश्रम के समीप एक भयंकर वन देखा जो उग्र पशुओं और पक्षियों से भरा था। वह वृक्षों से सघन आच्छादित था। वहाँ उन्होंने एक गुफा देखी जो सदा अन्धकार से आवृत रहती थी और पाताल के समान गहरी थी।
10तत्पश्चात् दशरथ के दोनों पुत्र और पूर्व की ओर बढ़े, तीन कोस के पश्चात् क्रौञ्च वन पार किया। उन्होंने मुनि मतंग के आश्रम के समीप एक भयंकर वन देखा जो उग्र पशुओं और पक्षियों से भरा था। वह वृक्षों से सघन आच्छादित था। वहाँ उन्होंने एक गुफा देखी जो सदा अन्धकार से आवृत रहती थी और पाताल के समान गहरी थी।
11पुरुषों में श्रेष्ठ दोनों राजकुमार उस गुफा के समीप पहुँचे और गुफा से अधिक दूर नहीं विकृत मुख वाली एक विशाल राक्षसी देखी।
12तब दोनों भ्राताओं ने एक भयावह राक्षसी देखी जो भीरुओं के मन में आतंक भर सकती थी—असभ्य आकृति, विशाल वक्रित त्वचा, बड़ा उदर, बिखरे केश, तीखे और लम्बे दाँत, वन्य पशुओं को खाती हुई।
13तब दोनों भ्राताओं ने एक भयावह राक्षसी देखी जो भीरुओं के मन में आतंक भर सकती थी—असभ्य आकृति, विशाल वक्रित त्वचा, बड़ा उदर, बिखरे केश, तीखे और लम्बे दाँत, वन्य पशुओं को खाती हुई।
14वह उनके समीप आई, अपने भ्राता से आगे चलते लक्ष्मण को पकड़ लिया और कहा—आओ, हम आनन्द लें।
15सुमित्रानन्दन को पकड़कर उस राक्षसी ने कहा—'मैं अयोमुखी हूँ और मैं तुम्हें प्राप्त हो गई हूँ। हे वीर! हे स्वामी! तुमने मुझे पा लिया। शेष जीवन तुम मेरे साथ ऊँची पहाड़ियों और नदीतटों पर क्रीड़ा करोगे।'
16सुमित्रानन्दन को पकड़कर उस राक्षसी ने कहा—'मैं अयोमुखी हूँ और मैं तुम्हें प्राप्त हो गई हूँ। हे वीर! हे स्वामी! तुमने मुझे पा लिया। शेष जीवन तुम मेरे साथ ऊँची पहाड़ियों और नदीतटों पर क्रीड़ा करोगे।'
17इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर शत्रुदमन लक्ष्मण क्रुद्ध हुए, तलवार निकाली और उसके कान, नाक तथा स्तन काट डाले।
18जब उस भयावह राक्षसी के कान और नाक कट गए, तब वह उग्र स्वर में चीखी और जिस दिशा से आई थी, उसी दिशा में भाग गई।
19उसके भाग जाने पर महापराक्रमी शत्रुनाशक राम और लक्ष्मण उस घने वन से होकर आगे बढ़े।
20महातेजस्वी और शक्तिशाली, सदाचारी और पवित्र चरित्र वाले लक्ष्मण ने अपने परम तेजस्वी भ्राता से हाथ जोड़कर कहा:
21मेरी भुजा प्रबल रूप से फड़क रही है। मेरा मन विचलित है। जो लक्षण मुझे दिखाई देते हैं, वे किसी अनिष्ट घटना की सूचना देते हैं।
22हे आर्य भ्राता! सतर्क रहिए। मेरे हितकर परामर्श के वचनों पर ध्यान दीजिए। जो अपशकुन मुझे दिखाई देते हैं, वे संकटों के पूर्वसूचक हैं।
23इस वञ्चुलक पक्षी की तीव्र और भयंकर चीखें युद्ध में हमारी विजय का संकेत देती हैं।
24जब महापराक्रमी दोनों भ्राता सर्वत्र सीता को खोज रहे थे, तब एक विशाल शब्द फूट पड़ा मानो वन को विदीर्ण कर रहा हो।
25ऐसा प्रतीत हुआ मानो वन से एक प्रचण्ड वायु उठी हो और आकाश भर दिया हो।
26उस शब्द को ढूँढ़ते हुए राम ने अपने भ्राता सहित विशाल शरीर और बड़े उदर वाला एक राक्षस देखा।
27तब दोनों भ्राताओं ने अत्यन्त ऊँची, धड़मात्र आकृति देखी जो उनके सम्मुख खड़ी थी। उसके न ग्रीवा थी, न सिर। उसका मुख उदर में था।
28सारे शरीर पर तीखे कड़े रोमों वाला वह विशालकाय काले मेघ के समान दिखते पर्वत के समान था और उसका स्वर वज्रगर्जन के समान था।
29उसका एक ही नेत्र था जो प्रज्वलित अग्नि के समान पिंगल-लोहित वर्ण का था। वह छाती में स्थित था। उसकी पलकें दमक रही थीं। उसकी दृष्टि तत्काल थी और उसके विशाल मुख में विकराल दाढ़ें थीं। वह अपने ओष्ठ चाट रहा था।
30उसका एक ही नेत्र था जो प्रज्वलित अग्नि के समान पिंगल-लोहित वर्ण का था। वह छाती में स्थित था। उसकी पलकें दमक रही थीं। उसकी दृष्टि तत्काल थी और उसके विशाल मुख में विकराल दाढ़ें थीं। वह अपने ओष्ठ चाट रहा था।
31वह भयंकर राक्षस एक योजन तक फैली अपनी दोनों भुजाओं से पकड़-पकड़कर भालू, सिंह, मृग और हाथी खाता रहता था।
32वह वहीं जड़ जमाए खड़ा था, एक योजन तक फैली अपनी दोनों भुजाओं से भालू, पक्षियों के दल और मृग पकड़ता, खींचता और धकेलता। (अब) उसने दोनों भ्राताओं का मार्ग रोक दिया।
33तत्पश्चात् दोनों भ्राताओं ने एक कोस चलने के पश्चात् धड़ के समान दिखते कबन्ध नामक एक क्रूर, उग्र, बलशाली दानव को देखा। उसका रूप भयंकर था और उसकी भुजाएँ उस प्रदेश को घेरे थीं।
34तत्पश्चात् दोनों भ्राताओं ने एक कोस चलने के पश्चात् धड़ के समान दिखते कबन्ध नामक एक क्रूर, उग्र, बलशाली दानव को देखा। उसका रूप भयंकर था और उसकी भुजाएँ उस प्रदेश को घेरे थीं।
35उस महाबाहु राक्षस ने अपने हाथ फैलाए और राम तथा लक्ष्मण दोनों को एक साथ पकड़कर पूरे बल से दबा दिया।
36तलवारें और दृढ़ धनुष धारण किए तथा अग्नि के समान तेजस्वी शरीर वाले वे दोनों बलशाली भ्राता कबन्ध के हाथों में पकड़े जाकर असहाय हो गए।
37दोनों वीरों में से साहसी राम चिन्तित नहीं हुए, किन्तु लक्ष्मण छोटे होने और उतना साहस न रखने के कारण अत्यन्त चिन्तित और खिन्न हो गए। उन्होंने राम से कहा:
38हे वीर राम! देखिए, मैं इस राक्षस के वश में कितना असहाय हूँ। मुझे अकेला छोड़कर और मुझे बलि के रूप में देकर आप स्वयं को मुक्त कर लीजिए।
39मुझे इस दानव को बलि के रूप में देकर आप सुखपूर्वक भाग सकते हैं। मैं समझता हूँ कि आप शीघ्र ही वैदेही को प्राप्त कर लेंगे।
40हे काकुत्स्थवंशज! पैतृक राज्य पाकर और उस पर शासन करते हुए आप मुझे सदा स्मरण रखिएगा।
41जब लक्ष्मण ने इस प्रकार निवेदन किया, तब राम ने सुमित्रानन्दन से कहा—हे पराक्रमी लक्ष्मण! तुम्हारे जैसे वीर को निराश नहीं होना चाहिए।
42इसी बीच वज्रगर्जन के समान गरजते राक्षसों में श्रेष्ठ कबन्ध ने दोनों भ्राताओं राम और लक्ष्मण से पूछा:
43वृषभ के समान कन्धों वाले, विशाल तलवारें, धनुष और बाण धारण किए तुम कौन हो? इस स्थान पर आकर तुम मेरा भोजन बन गए हो।
44तुम किस प्रयोजन से आए हो? यहाँ तुम्हारा क्या कार्य है? तुम ठीक समय पर मेरे भोजन के रूप में आए हो, क्योंकि मैं भूखा हूँ।
45धनुष, बाण और तलवारें लिए, नुकीले सींगों वाले वृषभों के समान दिखते तुम मेरे मुख में प्रवेश कर चुके हो। तुम्हारा और अधिक जीवित रहना असम्भव है।
46दुर्बुद्धि कबन्ध के वचन सुनकर राम ने सूखे मुख से लक्ष्मण से कहा:
47हे लक्ष्मण! तुम्हारा पराक्रम सत्य है। हम एक विपत्ति से बड़ी विपत्ति में जा पड़े और प्रिया सीता को न पा सके। अब हम ऐसे भयंकर संकट में आ गिरे हैं जो हमारे अपने प्राणों का अन्त कर देगा।
48हे पुरुषों में व्याघ्र! देखो, समस्त प्राणियों पर काल का बल कितना शक्तिशाली है! अपने आपको और मुझे इस महान् विपत्ति से पीड़ित देखो।
49हे लक्ष्मण! समस्त प्राणियों पर काल की शक्ति देखो! काल के लिए कुछ भी अति भारी नहीं। जो युद्ध में अस्त्रों का प्रयोग जानते हैं, अथवा वीर हैं या पर्याप्त बलवान् हैं, वे भी काल के वेग का सामना नहीं कर सकते, जैसे बालू से बनाए बाँध।
50हे लक्ष्मण! समस्त प्राणियों पर काल की शक्ति देखो! काल के लिए कुछ भी अति भारी नहीं। जो युद्ध में अस्त्रों का प्रयोग जानते हैं, अथवा वीर हैं या पर्याप्त बलवान् हैं, वे भी काल के वेग का सामना नहीं कर सकते, जैसे बालू से बनाए बाँध।
51सत्य के बल में दृढ़, विख्यात और बलशाली दशरथ के पुत्र राम ने स्थिर मन से कार्य करने का निश्चय किया और महान् पुरुषार्थ वाले लक्ष्मण को देखकर उनसे कहा। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अरण्यकाण्ड का एकोनसप्ततितम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1राम र लक्ष्मणले (जटायुका लागि) जलाञ्जली अर्पण गरे र वनमा सीतालाई खोज्दै पश्चिमतर्फ बढे।
2धनुष, बाण र तरबार धारण गरेका इक्ष्वाकु कुलका दुवै राजकुमार दक्षिणतर्फ गए र एउटा अपथगामी (घना रूख भएको) प्रदेशमा प्रविष्ट भए।
3त्यो घना, दुर्गम र भयंकर वन थियो, जो सर्वत्र फैलिएका झाडी, रूख र लहराले ढाकिएको थियो।
4दुवै बलशाली वीर हतारसाथ त्यस महान् वनबाट अगाडि बढे, जो सर्प र सिंहको आवास थियो।
5रघुवंशका दुवै बलशाली राजकुमारले जनस्थानबाट तीन कोसको दूरी पार गरे र दुर्गम क्रौञ्च वनमा प्रवेश गरे।
6सीताको अपहरणले सन्तप्त दुवै राजकुमार उनलाई देख्न उत्सुक भई बाटोमा यताउता रोकिँदै समस्त घना वनमा खोजिरहे। त्यो घना वन विशाल बादलको समूहसमान देखिन्थ्यो। त्यो नाना प्रकारका पक्षी, सर्प र पशुले भरिएको थियो।
7सीताको अपहरणले सन्तप्त दुवै राजकुमार उनलाई देख्न उत्सुक भई बाटोमा यताउता रोकिँदै समस्त घना वनमा खोजिरहे। त्यो घना वन विशाल बादलको समूहसमान देखिन्थ्यो। त्यो नाना प्रकारका पक्षी, सर्प र पशुले भरिएको थियो।
8त्यसपछि दशरथका दुवै पुत्र अझ पूर्वतर्फ बढे, तीन कोसपछि क्रौञ्च वन पार गरे। उनीहरूले मुनि मतङ्गको आश्रमको छेउमा एउटा भयंकर वन देखे जो उग्र पशु र पक्षीले भरिएको थियो। त्यो रूखले सघन ढाकिएको थियो। त्यहाँ उनीहरूले एउटा गुफा देखे जो सदा अन्धकारले आवृत रहन्थ्यो र पातालसमान गहिरो थियो।
9त्यसपछि दशरथका दुवै पुत्र अझ पूर्वतर्फ बढे, तीन कोसपछि क्रौञ्च वन पार गरे। उनीहरूले मुनि मतङ्गको आश्रमको छेउमा एउटा भयंकर वन देखे जो उग्र पशु र पक्षीले भरिएको थियो। त्यो रूखले सघन ढाकिएको थियो। त्यहाँ उनीहरूले एउटा गुफा देखे जो सदा अन्धकारले आवृत रहन्थ्यो र पातालसमान गहिरो थियो।
10त्यसपछि दशरथका दुवै पुत्र अझ पूर्वतर्फ बढे, तीन कोसपछि क्रौञ्च वन पार गरे। उनीहरूले मुनि मतङ्गको आश्रमको छेउमा एउटा भयंकर वन देखे जो उग्र पशु र पक्षीले भरिएको थियो। त्यो रूखले सघन ढाकिएको थियो। त्यहाँ उनीहरूले एउटा गुफा देखे जो सदा अन्धकारले आवृत रहन्थ्यो र पातालसमान गहिरो थियो।
11मानिसहरूमा श्रेष्ठ दुवै राजकुमार त्यस गुफाको छेउमा पुगे र गुफाबाट धेरै टाढा नभई विकृत मुख भएकी एउटी विशाल राक्षसी देखे।
12तब दुवै दाजुभाइले एउटी भयावह राक्षसी देखे जसले भीरुहरूको मनमा आतङ्क भर्न सक्थी—असभ्य आकृति, विशाल बाङ्गिएको छाला, ठूलो पेट, छरिएका कपाल, तीखा र लामा दाँत, वन्य पशु खाँदै गरेकी।
13तब दुवै दाजुभाइले एउटी भयावह राक्षसी देखे जसले भीरुहरूको मनमा आतङ्क भर्न सक्थी—असभ्य आकृति, विशाल बाङ्गिएको छाला, ठूलो पेट, छरिएका कपाल, तीखा र लामा दाँत, वन्य पशु खाँदै गरेकी।
14ऊ तिनको छेउमा आई, आफ्ना दाजुभन्दा अगाडि हिँडिरहेका लक्ष्मणलाई समाती र भनी—आऊ, हामी आनन्द लिऔँ।
15सुमित्रानन्दनलाई समातेर त्यस राक्षसीले भनी—'म अयोमुखी हुँ र म तिमीलाई प्राप्त भएकी छु। हे वीर! हे स्वामी! तिमीले मलाई पायौ। बाँकी जीवन तिमी मसँग अग्ला पहाड र नदीकिनारमा क्रीडा गर्नेछौ।'
16सुमित्रानन्दनलाई समातेर त्यस राक्षसीले भनी—'म अयोमुखी हुँ र म तिमीलाई प्राप्त भएकी छु। हे वीर! हे स्वामी! तिमीले मलाई पायौ। बाँकी जीवन तिमी मसँग अग्ला पहाड र नदीकिनारमा क्रीडा गर्नेछौ।'
17यसरी सम्बोधन गरिएपछि शत्रुदमन लक्ष्मण क्रुद्ध भए, तरबार निकाले र उसका कान, नाक तथा स्तन काटिदिए।
18जब त्यस भयावह राक्षसीका कान र नाक काटिए, तब ऊ उग्र स्वरमा चिच्याई र जुन दिशाबाट आएकी थिई, त्यसै दिशामा भागी।
19ऊ भागेपछि महापराक्रमी शत्रुनाशक राम र लक्ष्मण त्यस घना वनबाट अगाडि बढे।
20महातेजस्वी र शक्तिशाली, सदाचारी र पवित्र चरित्र भएका लक्ष्मणले आफ्ना परम तेजस्वी दाजुलाई हात जोडेर भने:
21मेरो पाखुरा प्रबल रूपमा फर्किरहेको छ। मेरो मन विचलित छ। जुन लक्षण मलाई देखिन्छन्, तिनले कुनै अनिष्ट घटनाको सूचना दिन्छन्।
22हे आर्य दाजु! सतर्क रहनुहोस्। मेरो हितकर परामर्शका वचनमा ध्यान दिनुहोस्। जुन अपशकुन मलाई देखिन्छन्, ती सङ्कटका पूर्वसूचक हुन्।
23यस वञ्चुलक पक्षीका तीव्र र भयंकर चीत्कारले युद्धमा हाम्रो विजयको सङ्केत दिन्छन्।
24जब महापराक्रमी दुवै दाजुभाइ सर्वत्र सीतालाई खोजिरहेका थिए, तब एउटा विशाल आवाज फुट्यो मानौँ वनलाई चिर्दै छ।
25यस्तो प्रतीत भयो मानौँ वनबाट एउटा प्रचण्ड वायु उठेको होस् र आकाश भरिदिएको होस्।
26त्यस आवाज खोज्दै रामले आफ्ना भाइसहित विशाल शरीर र ठूलो पेट भएको एउटा राक्षस देखे।
27तब दुवै दाजुभाइले अत्यन्तै अग्लो, धडमात्र आकृति देखे जो तिनको सामु उभिएको थियो। त्यसको न घाँटी थियो, न शिर। त्यसको मुख पेटमा थियो।
28सारा शरीरमा तीखा कडा रौँ भएको त्यो विशालकाय कालो बादलसमान देखिने पर्वतसमान थियो र त्यसको स्वर वज्रगर्जनसमान थियो।
29त्यसको एउटै आँखा थियो जो प्रज्वलित अग्निसमान पहेँलो-रातो वर्णको थियो। त्यो छातीमा स्थित थियो। त्यसका परेला दन्किरहेका थिए। त्यसको दृष्टि तत्काल थियो र त्यसको विशाल मुखमा विकराल दाह्रा थिए। त्यो आफ्ना ओठ चाटिरहेको थियो।
30त्यसको एउटै आँखा थियो जो प्रज्वलित अग्निसमान पहेँलो-रातो वर्णको थियो। त्यो छातीमा स्थित थियो। त्यसका परेला दन्किरहेका थिए। त्यसको दृष्टि तत्काल थियो र त्यसको विशाल मुखमा विकराल दाह्रा थिए। त्यो आफ्ना ओठ चाटिरहेको थियो।
31त्यो भयंकर राक्षस एक योजनसम्म फैलिएका आफ्ना दुवै पाखुराले समाती-समाती भालु, सिंह, मृग र हात्ती खाइरहन्थ्यो।
32ऊ त्यहीँ जरा गाडेर उभिएको थियो, एक योजनसम्म फैलिएका आफ्ना दुवै हातले भालु, पक्षीका हुल र मृग समात्दै, तान्दै र धकेल्दै। (अब) उसले दुवै दाजुभाइको मार्ग रोक्यो।
33त्यसपछि दुवै दाजुभाइले एक कोस हिँडेपछि धडसमान देखिने कबन्ध नाम गरेको एक क्रूर, उग्र, बलशाली दानव देखे। त्यसको रूप भयंकर थियो र त्यसका पाखुराले त्यस प्रदेशलाई घेरेका थिए।
34त्यसपछि दुवै दाजुभाइले एक कोस हिँडेपछि धडसमान देखिने कबन्ध नाम गरेको एक क्रूर, उग्र, बलशाली दानव देखे। त्यसको रूप भयंकर थियो र त्यसका पाखुराले त्यस प्रदेशलाई घेरेका थिए।
35त्यस महाबाहु राक्षसले आफ्ना हात फैलाए र राम तथा लक्ष्मण दुवैलाई एकसाथ समातेर पूरा बलले थिचिदियो।
36तरबार र दृढ धनुष धारण गरेका तथा अग्निसमान तेजस्वी शरीर भएका ती दुवै बलशाली दाजुभाइ कबन्धका हातमा समातिएर असहाय भए।
37दुवै वीरमध्ये साहसी राम चिन्तित भएनन्, तर लक्ष्मण कान्छा भएकाले र उति साहस नभएकाले अत्यन्तै चिन्तित र खिन्न भए। उनले रामलाई भने:
38हे वीर राम! हेर्नुहोस्, म यस राक्षसको वशमा कति असहाय छु। मलाई एक्लै छोडेर र मलाई बलिका रूपमा दिएर तपाईं आफूलाई मुक्त पार्नुहोस्।
39मलाई यस दानवलाई बलिका रूपमा दिएर तपाईं सुखपूर्वक भाग्न सक्नुहुन्छ। म ठान्छु कि तपाईंले छिट्टै वैदेहीलाई प्राप्त गर्नुहुनेछ।
40हे काकुत्स्थवंशज! पैतृक राज्य पाएर र त्यसमाथि शासन गर्दा तपाईंले मलाई सदा सम्झनुहोला।
41जब लक्ष्मणले यसरी निवेदन गरे, तब रामले सुमित्रानन्दनलाई भने—हे पराक्रमी लक्ष्मण! तिमीजस्तो वीर निराश हुनुहुँदैन।
42यसैबीच वज्रगर्जनसमान गर्जने राक्षसहरूमा श्रेष्ठ कबन्धले दुवै दाजुभाइ राम र लक्ष्मणलाई सोध्यो:
43साँढेसमान काँध भएका, विशाल तरबार, धनुष र बाण धारण गरेका तिमी को हौ? यस ठाउँमा आएर तिमी मेरो भोजन बनेका छौ।
44तिमी कुन प्रयोजनले आयौ? यहाँ तिम्रो के काम छ? तिमी ठीक समयमा मेरो भोजनका रूपमा आएका छौ, किनभने म भोकाएको छु।
45धनुष, बाण र तरबार लिएर, चुच्चा सिङ भएका साँढेसमान देखिने तिमी मेरो मुखमा प्रवेश गरिसकेका छौ। तिम्रो अझ जीवित रहनु असम्भव छ।
46दुर्बुद्धि कबन्धका वचन सुनेर रामले सुकेको मुखले लक्ष्मणलाई भने:
47हे लक्ष्मण! तिम्रो पराक्रम सत्य छ। हामी एउटा विपत्तिबाट ठूलो विपत्तिमा गयौँ र प्रिया सीतालाई पाउन सकेनौँ। अब हामी यस्तो भयंकर सङ्कटमा आइपरेका छौँ जसले हाम्रै प्राणको अन्त्य गरिदिनेछ।
48हे मानिसहरूमा बाघ! हेर, समस्त प्राणीमाथि कालको बल कति शक्तिशाली छ! आफूलाई र मलाई यस महान् विपत्तिले पीडित देख।
49हे लक्ष्मण! समस्त प्राणीमाथि कालको शक्ति हेर! कालका लागि केही पनि अति भारी छैन। जसले युद्धमा अस्त्रको प्रयोग जान्दछन्, वा वीर छन् वा पर्याप्त बलवान् छन्, तिनले पनि कालको वेगको सामना गर्न सक्दैनन्, जस्तै बालुवाले बनाइएका बाँध।
50हे लक्ष्मण! समस्त प्राणीमाथि कालको शक्ति हेर! कालका लागि केही पनि अति भारी छैन। जसले युद्धमा अस्त्रको प्रयोग जान्दछन्, वा वीर छन् वा पर्याप्त बलवान् छन्, तिनले पनि कालको वेगको सामना गर्न सक्दैनन्, जस्तै बालुवाले बनाइएका बाँध।
51सत्यको बलमा दृढ, विख्यात र बलशाली दशरथका पुत्र रामले स्थिर मनले काम गर्ने निश्चय गरे र महान् पुरुषार्थ भएका लक्ष्मणलाई देखेर उनलाई भने। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अरण्यकाण्डको उनन्सत्तरीऔँ सर्ग समाप्त भयो।