सर्गः 5
अरण्यकाण्ड · अध्याय 5
संस्कृत
1हत्वा तु तं भीमबलं विराधं राक्षसं वने। ततस्सीतां परिष्वज्य समाश्वास्य च वीर्यवान्।।3.5.1।। अब्रवील्लक्ष्मणं रामो भ्रातरं दीप्ततेजसम्।
2कष्टं वनमिदं दुर्गं न च स्म वनगोचराः।।3.5.2।। अभिगच्छामहे शीघ्रं शरभङ्गं तपोधनम्।
3आश्रमं शरभङ्गस्य राघवोऽभिजगाम ह।।3.5.3।। तस्य देवप्रभावस्य तपसा भावितात्मनः। समीपे शरभङ्गस्य ददर्श महदद्भुतम्।।3.5.4।।
4आश्रमं शरभङ्गस्य राघवोऽभिजगाम ह।।3.5.3।। तस्य देवप्रभावस्य तपसा भावितात्मनः। समीपे शरभङ्गस्य ददर्श महदद्भुतम्।।3.5.4।।
5विभ्राजमानं वपुषा सूर्यवैश्वानरोपमम्। अवरुह्यरथोत्सङ्गादाकाशे विबुधानुगम।।3.5.5।। असंस्पृशन्तं वसुधां ददर्श विबुधेश्वरम्। सुप्रभाभरणं देवं विरजोऽम्बरधारिणम्।।3.5.6।। तद्विधैरेव बहुभिः पूज्यमानं महात्मभिः।
6विभ्राजमानं वपुषा सूर्यवैश्वानरोपमम्। अवरुह्यरथोत्सङ्गादाकाशे विबुधानुगम।।3.5.5।। असंस्पृशन्तं वसुधां ददर्श विबुधेश्वरम्। सुप्रभाभरणं देवं विरजोऽम्बरधारिणम्।।3.5.6।। तद्विधैरेव बहुभिः पूज्यमानं महात्मभिः।
7हरिभिर्वाजिभिर्युक्तमन्तरिक्षगतं रथम्।।3.5.7।। ददर्शादूरतस्तस्य तरुणादित्यसन्निभम्। पाण्डुराभ्रघनप्रख्यं चन्द्रमण्डलसन्निभम्।।3.5.8।।
8हरिभिर्वाजिभिर्युक्तमन्तरिक्षगतं रथम्।।3.5.7।। ददर्शादूरतस्तस्य तरुणादित्यसन्निभम्। पाण्डुराभ्रघनप्रख्यं चन्द्रमण्डलसन्निभम्।।3.5.8।।
9अपश्यद्विमलं छत्रं चित्रमाल्योपशोभितम्। चामरव्यजने चाग्र्ये रुक्मदण्डे महाधने।।3.5.9।। गृहीते वरनारीभ्यां धूयमाने च मूर्धनि।
10गन्धर्वामरसिद्धाश्च बहवः परमर्षयः।।3.5.10।। अन्तरिक्षगतं देवं वाग्भिरग्य्राभिरीडिरे।
11सह सम्भाषमाणे तु शरभङ्गेन वासवे।।3.5.11।। दृष्ट्वा शतक्रतुं तत्र रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।
12रामोऽथ रथमुद्दिश्य लक्ष्मणायप्रदर्शयन्।।3.5.12।। अर्चिष्मन्तं श्रिया जुष्टमद्भुतं पश्य लक्ष्मण। प्रतपन्तमिवादित्यमन्तरिक्षगतं रथम्।।3.5.13।।
13रामोऽथ रथमुद्दिश्य लक्ष्मणायप्रदर्शयन्।।3.5.12।। अर्चिष्मन्तं श्रिया जुष्टमद्भुतं पश्य लक्ष्मण। प्रतपन्तमिवादित्यमन्तरिक्षगतं रथम्।।3.5.13।।
14ये हयाः पुरुहूतस्य पुरा शक्रस्य नश्श्रुताः। अन्तरिक्षगता दिव्यास्त इमे हरयो ध्रुवम्।।3.5.14।।
15इमे च पुरुषव्याघ्रा ये तिष्ठ्न्त्यभितो रथम्। शतं शतं कुण्डलिनो युवानः खङ्गपाणयः।।3.5.15।। विस्तीर्णविपुलोरस्काः परिघायतबाहवः। शोणांशुवसनास्सर्वे व्याध्रा इव दुरासदाः।।3.5.16।। उरोदेशेषु सर्वेषां हारा ज्वलनसन्निभाः। रूपं बिभ्रति सौमित्रे पञ्चविंशतिवार्षिकम्।।3.5.17।।
16इमे च पुरुषव्याघ्रा ये तिष्ठ्न्त्यभितो रथम्। शतं शतं कुण्डलिनो युवानः खङ्गपाणयः।।3.5.15।। विस्तीर्णविपुलोरस्काः परिघायतबाहवः। शोणांशुवसनास्सर्वे व्याध्रा इव दुरासदाः।।3.5.16।। उरोदेशेषु सर्वेषां हारा ज्वलनसन्निभाः। रूपं बिभ्रति सौमित्रे पञ्चविंशतिवार्षिकम्।।3.5.17।।
17इमे च पुरुषव्याघ्रा ये तिष्ठ्न्त्यभितो रथम्। शतं शतं कुण्डलिनो युवानः खङ्गपाणयः।।3.5.15।। विस्तीर्णविपुलोरस्काः परिघायतबाहवः। शोणांशुवसनास्सर्वे व्याध्रा इव दुरासदाः।।3.5.16।। उरोदेशेषु सर्वेषां हारा ज्वलनसन्निभाः। रूपं बिभ्रति सौमित्रे पञ्चविंशतिवार्षिकम्।।3.5.17।।
18एतद्दि किल देवानां वयो भवति नित्यदा। यथेमे पुरुषव्याघ्रा दृश्यन्ते प्रियदर्शनाः।।3.5.18।।
19इहैव सह वैदेह्या मुहूर्तं तिष्ठ लक्ष्मण। यावज्जानाम्यहं व्यक्तं क एष द्युतिमान्रथे।।3.5.19।।
20तमेवमुक्त्वा सौमित्रिमिहैव स्थीयतामिति। अभिचक्राम काकुत्स्थ श्शरभङ्गाश्रमं प्रति।।3.5.20।।
21ततस्समभिगच्छन्तं प्रेक्ष्य रामं शचीपतिः। शरभङ्गमनुप्राप्य विविक्त इदमब्रवीत्।।3.5.21।।
22इहोपयात्यसौ रामो यावन्मां नाभिभाषते। निष्ठां नयतु तावत्तु ततो मा द्रष्टुमर्हति।।3.5.22।। जितवन्तं कृतार्थं हि तदाहमचिरादिमम्। कर्म ह्यनेन कर्तव्यं महदन्यैस्सुदुष्करम्।।3.5.23।।
23इहोपयात्यसौ रामो यावन्मां नाभिभाषते। निष्ठां नयतु तावत्तु ततो मा द्रष्टुमर्हति।।3.5.22।। जितवन्तं कृतार्थं हि तदाहमचिरादिमम्। कर्म ह्यनेन कर्तव्यं महदन्यैस्सुदुष्करम्।।3.5.23।।
24इति वज्री तमामन्त्र्य मानयित्वा च तापसम्। रथेन हययुक्तेन ययौ दिवमरिन्दमः।।3.5.24।।
25प्रयाते तु सहस्राक्षे राघवस्सपरिच्छदः। अग्निहोत्रमुपासीनं शरभङ्गमुपागमत्।।3.5.25।।
26तस्य पादौ च सङ्गृह्य रामस्सीता च लक्ष्मणः। निषेदुस्समनुज्ञाता लब्धवासा निमन्त्रिताः।।3.5.26।।
27ततश्शक्रोपयानं तु पर्यपृच्छत्स राघवः। शरभङ्गश्च तत्सर्यं राघवाय न्यवेदयत्।।3.5.27।।
28मामेष वरदो राम ब्रह्मलोकं निनीषति। जितमुग्रेण तपसा दुष्प्रापमकृतात्मभिः।।3.5.28।।
29अहं ज्ञात्वा नरव्याघ्र वर्तमानमदूरतः। ब्रह्मलोकं न गच्छामि त्वामदृष्ट्वा प्रियातिथिम्।।3.5.29।।
30त्वयाऽहं पुरुषव्याघ्र धार्मिकेण महात्मना। समागम्य गमिष्यामि त्रिदिवं देवसेवितम्।।3.5.30।।
31अक्षया नरशार्दूल मया लोका जिताश्शुभा। ब्राह्म्याश्च नाकपृष्ठ्याश्च प्रतिगृह्णीष्व मामकान्।।3.5.31।।
32एवमुक्तो नरव्याघ्रस्सर्वशास्त्र विशारदः। ऋषिणा शरभङ्गेण राघवो वाक्यमब्रवीत्।।3.5.32।।
33अहमेवाहरिष्यामि सर्वांल्लोकान्महामुने। आवासं त्वहमिच्छामि प्रदिष्टमिह कानने।।3.5.33।।
34राघवेणैवमुक्तस्तु शक्रतुल्यबलेन वै। शरभङ्गो महाप्राज्ञः पुनरेवाब्रवीद्वचः।।3.5.34।।
35इह राम महातेजास्सुतीक्ष्णो नाम धार्मिकः। वसत्यरण्ये धर्मात्मा स ते श्रेयो विधास्यति।।3.5.35।।
36सुतीक्ष्णमभिगच्छ त्वं शुचौ देशे तपस्विनम्। रमणीये वनोद्देशे स ते वासं विधास्यति।।3.5.36।।
37इमां मन्दाकिनीं राम प्रतिस्रोतामनुव्रज। नदीं पुष्पोडुपवहां ततस्तत्र गमिष्यसि।।3.5.37।।
38एष पन्था नरव्याघ्र मुहूर्तं पश्य तात माम्। यावज्जहामि गात्राणि जीर्णां त्वचमिवोरगः।।3.5.38।।
39ततोऽग्निं स समाधाय हुत्वा चाज्येन मन्त्रवित्। शरभङ्गो महातेजाः प्रविवेश हुताशनम्।।3.5.39।।
40तस्य रोमाणि केशांश्च तदा वह्निर्महात्मनः। जीर्णां त्वचं तथाऽस्थीनि यच्च मांसं सशोणितम्।।3.5.40।।
41स च पावकसङ्काशः कुमारस्समपद्यत। उत्थायाग्निचयात्तस्माच्छरभङ्गो व्यरोचत।।3.5.41।।
42स लोकानाहिताग्नीनामृषीणां च महात्मनाम्। देवानां च व्यतिक्रम्य ब्रह्मलोकं व्यरोहत।।3.5.42।।
43स पुण्यकर्मा भुवने द्विजर्षभः पितामहं सानुचरं ददर्श ह। पितामहश्चापि समीक्ष्य तं द्विजं ननन्द सुस्वागतमित्युवाच ह।।3.5.43।।
अंग्रेज़ी
1On killing Viradha, the demon of terrific strength, heroic Rama embraced Sita, consoled her and said to his brother Lakshmana, glowing like fire:
2This wild forest with which we have not been acquainted earlier is difficult to pass. (Hence) let us proceed quickly to sage Sarabhanga.
3Rama went to the hermitage of Sarabhanga, a sage with divine grace who had realised the supreme (by his penance). Thus by the side of the sage he witnessed a huge wonder.
4Rama went to the hermitage of Sarabhanga, a sage with divine grace who had realised the supreme (by his penance). Thus by the side of the sage he witnessed a huge wonder.
5Rama saw the lord of the gods (Indra) in the sky getting off the chariot, with his body shining brightly like the sun or the fire, followed by the gods, his feet untouched by the earth. Clad in spotless attire and adorned with shining ornaments, he was being worshipped by many greatsouls like him.
6Rama saw the lord of the gods (Indra) in the sky getting off the chariot, with his body shining brightly like the sun or the fire, followed by the gods, his feet untouched by the earth. Clad in spotless attire and adorned with shining ornaments, he was being worshipped by many greatsouls like him.
7Not far from that place, Rama saw a chariot, yoked with tawnycoloured horses, shining like the morning Sun. It looked like a palewhite cloud, resembling the lunar orb.
8Not far from that place, Rama saw a chariot, yoked with tawnycoloured horses, shining like the morning Sun. It looked like a palewhite cloud, resembling the lunar orb.
9Rama saw a pure white umbrella with a highly expensive golden staff, decorated with variegated flower garlands.While near his (Indra's) head stood a pair of exquisite ladies with fans made of yak's tail.
10Many celestial singers of heaven, gods, great sages and siddhas sang with the choicest words the glory of this god stationed in the sky.
11While Indra was conversing with Sarabhanga, Rama saw him and said to Lakshmana.
12Pointing at the chariot, Rama said, Lakshmana, see this wonderful, effulgent chariot endowed with grace is shining like the Sun in the sky.
13Pointing at the chariot, Rama said, Lakshmana, see this wonderful, effulgent chariot endowed with grace is shining like the Sun in the sky.
14The horses of Indra, who is often invoked (during sacrificial rituals) and about whom we have heard earlier, are now stationed in the sky.
15O Lakshmana around the chariot stand hundreds of finest young men of about twentyfive years. Clad in red robes, they are wearing earrings, and holding swords in their hands. They have broad chests and stout arms like iron beams. Like tigers, they are difficult to overpower. They have necklaces hanging on their chests blazing like fire.
16O Lakshmana around the chariot stand hundreds of finest young men of about twentyfive years. Clad in red robes, they are wearing earrings, and holding swords in their hands. They have broad chests and stout arms like iron beams. Like tigers, they are difficult to overpower. They have necklaces hanging on their chests blazing like fire.
17O Lakshmana around the chariot stand hundreds of finest young men of about twentyfive years. Clad in red robes, they are wearing earrings, and holding swords in their hands. They have broad chests and stout arms like iron beams. Like tigers, they are difficult to overpower. They have necklaces hanging on their chests blazing like fire.
18These tigers among men have cheerful countenacess from which it can be deduced that the age of the gods always remains constant.
19Lakshmana, stay here with Sita awhile, until I ascertain who this dazzling being on the chariot is.
20Instructing Lakshmana to wait , Rama went towards Sarabhanga's hermitage.
21Then Indra (husband of Sachi) having seen Rama coming towards him, approached Sarabhanga and said this to him privately:
22Here comes Rama. Before he talks to me, take me to some other place from where he may not be able to see me. He has to do a great task which is difficult for others. I can see him when he accomplishes the taste and emerges victorious.
23Here comes Rama. Before he talks to me, take me to some other place from where he may not be able to see me. He has to do a great task which is difficult for others. I can see him when he accomplishes the taste and emerges victorious.
24This way honouring the sage Indra, wielder of the thunderbolt, took leave of him and went to heaven in his chariot harressed with horses.
25When Indra departed like that, Rama with his retinue (Sita and Lakshmana) went to Sarabhanga who was sitting by the side of the firealtar (for Agnihotra).
26Rama, Sita and Lakshmana prostrated at Sarabhanga's feet. After being permitted to sit, they were invited to stay there.
27Thereafter on Rama's query Sarabhanga told him all about Indra's visit:
28O Rama, Indra, the bestower of boons, wants to take me to the world of Brahma, earned by me through severe penance which is most difficult to be attained by those devoid of selfrealisation.
29O Rama, the best among men you are a very dear guest to me and knowing that you are near, I will not go to the world of Brahman without seeing you.
30O Rama, the best of men (only) after seeing a great, virtuous soul like you shall I go to heaven, the abode of the gods.
31O tiger among men, I have conquered heavenly abodes as well as the imperishable, auspicious worlds of Brahma. Accept them all that are mine (obtained through my penance)
32To these words of sage Sarabhanga Rama, the best of men, the knower of all sastras, the scion of the Raghus replied:
33O great sage, I will earn all the worlds myself if you direct me. But I need a proper dwellingplace in this forest.
34To this request of Rama who was equal to Indra in strength, sagacious Sarabhanga said these words:
35Here dwells in this forest a brilliant saint, righteous and selfcontrolled, Sutikshna by name who will look to your welfare, O Rama
36You may approach sage, Sutikshna residing in a sacred spot. He will provide you a delightful place for your stay in the forest.
37Proceed, O Rama in the reverse direction of the river Mandakini carrying flowers and floats. And you will reach the place.
38O Rama, the best among men, this is the way. Look at me for a while, my dear, until I shed my limbs just as a snake sheds its withered slough.
39Then the effulgent Sarabhanga, knower of mantras (magical spells) kindled the fire with faggots and after offering oblations of ghee plunged in.
40Then were consumed that highsouled Sarabhanga's hair on the body and on the head, the wornout skin, the bones and flesh along with blood.
41Sarabhanga then emerged youthful from that heap of fire, shining like a flame and looking very elegant৷৷
42Sarabhanga then went beyond the worlds of the gods, of the great sages who constantly kindle sacrificial fire, and ascended to the world of Brahman.
43Sarabhanga, performer of sacred deeds, saw Brahma with his followers৷৷ Brahma also seeing Sarabhanga, the best among the brahmins, welcomed him gladly. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे पञ्चमः सर्गः।। Thus ends the fifth sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.
हिन्दी
1भयंकर बल वाले राक्षस विराध का वध कर वीर राम ने सीता को आलिंगन किया, उन्हें सान्त्वना दी और अग्नि के समान देदीप्यमान अपने भ्राता लक्ष्मण से कहा:
2यह दुर्गम वन, जिससे हम पहले परिचित नहीं थे, पार करना कठिन है। (अतः) हम शीघ्र ही मुनि शरभंग के पास चलें।
3राम दिव्य तेज वाले उन मुनि शरभंग के आश्रम गए जिन्होंने (अपनी तपस्या से) परब्रह्म का साक्षात्कार कर लिया था। वहाँ मुनि के पार्श्व में उन्होंने एक महान् आश्चर्य देखा।
4राम दिव्य तेज वाले उन मुनि शरभंग के आश्रम गए जिन्होंने (अपनी तपस्या से) परब्रह्म का साक्षात्कार कर लिया था। वहाँ मुनि के पार्श्व में उन्होंने एक महान् आश्चर्य देखा।
5राम ने आकाश में देवराज (इन्द्र) को रथ से उतरते देखा, जिनका शरीर सूर्य अथवा अग्नि के समान देदीप्यमान था, जिनके पीछे देवगण थे और जिनके चरण पृथ्वी को स्पर्श नहीं करते थे। निर्मल वस्त्र पहने और चमकीले आभूषणों से अलंकृत वे अपने ही समान अनेक महात्माओं द्वारा पूजित हो रहे थे।
6राम ने आकाश में देवराज (इन्द्र) को रथ से उतरते देखा, जिनका शरीर सूर्य अथवा अग्नि के समान देदीप्यमान था, जिनके पीछे देवगण थे और जिनके चरण पृथ्वी को स्पर्श नहीं करते थे। निर्मल वस्त्र पहने और चमकीले आभूषणों से अलंकृत वे अपने ही समान अनेक महात्माओं द्वारा पूजित हो रहे थे।
7उस स्थान से अधिक दूर नहीं, राम ने एक रथ देखा जो पिंगल वर्ण के अश्वों से जुता था और प्रातःकालीन सूर्य के समान चमक रहा था। वह चन्द्रमण्डल के समान श्वेताभ मेघ जैसा लगता था।
8उस स्थान से अधिक दूर नहीं, राम ने एक रथ देखा जो पिंगल वर्ण के अश्वों से जुता था और प्रातःकालीन सूर्य के समान चमक रहा था। वह चन्द्रमण्डल के समान श्वेताभ मेघ जैसा लगता था।
9राम ने अत्यन्त बहुमूल्य स्वर्णदण्ड वाला, रंग-बिरंगी पुष्पमालाओं से सजा एक शुभ्र श्वेत छत्र देखा। और उनके (इन्द्र के) मस्तक के समीप चँवर लिए दो अनुपम स्त्रियाँ खड़ी थीं।
10स्वर्ग के अनेक गन्धर्व, देवता, महर्षि और सिद्ध आकाश में स्थित इन देव की महिमा का चुने हुए शब्दों में गान कर रहे थे।
11जब इन्द्र शरभंग से वार्तालाप कर रहे थे, तब राम ने उन्हें देखा और लक्ष्मण से कहा।
12रथ की ओर संकेत करते हुए राम ने कहा—लक्ष्मण! देखो, तेज से सम्पन्न यह अद्भुत, देदीप्यमान रथ आकाश में सूर्य के समान चमक रहा है।
13रथ की ओर संकेत करते हुए राम ने कहा—लक्ष्मण! देखो, तेज से सम्पन्न यह अद्भुत, देदीप्यमान रथ आकाश में सूर्य के समान चमक रहा है।
14इन्द्र के, जिनका (यज्ञकर्मों में) बार-बार आवाहन होता है और जिनके विषय में हम पहले सुन चुके हैं, अश्व अब आकाश में स्थित हैं।
15हे लक्ष्मण! रथ के चारों ओर लगभग पच्चीस वर्ष के सैकड़ों श्रेष्ठतम युवक खड़े हैं। रक्तवस्त्र पहने वे कुण्डल धारण किए हैं और हाथों में तलवारें लिए हैं। उनकी छाती चौड़ी और भुजाएँ लोहे के शहतीरों के समान पुष्ट हैं। व्याघ्रों के समान उन पर विजय पाना कठिन है। उनकी छातियों पर अग्नि के समान जलती हुई मालाएँ लटक रही हैं।
16हे लक्ष्मण! रथ के चारों ओर लगभग पच्चीस वर्ष के सैकड़ों श्रेष्ठतम युवक खड़े हैं। रक्तवस्त्र पहने वे कुण्डल धारण किए हैं और हाथों में तलवारें लिए हैं। उनकी छाती चौड़ी और भुजाएँ लोहे के शहतीरों के समान पुष्ट हैं। व्याघ्रों के समान उन पर विजय पाना कठिन है। उनकी छातियों पर अग्नि के समान जलती हुई मालाएँ लटक रही हैं।
17हे लक्ष्मण! रथ के चारों ओर लगभग पच्चीस वर्ष के सैकड़ों श्रेष्ठतम युवक खड़े हैं। रक्तवस्त्र पहने वे कुण्डल धारण किए हैं और हाथों में तलवारें लिए हैं। उनकी छाती चौड़ी और भुजाएँ लोहे के शहतीरों के समान पुष्ट हैं। व्याघ्रों के समान उन पर विजय पाना कठिन है। उनकी छातियों पर अग्नि के समान जलती हुई मालाएँ लटक रही हैं।
18पुरुषों में इन व्याघ्रों के मुख प्रफुल्ल हैं, जिससे यह अनुमान लगाया जा सकता है कि देवताओं की आयु सदा एक-सी बनी रहती है।
19लक्ष्मण! तुम सीता के साथ यहाँ कुछ समय ठहरो, जब तक मैं यह निश्चय न कर लूँ कि रथ पर यह देदीप्यमान प्राणी कौन है।
20लक्ष्मण को प्रतीक्षा करने का निर्देश देकर राम शरभंग के आश्रम की ओर बढ़े।
21तब इन्द्र (शची के पति) ने अपनी ओर आते राम को देखकर शरभंग के पास जाकर एकान्त में उनसे यह कहा:
22राम आ रहे हैं। इससे पहले कि वे मुझसे बात करें, मुझे किसी अन्य स्थान पर ले चलिए जहाँ से वे मुझे देख न सकें। उन्हें एक महान् कार्य करना है जो दूसरों के लिए कठिन है। जब वे वह कार्य पूर्ण कर विजयी होंगे, तब मैं उन्हें देख सकूँगा।
23राम आ रहे हैं। इससे पहले कि वे मुझसे बात करें, मुझे किसी अन्य स्थान पर ले चलिए जहाँ से वे मुझे देख न सकें। उन्हें एक महान् कार्य करना है जो दूसरों के लिए कठिन है। जब वे वह कार्य पूर्ण कर विजयी होंगे, तब मैं उन्हें देख सकूँगा।
24इस प्रकार मुनि का सम्मान कर वज्रधारी इन्द्र ने उनसे विदा ली और अश्वों से जुते अपने रथ पर स्वर्ग को चले गए।
25इन्द्र के इस प्रकार चले जाने पर राम अपने परिजनों (सीता और लक्ष्मण) सहित शरभंग के पास गए जो (अग्निहोत्र की) अग्निवेदी के पार्श्व में बैठे थे।
26राम, सीता और लक्ष्मण ने शरभंग के चरणों में साष्टांग प्रणाम किया। बैठने की अनुमति मिलने पर उन्हें वहीं ठहरने का निमन्त्रण दिया गया।
27तत्पश्चात् राम के पूछने पर शरभंग ने उन्हें इन्द्र के आगमन का सारा वृत्तान्त बताया:
28हे राम! वर देने वाले इन्द्र मुझे ब्रह्मलोक ले जाना चाहते हैं, जो मैंने कठोर तपस्या से अर्जित किया है और जो आत्मसाक्षात्कार से रहित लोगों के लिए परम दुर्लभ है।
29हे पुरुषों में श्रेष्ठ राम! आप मेरे लिए अत्यन्त प्रिय अतिथि हैं और यह जानते हुए कि आप निकट हैं, मैं आपको देखे बिना ब्रह्मलोक नहीं जाऊँगा।
30हे पुरुषश्रेष्ठ राम! आप जैसे महान्, धर्मात्मा को देखकर ही मैं देवताओं के धाम स्वर्ग को जाऊँगा।
31हे पुरुषों में व्याघ्र! मैंने स्वर्गलोक तथा अविनाशी, मंगलमय ब्रह्मलोक भी जीते हैं। वे सब जो मेरे हैं (जो मेरी तपस्या से प्राप्त हुए हैं), स्वीकार कीजिए।
32मुनि शरभंग के इन वचनों पर पुरुषों में श्रेष्ठ, समस्त शास्त्रों के ज्ञाता, रघुवंशी राम ने उत्तर दिया:
33हे महामुने! यदि आप मुझे निर्देश दें तो मैं वे समस्त लोक स्वयं अर्जित कर लूँगा। किन्तु मुझे इस वन में उपयुक्त निवासस्थान चाहिए।
34बल में इन्द्र के समान राम के इस निवेदन पर बुद्धिमान् शरभंग ने ये वचन कहे:
35हे राम! इस वन में सुतीक्ष्ण नामक एक तेजस्वी, धर्मात्मा और संयमी सन्त निवास करते हैं जो आपके कल्याण का ध्यान रखेंगे।
36आप एक पवित्र स्थान पर रहने वाले मुनि सुतीक्ष्ण के पास जा सकते हैं। वे आपको वन में ठहरने के लिए मनोहर स्थान प्रदान करेंगे।
37हे राम! पुष्प और तैरती वस्तुएँ लिए बहती मन्दाकिनी नदी की विपरीत दिशा में चलिए। और आप उस स्थान पर पहुँच जाएँगे।
38हे पुरुषों में श्रेष्ठ राम! यही मार्ग है। हे प्रिय! कुछ क्षण मुझे देखिए, जब तक मैं अपने अंगों को उसी प्रकार त्याग न दूँ जैसे सर्प अपनी जीर्ण केंचुली त्याग देता है।
39तब मन्त्रों के ज्ञाता तेजस्वी शरभंग ने समिधाओं से अग्नि प्रज्वलित की और घृत की आहुतियाँ अर्पित कर उसमें प्रवेश किया।
40तब उन महात्मा शरभंग के शरीर तथा मस्तक के केश, जीर्ण त्वचा, अस्थियाँ और रक्त सहित माँस भस्म हो गए।
41तत्पश्चात् शरभंग उस अग्निराशि से युवा होकर प्रकट हुए, ज्वाला के समान देदीप्यमान और अत्यन्त सुन्दर दिखते हुए।
42तब शरभंग देवताओं के लोकों तथा निरन्तर यज्ञाग्नि प्रज्वलित रखने वाले महर्षियों के लोकों से भी ऊपर गए और ब्रह्मलोक को प्राप्त हुए।
43पवित्र कर्मों के कर्ता शरभंग ने ब्रह्मा को उनके अनुचरों सहित देखा। ब्रह्मा ने भी ब्राह्मणों में श्रेष्ठ शरभंग को देखकर उनका हर्षपूर्वक स्वागत किया। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के अरण्यकाण्ड का पञ्चम सर्ग समाप्त हुआ।
नेपाली
1भयंकर बल भएको राक्षस विराधको वध गरी वीर रामले सीतालाई अङ्गालो हाले, उनलाई सान्त्वना दिए र अग्निसमान देदीप्यमान आफ्ना भाइ लक्ष्मणलाई भने:
2यो दुर्गम वन, जससँग हामी पहिले परिचित थिएनौँ, पार गर्न कठिन छ। (त्यसैले) हामी छिट्टै मुनि शरभङ्गकहाँ जाऔँ।
3राम दिव्य तेज भएका ती मुनि शरभङ्गको आश्रममा गए जसले (आफ्नो तपस्याले) परब्रह्मको साक्षात्कार गरिसकेका थिए। त्यहाँ मुनिको छेउमा उनले एक महान् आश्चर्य देखे।
4राम दिव्य तेज भएका ती मुनि शरभङ्गको आश्रममा गए जसले (आफ्नो तपस्याले) परब्रह्मको साक्षात्कार गरिसकेका थिए। त्यहाँ मुनिको छेउमा उनले एक महान् आश्चर्य देखे।
5रामले आकाशमा देवराज (इन्द्र) लाई रथबाट ओर्लंदै गरेको देखे, जसको शरीर सूर्य वा अग्निसमान देदीप्यमान थियो, जसको पछाडि देवगण थिए र जसका चरणले पृथ्वी छुँदैनथे। निर्मल वस्त्र लगाएका र चम्किला गहनाले अलङ्कृत उनी आफैँसमान अनेक महात्माद्वारा पूजित भइरहेका थिए।
6रामले आकाशमा देवराज (इन्द्र) लाई रथबाट ओर्लंदै गरेको देखे, जसको शरीर सूर्य वा अग्निसमान देदीप्यमान थियो, जसको पछाडि देवगण थिए र जसका चरणले पृथ्वी छुँदैनथे। निर्मल वस्त्र लगाएका र चम्किला गहनाले अलङ्कृत उनी आफैँसमान अनेक महात्माद्वारा पूजित भइरहेका थिए।
7त्यस ठाउँबाट धेरै टाढा नभई, रामले एउटा रथ देखे जो पहेँलो वर्णका घोडाले जोतिएको थियो र प्रातःकालीन सूर्यसमान चम्किरहेको थियो। त्यो चन्द्रमण्डलसमान सेतो-सेतो बादलजस्तो लाग्थ्यो।
8त्यस ठाउँबाट धेरै टाढा नभई, रामले एउटा रथ देखे जो पहेँलो वर्णका घोडाले जोतिएको थियो र प्रातःकालीन सूर्यसमान चम्किरहेको थियो। त्यो चन्द्रमण्डलसमान सेतो-सेतो बादलजस्तो लाग्थ्यो।
9रामले अत्यन्तै बहुमूल्य स्वर्णदण्ड भएको, रङ्गीचङ्गी फूलमालाले सजिएको एउटा शुभ्र सेतो छाता देखे। र उनको (इन्द्रको) शिरको छेउमा चँवर लिएका दुई अनुपम स्त्री उभिएका थिए।
10स्वर्गका अनेक गन्धर्व, देवता, महर्षि र सिद्धहरूले आकाशमा स्थित यी देवको महिमाको छानिएका शब्दमा गान गरिरहेका थिए।
11जब इन्द्र शरभङ्गसँग वार्तालाप गरिरहेका थिए, तब रामले उनलाई देखे र लक्ष्मणलाई भने।
12रथतर्फ सङ्केत गर्दै रामले भने—लक्ष्मण! हेर, तेजले सम्पन्न यो अद्भुत, देदीप्यमान रथ आकाशमा सूर्यसमान चम्किरहेको छ।
13रथतर्फ सङ्केत गर्दै रामले भने—लक्ष्मण! हेर, तेजले सम्पन्न यो अद्भुत, देदीप्यमान रथ आकाशमा सूर्यसमान चम्किरहेको छ।
14इन्द्रका, जसको (यज्ञकर्ममा) पटक-पटक आवाहन हुन्छ र जसको विषयमा हामीले पहिले सुनिसकेका छौँ, घोडाहरू अब आकाशमा स्थित छन्।
15हे लक्ष्मण! रथको वरिपरि लगभग पच्चीस वर्षका सयौँ श्रेष्ठतम युवक उभिएका छन्। रातो वस्त्र लगाएका तिनीहरूले कुण्डल धारण गरेका छन् र हातमा तरबार लिएका छन्। तिनका छाती चौडा र पाखुरा फलामका धरणसमान बलिया छन्। बाघसमान तिनीमाथि विजय पाउन कठिन छ। तिनका छातीमा अग्निसमान बलिरहेका माला झुन्डिएका छन्।
16हे लक्ष्मण! रथको वरिपरि लगभग पच्चीस वर्षका सयौँ श्रेष्ठतम युवक उभिएका छन्। रातो वस्त्र लगाएका तिनीहरूले कुण्डल धारण गरेका छन् र हातमा तरबार लिएका छन्। तिनका छाती चौडा र पाखुरा फलामका धरणसमान बलिया छन्। बाघसमान तिनीमाथि विजय पाउन कठिन छ। तिनका छातीमा अग्निसमान बलिरहेका माला झुन्डिएका छन्।
17हे लक्ष्मण! रथको वरिपरि लगभग पच्चीस वर्षका सयौँ श्रेष्ठतम युवक उभिएका छन्। रातो वस्त्र लगाएका तिनीहरूले कुण्डल धारण गरेका छन् र हातमा तरबार लिएका छन्। तिनका छाती चौडा र पाखुरा फलामका धरणसमान बलिया छन्। बाघसमान तिनीमाथि विजय पाउन कठिन छ। तिनका छातीमा अग्निसमान बलिरहेका माला झुन्डिएका छन्।
18मानिसहरूमा यी बाघका मुख प्रफुल्ल छन्, जसबाट यो अनुमान लगाउन सकिन्छ कि देवताहरूको उमेर सदा उस्तै रहन्छ।
19लक्ष्मण! तिमी सीतासँग यहाँ केही समय बस, जबसम्म म यो निश्चय गर्दिनँ कि रथमा यो देदीप्यमान प्राणी को हो।
20लक्ष्मणलाई पर्खन निर्देश दिएर राम शरभङ्गको आश्रमतर्फ बढे।
21तब इन्द्र (शचीका पति) ले आफूतर्फ आइरहेका रामलाई देखेर शरभङ्गकहाँ गई एकान्तमा उनलाई यो भने:
22राम आउँदै छन्। उनले मसँग कुरा गर्नुभन्दा पहिले मलाई कुनै अर्को ठाउँमा लैजानुहोस् जहाँबाट उनले मलाई देख्न नसकून्। उनले एउटा महान् कार्य गर्नुछ जो अरूका लागि कठिन छ। जब उनले त्यो कार्य पूरा गरी विजयी हुनेछन्, तब म उनलाई देख्न सक्नेछु।
23राम आउँदै छन्। उनले मसँग कुरा गर्नुभन्दा पहिले मलाई कुनै अर्को ठाउँमा लैजानुहोस् जहाँबाट उनले मलाई देख्न नसकून्। उनले एउटा महान् कार्य गर्नुछ जो अरूका लागि कठिन छ। जब उनले त्यो कार्य पूरा गरी विजयी हुनेछन्, तब म उनलाई देख्न सक्नेछु।
24यसरी मुनिको सम्मान गरी वज्रधारी इन्द्रले उनीसँग बिदा लिए र घोडाले जोतिएको आफ्नो रथमा स्वर्ग गए।
25इन्द्र यसरी गएपछि राम आफ्ना परिजन (सीता र लक्ष्मण) सहित शरभङ्गकहाँ गए जो (अग्निहोत्रको) अग्निवेदीको छेउमा बसेका थिए।
26राम, सीता र लक्ष्मणले शरभङ्गका चरणमा साष्टाङ्ग प्रणाम गरे। बस्ने अनुमति पाएपछि तिनलाई त्यहीँ बस्ने निम्तो दिइयो।
27त्यसपछि रामले सोधेपछि शरभङ्गले उनलाई इन्द्रको आगमनको सारा वृत्तान्त बताए:
28हे राम! वर दिने इन्द्र मलाई ब्रह्मलोक लैजान चाहन्छन्, जो मैले कठोर तपस्याले आर्जन गरेको छु र जो आत्मसाक्षात्कारविहीन मानिसहरूका लागि परम दुर्लभ छ।
29हे मानिसहरूमा श्रेष्ठ राम! तपाईं मेरा लागि अत्यन्तै प्रिय अतिथि हुनुहुन्छ र तपाईं नजिक हुनुहुन्छ भन्ने जान्दाजान्दै म तपाईंलाई नदेखी ब्रह्मलोक जाने छैनँ।
30हे पुरुषश्रेष्ठ राम! तपाईंजस्तो महान्, धर्मात्मालाई देखेर मात्र म देवताहरूको धाम स्वर्ग जानेछु।
31हे मानिसहरूमा बाघ! मैले स्वर्गलोक तथा अविनाशी, मंगलमय ब्रह्मलोक पनि जितेको छु। ती सबै जो मेरा हुन् (जो मेरो तपस्याबाट प्राप्त भएका छन्), स्वीकार गर्नुहोस्।
32मुनि शरभङ्गका यी वचनमा मानिसहरूमा श्रेष्ठ, समस्त शास्त्रका ज्ञाता, रघुवंशी रामले उत्तर दिए:
33हे महामुने! यदि तपाईंले मलाई निर्देश दिनुहुन्छ भने म ती समस्त लोक आफैँ आर्जन गर्नेछु। तर मलाई यस वनमा उपयुक्त निवासस्थान चाहिन्छ।
34बलमा इन्द्रसमान रामको यस निवेदनमा बुद्धिमान् शरभङ्गले यी वचन भने:
35हे राम! यस वनमा सुतीक्ष्ण नाम गरेका एक तेजस्वी, धर्मात्मा र संयमी सन्त बस्नुहुन्छ जसले तपाईंको कल्याणको ख्याल राख्नुहुनेछ।
36तपाईं एक पवित्र ठाउँमा बस्ने मुनि सुतीक्ष्णकहाँ जान सक्नुहुन्छ। उहाँले तपाईंलाई वनमा बस्नका लागि मनोहर ठाउँ प्रदान गर्नुहुनेछ।
37हे राम! फूल र तैरिने वस्तु बोकेर बग्ने मन्दाकिनी नदीको विपरीत दिशामा जानुहोस्। र तपाईं त्यस ठाउँमा पुग्नुहुनेछ।
38हे मानिसहरूमा श्रेष्ठ राम! यही मार्ग हो। हे प्रिय! केही क्षण मलाई हेर्नुहोस्, जबसम्म म आफ्ना अङ्ग त्यसै गरी त्याग्दिनँ जसरी सर्पले आफ्नो जीर्ण काँचुली त्याग्छ।
39तब मन्त्रका ज्ञाता तेजस्वी शरभङ्गले समिधाले अग्नि प्रज्वलित गरे र घिउका आहुति अर्पण गरी त्यसमा प्रवेश गरे।
40तब ती महात्मा शरभङ्गका शरीर तथा शिरका रौँ, जीर्ण छाला, हड्डी र रगतसहित मासु भस्म भए।
41त्यसपछि शरभङ्ग त्यस अग्निराशिबाट युवा भई प्रकट भए, ज्वालासमान देदीप्यमान र अत्यन्तै सुन्दर देखिँदै।
42तब शरभङ्ग देवताहरूका लोक तथा निरन्तर यज्ञाग्नि प्रज्वलित राख्ने महर्षिहरूका लोकभन्दा पनि माथि गए र ब्रह्मलोक प्राप्त गरे।
43पवित्र कर्मका कर्ता शरभङ्गले ब्रह्मालाई उहाँका अनुचरसहित देखे। ब्रह्माले पनि ब्राह्मणहरूमा श्रेष्ठ शरभङ्गलाई देखेर उनको हर्षपूर्वक स्वागत गरे। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको अरण्यकाण्डको पाँचौँ सर्ग समाप्त भयो।