अनुशासनिक पर्व — श्राद्ध के समय किन ब्राह्मणों को दान देना चाहिए
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 90
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच कीदृशेभ्यः प्रदातव्यं भवेच्छ्राद्धं पितामह। द्विजेभ्यः कुरुशार्दूल तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥
2भीष्म उवाच ब्राह्मणान् न परीक्षेत क्षत्रियो दानधर्मवित्। दैवे कर्मणि पित्र्ये तु न्यायमाहुः परीक्षणम्॥
3देवताः यूजयन्तीह दैवेनैवेह तेजसा। उपेत्य तस्माद् देवेभ्यः सर्वेभ्यो दापयेन्नरः॥
4श्राद्धे त्वथ महाराज परीक्षेद् ब्राह्मणान् बुधः। कुलशीलवयोरूपैर्विद्ययाभिजनेन च॥
5तेषामन्ये पङ्क्तिदूषास्तथान्ये पङ्क्तिपावनाः। अपाङ्क्तेयास्तु ये राजन् कीर्तयिष्यामि तान् शृणु॥
6कितवो भ्रूणहा यक्ष्मी पशुपालो निराकृतिः। ग्रामप्रेष्यो वार्धषिको गायनः सर्वविक्रयी।॥ अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी। सामुद्रिको राजभृत्यस्तैलिकः कूटकारकः॥ पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिहे। अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवति॥ पर्वकारच सूची च मित्रधुक पारदारिकः। अवतानामुपाध्यायः काण्डपृष्ठस्तथैव च॥ श्वभिश्च यः परिक्रामेद् यः शुना दष्ट एव च। परिवित्तिश्च यश्च स्याद् दुश्चर्मा गुरुतल्पगः॥ कुशीलवो देवलको नक्षत्रैर्यश्च जीवति। ईदृशैर्ब्राह्मणैर्भुक्तमपाङ्क्तेयैर्युधिष्ठिर।॥ रक्षांसि गच्छते हव्यमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः।
7श्राद्धं भुक्त्वा त्वधीयीत वृषलीतल्पगश्च यः॥ पुरीषे तस्य ते मासं पितरस्तस्य शेरते। सोमविक्रयिणे विष्ठा भिषजे पूयशोणितम्॥
8नष्टं देवलके दत्तमप्रतिष्ठं च वाधुषे। यत्तु वाणिजके दत्तं नेह नामुत्र तद् भवेत्॥ भस्मनीव हुतं हव्यं तथा पौनर्भवे द्विजे। ये तु धर्मव्यपेतेषु चारित्रापगतेषु च। हव्यं कव्यं प्रयच्छन्ति तेषां तत्प्रेत्य नश्यति॥
9ज्ञानपूर्वं तु ये तेभ्यः प्रयच्छन्त्यल्पबुद्धयः। पुरीषं भुञ्जते तेषां पितरः प्रेत्य निश्चयः॥
10एतानिमान् विजानीयादपाङ्क्तेयान् द्विजाधमान्। शूद्राणामुपदेशं च ये कुर्वन्त्यल्पचेतसः॥
11षष्टिं काणः शतं षण्ढः श्वित्री यावत्प्रपश्यति। पड्क्त्यां समुपविष्टायां तावद् दूषयते नृप॥
12यद् वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद् भुङ्क्ते दक्षिणामुखः। सोपानत्कश्च यद् भुङ्क्ते सर्वे विद्यात् तदासुरम्॥
13असूयता च यद् दत्तं यच्च श्रद्धाविवर्जितम्। सर्वं तदसुरेन्द्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत्॥
14श्वानश्च पतिदूषाश्च नावेक्षेरन् कथंचन। तस्मात् परिसृते दद्यात् तिलांश्चान्ववकीरयेत्॥
15तिलैर्विरहितं श्राद्धं कृतं क्रोधवशेन च। यातुधानाः पिशाचाश्च विप्रलुम्पन्ति तद्धविः॥
16अपाक्तो यावतः पाङ्क्तान् भुजानानुपश्यति। तावत्फलाद् भ्रंशयति दातारं तस्य बालिशम्॥
17इमे तु भरतश्रेष्ठ विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः। ये त्वतस्तान् प्रवक्ष्यामि परीक्षस्वेह तान् द्विजान्।।२४
18विद्यावेदव्रतस्नाता ब्राह्मणाः सर्व एव हि। सदाचारपराश्चैव विज्ञेयाः सर्वपावनाः॥ पातेयांस्तु प्रवक्ष्यामि ज्ञेयास्ते पतितपावनाः। त्रिणाचिकेत: पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित्॥ ब्रह्मदेयानुसंतानश्छन्दोगो ज्येष्ठसामगः। मातापित्रोर्यश्च वश्यः श्रोत्रियो दशपूरुषः॥ ऋतुकालाभिगामी च धर्मपत्नीषु यः सदा। वेदविद्याव्रतस्नातो विप्रः पङ्क्तिं पुनात्युत॥
19अथर्वशिरसोऽध्येता ब्रह्मचारी यतव्रतः। सत्यवादी धर्मशीलः स्वकर्मनिरतश्च सः॥ ये च पुण्येषु तीर्थेषु अभिषेककृतश्रमाः। मखेषु च समन्त्रेषु भवन्त्यवभृथप्लुताः॥ अक्रोधना ह्यचपलाः क्षान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः। सर्वभूतहिता ये च श्राद्धेष्वेतान् निमन्त्रयेत्॥ एतेषु दत्तमक्षय्यमेते वै पङ्क्तिपावनाः। इमे परे महाभागा विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः॥
20ये चेतिहासं प्रयता: श्रावयन्ति द्विजोत्तमान्॥
21ये च भाष्यविदः केचिद् ये च व्याकरणे रताः। अधीयते पुराणं ये धर्मशास्त्राण्यथापि च॥
22अधीत्य च यथान्यायं विधिवत् तय कारिणः। उपपन्नो गुरुकुले सत्यवादी सहस्रशः॥ अग्र्याः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च। यावदेते प्रपश्यन्ति पड्क्त्यास्तावत्पुनन्त्युत॥
23ततो हि पावनात्पङ्क्त्याः पङ्क्तिपावन उच्यते। क्रोशादर्घतृतीयाच्च पावयेदेक एव हि॥ ब्रह्मदेयानुसंतान इति ब्रह्मविदो विदुः। अनृत्विगनुपाध्यायः स चेदग्रासनं व्रजेत्॥
24ऋत्विग्भिरभ्यनुज्ञातः पङ्क्त्या हरति दुष्कृतम्। अथ चेद् वेदवित् सर्वैःपङ्क्तिदोषैर्विवर्जितः॥
25न च स्यात् पतितो राजन् पङ्क्तिपावन एव सः। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन परीक्ष्यामन्त्रयेद् द्विजान्॥
26स्वकर्मनिरतानन्यान् कुले जातान् बहुश्रुतान्। यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च॥
27यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च। न प्रीणन्ति पितॄन् देवान् स्वर्गं च न स गच्छति।।४१
28यश्च श्राद्ध कुरुते सङ्गत्तानि न देवयानेन पथा स याति। स वै मुक्तः पिप्पलं बन्धनाद् वा स्वर्गाल्लोकाच्च्यवते श्राद्धमित्रः॥ तस्मान्मित्रं श्राद्धकृन्नाद्रियेत दद्यान्मित्रेभ्यः संग्रहार्थं धनानि। यन्मन्यते नैव शत्रु न मित्रं तं मध्यस्थं भोजयेद्धव्यकव्य॥
29न चावता प्राप्नुयाद् बीजभागम्। न चेह नामुत्र फलं ददाति॥
30ब्राह्मणो हनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति। तस्मै श्राद्धं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते॥
31सम्भोजनी नाम पिशाचदक्षिणा सा नैव देवान् न पितृनुपैति। इहैव सा भ्राम्यति हीनपुण्या शालान्तरे गौरिव नष्टवत्सा॥
32यथाग्नौ शान्ते घृतमाजुहोति तन्नैव देवान् न पितृनुपैति। तथा दत्तं नर्तने गायने च यां चानृते दक्षिणामावृणोति॥
33उभौ हिनस्ति न भुनक्ति चैषा या चानृते दक्षिणा दीयते वै। आघातिनी गर्हितैषा पतन्ती तेषां प्रेतान् पातयेद् देवयानात्॥
34ऋषीणां समये नित्यं ये चरन्ति युधिष्ठिर। निश्चिताः सर्वधर्मज्ञास्तान् देवा ब्राह्मणान् विदुः॥४९
35स्वाध्यायनिष्ठा ऋषयो ज्ञाननिष्ठास्तथैव च। तपोनिष्ठाश्च बोद्धव्याः कर्मनिष्ठाश्च भारत॥
36कव्यानि ज्ञाननिष्ठेभ्यः प्रतिष्ठाप्यानि भारत। तत्र ये ब्राह्मणान् केचिन्न निन्दन्ति हि ते नराः॥
37ये तु निन्दन्ति जल्पेषु न ताञ्छ्राद्धेषु भोजयेत्। ब्राह्मणा निन्दिता राजन् हन्युस्त्रैपुरुषं कुलम्॥
38वैखानसानां वचनमृषीणां श्रूयते नृप। दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणान् वेदपारगान्॥
39प्रियो वा यदि वा द्वेष्यस्तेषां तु श्राद्धमावपेत्। यः सहस्रं सहस्राणां भोजयेदनृतान् नरः। एकस्तान्मन्त्रवित् प्रीतः सर्वानर्हति भारत॥
अंग्रेज़ी
1Yudhishthira said. You should, O foremnost one of Kuru's race, tell me to what kind of Brahmanas, O grandfather, should the offers made at Shraddhas, be given away.
2Bhishma said The Kshatriya who is conversant with the ordinances about gift, should never examine Brahmanas. In all matters, however, relating to the worship of the deities and the departed Manes, an examination has been said to be proper.
3The deities are adored on Earth by men only when they are filled with devotion originating from the celestials themselves. Hence, one should, approaching them, make gifts to all Brahmanas, respecting such gifts as are made to the celestial themselves.
4In Shraddhas, however, O king, the man of intelligence should examine the Brahmanas. Such examination should be about their birth, conduct, age, appearance, and learning.
5Amongst the Brahmanas there are some who pollute the line and some who purify it. Listen to me, O king, as I tell you those Brahmanas are that should be excluded from the line.
6He who is wily, or he who is guilty of foeticide, or he who is ill of consumption, or he who keeps animals, or he who has no Vedic study, or is a common servant of a village, or lives upon usury, or he who is a singer, or he who sells all articles, or he who is guilty of arson, or he who is a poisoner, or he who is a pimp by profession, or he who sells Soma, or he who teaches palmistry, or he who is in the employ of the king, or he who is a seller or oil, or he who is a cheat and false swearer, or he who has quarrel with his father, or he who tolerates a paramour of his wife, or he who has been cursed, or he who is a theif, or he who lives by some mechanical art, or he who puts on disguises, or he who is deceitful in his conduct, or he who is hostile to those he calls his friends, or he who is an adulterer, or he who is a preceptor of Shudras, or he who has taken up the profession of arms, or he who wanders with dogs (for hunting), or he who has been bit by a dog, or he who has married before his older brothers, or he who scems to have undergone circumcision, he who violates the bed of his preceptor, he who is an actor or mime, he who lives by setting up an idol, and he who lives by calculating the conjunctions of stars and planets and asterisms, are considered as fit to be excluded from the line. Persons knowing the Vedas say that the offerings made at Shraddhas, if eaten by such Brahmanas, jo to fill the stomachs of Rakshasas, O Yudhishthira.
7That person who having eaten at a Shraddha does not abstain that day from Vedic studies, or who has known that day a Shudra woman, must know that his departed Manes on account of such deeds of his, have to lie for a month on his own excreta.
8The offerings made at Shraddhas if presented to a Brahmana who sells wine, become converted into human excreta; if presented to a Brahmana who practises as a physician, they become converted into puss and blood; if presented to one who lives by setting up an idol, they fail to produce any fruit; if presented to one who lives upon usury, they lead to infamy; if presented to one who is engaged in trade, they become productive of no fruits cither in this world or in the next. If presented to a Brahmana who is born of a widowed mother, they become as fruitless as libations poured on ashes.
9They who present the Havya and Kavya to such Brahmanas who do not perform the duties ordained for them and who do not observe those rules of good conduct that persons of their order should observe, find such presents productive of no merits hereafter.
10That littlewitted man who makes gifts of such articles to such men knowing their dispositions, obliges, by such conduct, his departed Manes to eat human excreta in the next world.
11You should know that these wretched Brahmanas deserve to be excluded from the line. Those Brahmanas also of little energy who are engaged in instructing Shudras belong to the same class.
12A Brahmana who is blind stains sixty individuals of the line, one who is destitute of manly powers stains a hundred; while one who is afflicted with white leprosy stains as many as he looks upon, O king.
13Whatever offerings made at Shraddhas are eaten by one with his head wrapped round with a cloth, whatever is eaten by one with face southwards, and whatever is eaten with shoes or sandals on, all goes to please the Asuras.
14Whatever, again is given with malice, and whatever is given without respect, have been ordained by Brahman himself as the portion of the king of Asuras (viz., Bali.)
15Dogs, and such Brahmanas as are polluters of lines, should not be suffered to look upon the offerings made at Shraddhas performed at a place that is properly hedged around or concealed from the view. That spot should also be covered with sesame seeds.
16That Shraddha which is done without sesame seeds, or that which is done by a person in anger, has its Havi robbed by Rakshasas and Pishachas.
17According to the number of Brahmanas seen by one who deserves to be excluded from the line, is the loss of merit he causes of the foolish perforiner of the Shraddha who invites him to the feast.
18I shall now, O chief of Bharata's race, tell you who are purifiers of the line. Do you find them out by examination. All those Brahmanas who are purified by knowledge, Vedic study, vows and observances and they who are of good and righteous conduct, should be known as purifiers of everything. I shall now tell you who deserve to sit in the line. You should know them to be such whom I shall mark out presently. He who is conversant with the three Nachiketas, he who has set up the five sacrificial fires, he who knows the five Suparnas, he who knows the six branches (called Angas) of the Veda, he who is a descendant of fathers who were engaged in teaching the Vedas and is himself engaged in teaching, he who is well conversant with the Prosody, he who is acquainted with the Jeshthya Saman, he who is obedient to his parents, he who is conversant with the Vedas, and whose ancestors have been so for ten generations, he who knows only his married wives and this at their seasons, and he who has been purified by knowledge, by the Veda, and by vows and observances, even such a Brahmana, purifies the line.
19He who reads the Atharvashiras, who is given to the observance of Brahmacharya practices, and who is steady in the observance of righteous vows, who is truthful and of pure conduct, and who duly satisfies the duties laid down for his order, they also who have undergone fatigue and labour for bathing in the sacred waters, who have done the final bath after celebrating sacrifices sacrifices with proper Mantras, who are freed from anger, who are not restless, who are endued with forgiveness, who are self controlled masters of their senses, and they who are devoted to the behoof of all creatures, these should be invited to Shraddhas. arent HTATET EN: Partaga:1
20Anything given to these, becomes endless. These, indeed, are purifiers of lines. There are others also, highly blessed, who should be considered as purifiers of the line.
21They are are Yatis and those who are conversant with the religion of Emancipation, and they who are devoted to Yoga and they who properly observe excellent vows, and they who, with collected mind, recite (sacred) histories to fcremost of Brahmanas.
22They who conversant with commentaries, they also who are given to grammatical studies, they who study the Puranas and they who study, the Dharmashastras, and having studied them act up to the standard laid down in them, he who has lived in the house of his preceptor, he who if truthful in speech, he who is a giver of thousands, they that are foremost in Vedic lore and (in the knowledge of) the scriptural and are philosophical aphorisms, these purity the lines as far they look at it.
23And because they purity all who sit in the line, therefore are they called purifiers of lines. Utterers of Brahma say that even a single person who happens to be the descendant of ancestors who were teachers of the Veda and who is himself a Vedic teacher, purifies full seven miles around him.
24If he who is not a Ritvik and that is not a Vedic teacher takes the foremost seat in a Shraddha, with even the permission of the other Ritviks there present, he is said to take the sins of all who may be sitting in the line.
25If, on the other hand, he happens to be conversant with the Vedas and freed from all those faults which are considered as capable of polluting the line, he shall not, o king, be considered as fallen, Such a man would then be really a purifier of the line.
26For these reasons, O king, you should properly examine the Brahinanas before inviting them to Shraddhas. You should invite only such among them as are devoted to the duties laid down for their order, and as are born in good families, and as are gifted with great learning.
27He who performs Shraddhas for feeding only his friends and whose Havi does not please the celestials and the departed Manes, fails to ascend to Heaven.
28He who collects his friends and relatives only on the occasion of the Shraddha he performs, fails to proceed (after death) by the celestial path. The man who converts the Shraddha he performs, into an occasion for only collecting his friends, never succeeds in ascending to Heaven. The man who converts the Shraddha into an occasion for treating his friends, becomes alienated from Heaven even like a bird dissociated from the perch when the chain tying it breaks.
29Therefore, he who performs a Shraddha should not honour his friends. He may make gifts of riches to them on other occasions by collecting them together. The Havi and the Kavi offered at Shraddhas should be served to them who are neither friends nor enemies but are only indifferent or neutral.
30As seed sown on a barren soil does not sprout forth, or as one who has not sown does not get a share of the produce, so that Shraddha the offerings in which are eaten by an unworthy person, yields no fruit either in this : world or in the next.
31That Brahmana who is destitute of Vedic study, is like a fire made by burning grass or straw; and becomes soon put out even like such a fire. The offerings inade at Shraddhas should not be given to him even as libations should not be poured on the ashes of the sacrificial fire.
32When the offerings made at Shraddhas are exchanged by the performers with one another, they become Pishacha presents. Such offerings please neither the gods nor the departed Manes, Instead of reaching the other world, they wander about even here like a cow which has lost her calf wandering about within the fold.
33As those libations of clarified butter that are poured upon the extinguished ashes of a sacrificial fire never reach either the gods or the departed Manes, similarly a gift that is inade to a dancer or a singer or a Dakshina presented to a lying or deceitful person, yields no merit.
34The present that is given to a lying or deceitful person destroys both the giver and the receiver without benefiting them in any way. Such a present is destructive and highly censurable. The Pitris of the person making it have to fall down form the celestial path.
35The gods know thein to he Brahmanas who always walk, O Yudhishthira, within the limits set up by the Rishis who know all duties, and who have a firm faith in their efficacy.
36Those Brahmanas who are given to Vedic study, to knowledge, to penances, and to acts, O Bharata, should be known as Rishis.
37The offerings made at Shraddhas, should be given to those who are devoted to knowledge. Indeed, they are to be considered as men who never speak ill of the Brahmanas.
38Those men should never be fed on occasions of Shraddhas who speak ill of Brahmanas in course of conversation in the midst of conclaves. If Brahmanas, O king, be vilified, they would destroy three generations of the calumniator.
39This is saying, O king, of the Vaikhanasa Rishis. Brahmanas knowing the Vedas should be examined from a distance. Whether one likes them or not, one should give to such Brahmanas the offerings made at Shraddhas. That man who feeds thousands upon thousands of unworthy Brahmanas acquires merit that is attainable by feeding even one Brahmana if the latter happens to be endued with a knowledge of the Vedas, o Bharata!
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे कुरुकुलश्रेष्ठ, हे पितामह, आप मुझे बताइए कि श्राद्ध में किए गए अर्पण किस प्रकार के ब्राह्मणों को दिए जाने चाहिए।
2भीष्म ने कहा — दान के विधान का ज्ञाता क्षत्रिय ब्राह्मणों की कभी परीक्षा न करे। किन्तु देवताओं और दिवंगत पितरों की उपासना से सम्बन्धित समस्त विषयों में परीक्षा उचित कही गई है।
3पृथ्वी पर मनुष्य देवताओं की पूजा तभी करते हैं जब वे स्वयं देवताओं से उत्पन्न भक्ति से भर जाते हैं। अतः मनुष्य को चाहिए कि वह उनके समीप जाकर समस्त ब्राह्मणों को दान दे, और ऐसे दानों का उतना ही आदर करे जितना स्वयं देवताओं को दिए गए दानों का।
4किन्तु हे राजन्, श्राद्धों में बुद्धिमान् मनुष्य को ब्राह्मणों की परीक्षा करनी चाहिए। ऐसी परीक्षा उनके जन्म, आचरण, आयु, रूप और विद्या के विषय में होनी चाहिए।
5ब्राह्मणों में कुछ ऐसे हैं जो पंक्ति को दूषित करते हैं और कुछ ऐसे जो उसे पवित्र करते हैं। हे राजन्, मुझसे सुनो, मैं तुम्हें बताता हूँ कि वे ब्राह्मण कौन हैं जिन्हें पंक्ति से बाहर रखा जाना चाहिए।
6जो कपटी है, अथवा जो भ्रूणहत्या का दोषी है, अथवा जो क्षयरोग से पीड़ित है, अथवा जो पशुओं का पालन-विक्रय करता है, अथवा जो वेदाध्ययन से रहित है, अथवा जो ग्राम का सामान्य सेवक है, अथवा जो ब्याज पर जीविका चलाता है, अथवा जो गायक है, अथवा जो सब प्रकार की वस्तुएँ बेचता है, अथवा जो अग्निदाह का दोषी है, अथवा जो विषदाता है, अथवा जो कुटनीवृत्ति से जीता है, अथवा जो सोम बेचता है, अथवा जो हस्तरेखा-विद्या पढ़ाता है, अथवा जो राजा की सेवा में है, अथवा जो तेल बेचता है, अथवा जो ठग और झूठी शपथ लेने वाला है, अथवा जिसका अपने पिता से कलह है, अथवा जो अपनी पत्नी के जार को सहन करता है, अथवा जो शापित है, अथवा जो चोर है, अथवा जो किसी शिल्पकर्म से जीविका चलाता है, अथवा जो वेष बदलकर रहता है, अथवा जो आचरण में कपटी है, अथवा जो उन्हीं का शत्रु है जिन्हें वह मित्र कहता है, अथवा जो व्यभिचारी है, अथवा जो शूद्रों का आचार्य है, अथवा जिसने शस्त्रजीवी वृत्ति अपना ली है, अथवा जो (आखेट के लिए) कुत्तों के साथ घूमता है, अथवा जिसे कुत्ते ने काटा हो, अथवा जिसने अपने ज्येष्ठ भाइयों से पूर्व विवाह किया हो, अथवा जिसका शिश्नच्छेदन हुआ प्रतीत होता हो, जो अपने गुरु की शय्या को दूषित करता है, जो नट या विदूषक है, जो देवप्रतिमा स्थापित करके जीविका चलाता है, और जो तारों, ग्रहों तथा नक्षत्रों के योग की गणना करके जीता है — ये सब पंक्ति से बाहर रखे जाने योग्य माने जाते हैं। हे युधिष्ठिर, वेदों के ज्ञाता कहते हैं कि श्राद्ध में किए गए अर्पण यदि ऐसे ब्राह्मण खा लें, तो वे राक्षसों के उदर भरने चले जाते हैं।
7जो मनुष्य श्राद्ध में भोजन करके उस दिन वेदाध्ययन से विरत नहीं रहता, अथवा जिसने उस दिन शूद्र स्त्री का संग किया हो, वह जान ले कि उसके इन कर्मों के कारण उसके दिवंगत पितरों को एक मास तक अपने ही मल पर पड़ा रहना पड़ता है।
8श्राद्ध में किए गए अर्पण यदि मदिरा बेचने वाले ब्राह्मण को दिए जाएँ तो वे मनुष्य के मल में परिणत हो जाते हैं; यदि वैद्यवृत्ति करने वाले ब्राह्मण को दिए जाएँ तो वे पीब और रक्त में बदल जाते हैं; यदि देवप्रतिमा स्थापित करके जीविका चलाने वाले को दिए जाएँ तो वे कोई फल नहीं देते; यदि ब्याज पर जीने वाले को दिए जाएँ तो वे अपयश देते हैं; यदि व्यापार में लगे हुए को दिए जाएँ तो वे न इस लोक में फल देते हैं न परलोक में। यदि विधवा माता से उत्पन्न ब्राह्मण को दिए जाएँ तो वे भस्म पर डाली गई आहुतियों के समान निष्फल हो जाते हैं।
9जो लोग ऐसे ब्राह्मणों को हव्य और कव्य अर्पित करते हैं जो अपने लिए विहित कर्तव्यों का पालन नहीं करते और जो अपने वर्ण के योग्य सदाचार के नियमों का पालन नहीं करते, उनके ये अर्पण परलोक में कोई पुण्य नहीं देते।
10वह अल्पबुद्धि मनुष्य जो ऐसे लोगों का स्वभाव जानते हुए भी उन्हें ऐसी वस्तुओं का दान करता है, वह अपने इस आचरण से अपने दिवंगत पितरों को परलोक में मनुष्य का मल खाने के लिए विवश करता है।
11तुम जान लो कि ये अधम ब्राह्मण पंक्ति से बाहर रखे जाने योग्य हैं। वे अल्पतेजस्वी ब्राह्मण भी, जो शूद्रों को शिक्षा देने में लगे हैं, इसी श्रेणी के हैं।
12हे राजन्, अन्धा ब्राह्मण पंक्ति के साठ व्यक्तियों को दूषित करता है, पुंसत्वहीन सौ को दूषित करता है; जबकि श्वेत कुष्ठ से पीड़ित जितनों पर दृष्टि डालता है उतनों को दूषित कर देता है।
13श्राद्ध में किए गए अर्पण जो कोई सिर पर वस्त्र लपेटे हुए खाता है, जो कोई दक्षिण की ओर मुख करके खाता है, और जो कोई पादुका या खड़ाऊँ पहने हुए खाता है — वह सब असुरों को प्रसन्न करने चला जाता है।
14पुनः, जो कुछ द्वेषपूर्वक दिया जाता है और जो कुछ बिना आदर के दिया जाता है, उसे स्वयं ब्रह्मा ने असुरराज (अर्थात् बलि) का भाग नियत किया है।
15कुत्तों को तथा पंक्ति को दूषित करने वाले ब्राह्मणों को श्राद्ध में किए गए अर्पणों पर दृष्टि नहीं डालने देनी चाहिए; श्राद्ध ऐसे स्थान पर किया जाए जो भली-भाँति घेरा गया हो अथवा दृष्टि से ओझल हो। उस स्थान को तिलों से भी आच्छादित करना चाहिए।
16जो श्राद्ध तिलों के बिना किया जाता है, अथवा जो क्रोध में किसी मनुष्य द्वारा किया जाता है, उसका हवि राक्षस और पिशाच हर ले जाते हैं।
17पंक्ति से बहिष्कार के योग्य मनुष्य जितने ब्राह्मणों को देख लेता है, उतनी ही मात्रा में उस मूढ़ श्राद्धकर्ता के पुण्य का क्षय होता है जिसने उसे भोज पर निमन्त्रित किया था।
18हे भरतश्रेष्ठ, अब मैं तुम्हें बताऊँगा कि पंक्ति को पवित्र करने वाले कौन हैं। तुम परीक्षा करके उन्हें ढूँढ़ निकालो। वे समस्त ब्राह्मण जो ज्ञान, वेदाध्ययन, व्रत और नियमों से पवित्र हैं और जो सदाचारी तथा धर्मपरायण हैं, उन्हें सबको पवित्र करने वाला जानना चाहिए। अब मैं तुम्हें बताऊँगा कि पंक्ति में बैठने के योग्य कौन हैं। जिन्हें मैं अभी बताऊँगा, उन्हें ही ऐसा जानना। जो तीनों नाचिकेत अग्नियों का ज्ञाता है, जिसने पाँच यज्ञाग्नियों की स्थापना की है, जो पाँच सुपर्णों को जानता है, जो वेद के छह अंगों को जानता है, जो वेदाध्यापक पूर्वजों का वंशज है और स्वयं भी अध्यापन में रत है, जो छन्दशास्त्र में निपुण है, जो ज्येष्ठ साम को जानता है, जो अपने माता-पिता का आज्ञाकारी है, जो वेदों का ज्ञाता है और जिसके पूर्वज दस पीढ़ियों से ऐसे ही रहे हैं, जो केवल अपनी विवाहिता पत्नियों को और उन्हें भी ऋतुकाल में ही जानता है, और जो ज्ञान से, वेद से तथा व्रत-नियमों से पवित्र हुआ है — ऐसा ही ब्राह्मण पंक्ति को पवित्र करता है।
19जो अथर्वशिर का पाठ करता है, जो ब्रह्मचर्य के आचरण में रत है, और जो धर्ममय व्रतों के पालन में स्थिर है, जो सत्यवादी और शुद्ध आचरण वाला है, और जो अपने वर्ण के लिए विहित कर्तव्यों को विधिपूर्वक पूरा करता है; तथा वे भी जिन्होंने पवित्र तीर्थों में स्नान के लिए श्रम और परिश्रम सहा है, जिन्होंने विधिवत् मन्त्रों सहित यज्ञ करके अवभृथ स्नान किया है, जो क्रोध से मुक्त हैं, जो चंचल नहीं हैं, जो क्षमा से युक्त हैं, जो आत्मसंयमी और अपनी इन्द्रियों के स्वामी हैं, और जो समस्त प्राणियों के हित में लगे हुए हैं — इन्हें श्राद्धों में निमन्त्रित करना चाहिए।
20इन्हें जो कुछ दिया जाता है वह अक्षय हो जाता है। ये ही वस्तुतः पंक्ति को पवित्र करने वाले हैं। और भी कुछ परम सौभाग्यशाली हैं जिन्हें पंक्तिपावन मानना चाहिए।
21वे हैं यति तथा वे जो मोक्षधर्म के ज्ञाता हैं, और वे जो योग में रत हैं, और वे जो उत्तम व्रतों का विधिपूर्वक पालन करते हैं, और वे जो एकाग्र चित्त से श्रेष्ठ ब्राह्मणों को (पवित्र) इतिहास सुनाते हैं।
22जो भाष्यों के ज्ञाता हैं, वे भी जो व्याकरण के अध्ययन में रत हैं, जो पुराणों का अध्ययन करते हैं और जो धर्मशास्त्रों का अध्ययन करके उनमें निर्दिष्ट मर्यादा के अनुसार आचरण करते हैं; जो अपने गुरु के घर में रह चुका है, जो सत्यवादी है, जो सहस्रों का दान करने वाला है, तथा जो वेदविद्या में और शास्त्रीय एवं दार्शनिक सूत्रों के ज्ञान में अग्रगण्य हैं — ये जहाँ तक दृष्टि डालते हैं वहाँ तक पंक्ति को पवित्र कर देते हैं।
23और क्योंकि वे पंक्ति में बैठे सबको पवित्र कर देते हैं, इसीलिए वे पंक्तिपावन कहलाते हैं। ब्रह्मवादी कहते हैं कि यदि एक भी ऐसा पुरुष हो जो वेदाध्यापक पूर्वजों का वंशज हो और स्वयं भी वेद का अध्यापक हो, तो वह अपने चारों ओर पूरे सात मील तक पवित्र कर देता है।
24यदि कोई ऐसा पुरुष जो न ऋत्विक् है और न वेद का अध्यापक, श्राद्ध में मुख्य आसन ग्रहण कर ले — भले ही वहाँ उपस्थित अन्य ऋत्विजों की अनुमति से ही क्यों न हो — तो कहा जाता है कि वह पंक्ति में बैठे सब लोगों के पाप अपने ऊपर ले लेता है।
25किन्तु यदि वह वेदों का ज्ञाता हो और उन समस्त दोषों से मुक्त हो जो पंक्ति को दूषित करने में समर्थ माने जाते हैं, तो हे राजन्, वह पतित नहीं माना जाएगा। ऐसा मनुष्य तो वस्तुतः पंक्ति को पवित्र करने वाला होगा।
26हे राजन्, इन कारणों से तुम्हें श्राद्धों में निमन्त्रित करने से पूर्व ब्राह्मणों की भली-भाँति परीक्षा करनी चाहिए। तुम उन्हीं को निमन्त्रित करो जो अपने वर्ण के लिए विहित कर्तव्यों में रत हैं, जो उत्तम कुलों में जन्मे हैं और जो महान् विद्या से सम्पन्न हैं।
27जो केवल अपने मित्रों को भोजन कराने के लिए श्राद्ध करता है और जिसका हवि देवताओं तथा दिवंगत पितरों को प्रसन्न नहीं करता, वह स्वर्ग नहीं जा पाता।
28जो अपने द्वारा किए जाने वाले श्राद्ध के अवसर पर केवल अपने मित्रों और सम्बन्धियों को एकत्र करता है, वह (मृत्यु के पश्चात्) देवयान मार्ग से नहीं जा पाता। जो मनुष्य अपने श्राद्ध को केवल मित्रों को एकत्र करने का अवसर बना लेता है, वह कभी स्वर्ग नहीं चढ़ पाता। जो मनुष्य श्राद्ध को मित्रों के आतिथ्य का अवसर बना लेता है, वह स्वर्ग से वैसे ही वंचित हो जाता है जैसे बन्धन टूट जाने पर पक्षी अपने अड्डे से अलग हो जाता है।
29अतः जो श्राद्ध करता है उसे अपने मित्रों का सत्कार नहीं करना चाहिए। वह अन्य अवसरों पर उन्हें एकत्र करके धन का दान कर सकता है। श्राद्ध में अर्पित हव्य और कव्य उन्हें दिए जाने चाहिए जो न मित्र हैं न शत्रु, अपितु केवल उदासीन अथवा तटस्थ हैं।
30जैसे ऊसर भूमि में बोया गया बीज अंकुरित नहीं होता, अथवा जैसे जिसने बोया ही नहीं उसे उपज का भाग नहीं मिलता, वैसे ही जिस श्राद्ध के अर्पण अयोग्य पुरुष खा लेता है, वह न इस लोक में फल देता है न परलोक में।
31वह ब्राह्मण जो वेदाध्ययन से रहित है, घास या पुआल जलाकर की गई अग्नि के समान है; और वैसी ही अग्नि के समान शीघ्र बुझ जाता है। श्राद्ध में किए गए अर्पण उसे नहीं देने चाहिए, जैसे यज्ञाग्नि की भस्म पर आहुतियाँ नहीं डाली जातीं।
32जब श्राद्ध करने वाले परस्पर एक-दूसरे से श्राद्ध के अर्पणों का विनिमय करते हैं, तब वे पिशाचों के अर्पण बन जाते हैं। ऐसे अर्पण न देवताओं को प्रसन्न करते हैं न दिवंगत पितरों को। परलोक तक पहुँचने के बजाय वे यहीं भटकते रहते हैं, जैसे बछड़ा खो चुकी गाय गोठ के भीतर भटकती रहती है।
33जैसे यज्ञाग्नि की बुझी हुई भस्म पर डाली गई घृत की आहुतियाँ न देवताओं तक पहुँचती हैं न दिवंगत पितरों तक, वैसे ही नर्तक या गायक को दिया गया दान अथवा मिथ्यावादी या कपटी पुरुष को दी गई दक्षिणा कोई पुण्य नहीं देती।
34मिथ्यावादी या कपटी पुरुष को दिया गया दान देने वाले और लेने वाले — दोनों का नाश करता है और किसी को कोई लाभ नहीं पहुँचाता। ऐसा दान विनाशकारी और अत्यन्त निन्दनीय है। उसे देने वाले के पितरों को देवयान मार्ग से गिर जाना पड़ता है।
35हे युधिष्ठिर, देवता उन्हें ही ब्राह्मण जानते हैं जो सदा उन ऋषियों द्वारा नियत मर्यादा के भीतर चलते हैं जो समस्त धर्मों के ज्ञाता थे, और जिनकी उस मर्यादा की फलवत्ता में दृढ़ श्रद्धा है।
36हे भरत, वे ब्राह्मण जो वेदाध्ययन, ज्ञान, तप और सत्कर्मों में रत हैं, उन्हें ऋषि जानना चाहिए।
37श्राद्ध में किए गए अर्पण उन्हें दिए जाने चाहिए जो ज्ञान में निरत हैं। वस्तुतः वे ही ऐसे पुरुष माने जाते हैं जो ब्राह्मणों की कभी निन्दा नहीं करते।
38जो मनुष्य सभाओं के बीच वार्तालाप में ब्राह्मणों की निन्दा करते हैं, उन्हें श्राद्ध के अवसरों पर कभी भोजन नहीं कराना चाहिए। हे राजन्, यदि ब्राह्मणों की निन्दा की जाए तो वे निन्दक की तीन पीढ़ियों का नाश कर देते हैं।
39हे राजन्, यह वैखानस ऋषियों का कथन है। वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों की परीक्षा दूर से ही करनी चाहिए। मनुष्य उन्हें चाहे या न चाहे, ऐसे ब्राह्मणों को ही श्राद्ध के अर्पण देने चाहिए। हे भरत, जो मनुष्य सहस्रों-सहस्रों अयोग्य ब्राह्मणों को भोजन कराता है, वह उतना ही पुण्य प्राप्त करता है जितना एक ही ब्राह्मण को भोजन कराने से प्राप्त होता है, यदि वह एक वेदों का ज्ञाता हो!
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे कुरुकुलश्रेष्ठ, हे पितामह, तपाईंले मलाई बताउनुहोस् कि श्राद्धमा गरिएका अर्पण कस्ता ब्राह्मणलाई दिनुपर्छ।
2भीष्मले भने — दानको विधान जान्ने क्षत्रियले ब्राह्मणहरूको कहिल्यै परीक्षा नगरोस्। तर देवता र दिवङ्गत पितृहरूको उपासनासँग सम्बन्धित सम्पूर्ण विषयमा परीक्षा उचित भनिएको छ।
3पृथ्वीमा मानिसहरूले देवताहरूको पूजा तब मात्र गर्छन् जब तिनी स्वयं देवताबाट उत्पन्न भक्तिले भरिन्छन्। त्यसैले मानिसले तिनको समीप गएर सम्पूर्ण ब्राह्मणलाई दान दिनुपर्छ, र त्यस्ता दानको त्यत्तिकै आदर गर्नुपर्छ जति स्वयं देवताहरूलाई दिइएका दानको।
4तर हे राजन्, श्राद्धमा बुद्धिमान् मानिसले ब्राह्मणहरूको परीक्षा गर्नुपर्छ। त्यस्तो परीक्षा तिनका जन्म, आचरण, आयु, रूप र विद्याको विषयमा हुनुपर्छ।
5ब्राह्मणहरूमा कोही यस्ता छन् जसले पङ्क्तिलाई दूषित पार्छन् र कोही यस्ता जसले त्यसलाई पवित्र पार्छन्। हे राजन्, मबाट सुन, म तिमीलाई बताउँछु कि ती ब्राह्मण को हुन् जसलाई पङ्क्तिबाट बाहिर राख्नुपर्छ।
6जो कपटी छ, अथवा जो भ्रूणहत्याको दोषी छ, अथवा जो क्षयरोगले पीडित छ, अथवा जसले पशुको पालन र बिक्री गर्छ, अथवा जो वेदाध्ययनविहीन छ, अथवा जो गाउँको साधारण सेवक छ, अथवा जो ब्याजमा जीविका चलाउँछ, अथवा जो गायक छ, अथवा जसले सबै प्रकारका वस्तु बेच्छ, अथवा जो अग्निदाहको दोषी छ, अथवा जो विषदाता छ, अथवा जो कुटनीवृत्तिबाट बाँच्छ, अथवा जसले सोम बेच्छ, अथवा जसले हस्तरेखा-विद्या पढाउँछ, अथवा जो राजाको सेवामा छ, अथवा जसले तेल बेच्छ, अथवा जो ठग र झूटो शपथ खाने छ, अथवा जसको आफ्नै पितासँग कलह छ, अथवा जसले आफ्नी पत्नीको जारलाई सहन्छ, अथवा जो शापित छ, अथवा जो चोर छ, अथवा जो कुनै शिल्पकर्मबाट जीविका चलाउँछ, अथवा जो वेष बदलेर बस्छ, अथवा जो आचरणमा कपटी छ, अथवा जो तिनैको शत्रु छ जसलाई ऊ मित्र भन्छ, अथवा जो व्यभिचारी छ, अथवा जो शूद्रहरूको आचार्य छ, अथवा जसले शस्त्रजीवी वृत्ति अपनाएको छ, अथवा जो (सिकारका लागि) कुकुरहरूसँग घुम्छ, अथवा जसलाई कुकुरले टोकेको छ, अथवा जसले आफ्ना जेठा दाजुभन्दा पहिले विवाह गरेको छ, अथवा जसको शिश्नच्छेदन भएको जस्तो देखिन्छ, जसले आफ्नो गुरुको शय्यालाई दूषित पार्छ, जो नट वा विदूषक छ, जसले देवप्रतिमा स्थापना गरेर जीविका चलाउँछ, र जो तारा, ग्रह तथा नक्षत्रका योगको गणना गरेर बाँच्छ — यी सबै पङ्क्तिबाट बाहिर राखिन योग्य मानिन्छन्। हे युधिष्ठिर, वेदका ज्ञाताहरू भन्छन् कि श्राद्धमा गरिएका अर्पण यदि यस्ता ब्राह्मणले खाए भने, ती राक्षसहरूको पेट भर्न जान्छन्।
7जुन मानिसले श्राद्धमा भोजन गरेर त्यस दिन वेदाध्ययनबाट विरत रहँदैन, अथवा जसले त्यस दिन शूद्र स्त्रीको सङ्ग गरेको छ, उसले जानोस् कि उसका यी कर्मका कारण उसका दिवङ्गत पितृहरूले एक महिनासम्म आफ्नै मलमाथि पल्टिरहनुपर्छ।
8श्राद्धमा गरिएका अर्पण यदि मदिरा बेच्ने ब्राह्मणलाई दिइए भने ती मानिसको मलमा परिणत हुन्छन्; यदि वैद्यवृत्ति गर्ने ब्राह्मणलाई दिइए भने ती पीप र रगतमा बदलिन्छन्; यदि देवप्रतिमा स्थापना गरेर जीविका चलाउनेलाई दिइए भने ती कुनै फल दिँदैनन्; यदि ब्याजमा बाँच्नेलाई दिइए भने ती अपयश दिन्छन्; यदि व्यापारमा लागेकालाई दिइए भने ती न यस लोकमा फल दिन्छन् न परलोकमा। यदि विधवा आमाबाट जन्मेको ब्राह्मणलाई दिइए भने ती खरानीमाथि हालिएका आहुतिझैँ निष्फल हुन्छन्।
9जुन मानिसहरूले त्यस्ता ब्राह्मणलाई हव्य र कव्य अर्पण गर्छन् जसले आफूका लागि विहित कर्तव्यको पालन गर्दैनन् र जसले आफ्नो वर्णयोग्य सदाचारका नियमको पालन गर्दैनन्, तिनका यी अर्पणले परलोकमा कुनै पुण्य दिँदैनन्।
10त्यो अल्पबुद्धि मानिस जसले त्यस्ता मानिसहरूको स्वभाव जान्दाजान्दै तिनलाई त्यस्ता वस्तुको दान गर्छ, उसले आफ्नो यही आचरणले आफ्ना दिवङ्गत पितृहरूलाई परलोकमा मानिसको मल खान बाध्य पार्छ।
11तिमीले जान कि यी अधम ब्राह्मण पङ्क्तिबाट बाहिर राखिन योग्य छन्। ती अल्पतेजस्वी ब्राह्मण पनि, जो शूद्रहरूलाई शिक्षा दिनमा लागेका छन्, यसै श्रेणीका हुन्।
12हे राजन्, अन्धो ब्राह्मणले पङ्क्तिका साठी जनालाई दूषित पार्छ, पुंसत्वहीनले सयलाई दूषित पार्छ; जब कि सेतो कुष्ठले पीडितले जति जनामाथि दृष्टि हाल्छ, तिनै सबैलाई दूषित पारिदिन्छ।
13श्राद्धमा गरिएका अर्पण जसले टाउकोमा वस्त्र बेरेर खान्छ, जसले दक्षिणतिर मुख फर्काएर खान्छ, र जसले जुत्ता वा खराउ लगाएर खान्छ — त्यो सबै असुरहरूलाई प्रसन्न पार्न जान्छ।
14फेरि, जे कुरा द्वेषपूर्वक दिइन्छ र जे कुरा आदरविना दिइन्छ, त्यसलाई स्वयं ब्रह्माले असुरराज (अर्थात् बलि)को भाग तोकिदिएका छन्।
15कुकुरहरूलाई तथा पङ्क्तिलाई दूषित पार्ने ब्राह्मणहरूलाई श्राद्धमा गरिएका अर्पणमाथि दृष्टि हाल्न दिनुहुँदैन; श्राद्ध त्यस्तो स्थानमा गरियोस् जो राम्ररी घेरिएको होस् अथवा दृष्टिबाट ओझेल होस्। त्यस स्थानलाई तिलले पनि ढाक्नुपर्छ।
16जुन श्राद्ध तिलविना गरिन्छ, अथवा जुन क्रोधमा कुनै मानिसद्वारा गरिन्छ, त्यसको हवि राक्षस र पिशाचहरूले हरेर लैजान्छन्।
17पङ्क्तिबाट बहिष्कारयोग्य मानिसले जति ब्राह्मणलाई देख्छ, त्यति नै मात्रामा त्यस मूर्ख श्राद्धकर्ताको पुण्यको क्षय हुन्छ जसले उसलाई भोजमा निम्त्याएको थियो।
18हे भरतश्रेष्ठ, अब म तिमीलाई बताउनेछु कि पङ्क्तिलाई पवित्र पार्नेहरू को हुन्। तिमी परीक्षा गरेर तिनलाई खोजी निकाल। ती सम्पूर्ण ब्राह्मण जो ज्ञान, वेदाध्ययन, व्रत र नियमले पवित्र छन् र जो सदाचारी तथा धर्मपरायण छन्, तिनलाई सबैलाई पवित्र पार्ने जान्नुपर्छ। अब म तिमीलाई बताउनेछु कि पङ्क्तिमा बस्न योग्य को हुन्। जसलाई म अहिले नै बताउनेछु, तिनैलाई त्यस्तो जान्नू। जो तीनै नाचिकेत अग्निका ज्ञाता छन्, जसले पाँच यज्ञाग्निको स्थापना गरेको छ, जसले पाँच सुपर्णलाई जान्दछ, जसले वेदका छ अङ्ग जान्दछ, जो वेदाध्यापक पूर्वजहरूको वंशज छ र स्वयं पनि अध्यापनमा रत छ, जो छन्दशास्त्रमा निपुण छ, जसले ज्येष्ठ सामलाई जान्दछ, जो आफ्ना आमाबुबाको आज्ञाकारी छ, जो वेदको ज्ञाता छ र जसका पूर्वज दस पुस्तादेखि त्यस्तै रहेका छन्, जसले केवल आफ्ना विवाहिता पत्नीलाई र तिनलाई पनि ऋतुकालमा मात्र जान्दछ, र जो ज्ञानले, वेदले तथा व्रत-नियमले पवित्र भएको छ — त्यस्तै ब्राह्मणले पङ्क्तिलाई पवित्र पार्छ।
19जसले अथर्वशिरको पाठ गर्छ, जो ब्रह्मचर्यको आचरणमा रत छ, र जो धर्ममय व्रतको पालनमा स्थिर छ, जो सत्यवादी र शुद्ध आचरणको छ, र जसले आफ्नो वर्णका लागि विहित कर्तव्य विधिपूर्वक पूरा गर्छ; तथा तिनी पनि जसले पवित्र तीर्थमा स्नानका लागि श्रम र परिश्रम सहेका छन्, जसले विधिवत् मन्त्रसहित यज्ञ गरेर अवभृथ स्नान गरेका छन्, जो क्रोधबाट मुक्त छन्, जो चञ्चल छैनन्, जो क्षमाले युक्त छन्, जो आत्मसंयमी र आफ्ना इन्द्रियका स्वामी छन्, र जो सम्पूर्ण प्राणीको हितमा लागेका छन् — तिनलाई श्राद्धमा निम्त्याउनुपर्छ।
20यिनलाई जे दिइन्छ त्यो अक्षय हुन्छ। यिनै नै वास्तवमा पङ्क्तिलाई पवित्र पार्ने हुन्। अरू पनि केही परम सौभाग्यशाली छन् जसलाई पङ्क्तिपावन मान्नुपर्छ।
21ती हुन् यति तथा तिनी जो मोक्षधर्मका ज्ञाता छन्, र तिनी जो योगमा रत छन्, र तिनी जसले उत्तम व्रतको विधिपूर्वक पालन गर्छन्, र तिनी जसले एकाग्र चित्तले श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूलाई (पवित्र) इतिहास सुनाउँछन्।
22जो भाष्यका ज्ञाता छन्, तिनी पनि जो व्याकरणको अध्ययनमा रत छन्, जसले पुराणको अध्ययन गर्छन् र जसले धर्मशास्त्रको अध्ययन गरेर तिनमा निर्दिष्ट मर्यादाअनुसार आचरण गर्छन्; जो आफ्नो गुरुको घरमा बसिसकेको छ, जो सत्यवादी छ, जो हजारौँको दान गर्ने छ, तथा जो वेदविद्यामा र शास्त्रीय एवं दार्शनिक सूत्रको ज्ञानमा अग्रगण्य छन् — यिनले जहाँसम्म दृष्टि पुर्याउँछन् त्यहाँसम्म पङ्क्तिलाई पवित्र पारिदिन्छन्।
23अनि किनभने तिनले पङ्क्तिमा बसेका सबैलाई पवित्र पारिदिन्छन्, त्यसैले तिनी पङ्क्तिपावन कहलाउँछन्। ब्रह्मवादीहरू भन्छन् कि यदि एउटै त्यस्तो पुरुष होस् जो वेदाध्यापक पूर्वजहरूको वंशज होस् र स्वयं पनि वेदको अध्यापक होस्, भने उसले आफ्नो वरिपरि पूरै सात माइलसम्म पवित्र पारिदिन्छ।
24यदि कुनै त्यस्तो पुरुष जो न ऋत्विक् हो न वेदको अध्यापक, श्राद्धमा मुख्य आसन ग्रहण गर्छ — त्यहाँ उपस्थित अरू ऋत्विजहरूको अनुमतिले नै भए पनि — भने भनिन्छ कि उसले पङ्क्तिमा बसेका सबै मानिसका पाप आफूमाथि लिन्छ।
25तर यदि ऊ वेदको ज्ञाता होस् र ती सम्पूर्ण दोषबाट मुक्त होस् जो पङ्क्तिलाई दूषित पार्न समर्थ मानिन्छन्, भने हे राजन्, ऊ पतित मानिने छैन। त्यस्तो मानिस त वास्तवमा पङ्क्तिलाई पवित्र पार्ने हुनेछ।
26हे राजन्, यी कारणले तिमीले श्राद्धमा निम्त्याउनुअघि ब्राह्मणहरूको राम्ररी परीक्षा गर्नुपर्छ। तिमीले तिनैलाई निम्त्याऊ जो आफ्नो वर्णका लागि विहित कर्तव्यमा रत छन्, जो उत्तम कुलमा जन्मेका छन् र जो महान् विद्याले सम्पन्न छन्।
27जसले केवल आफ्ना मित्रलाई भोजन गराउन श्राद्ध गर्छ र जसको हविले देवता तथा दिवङ्गत पितृहरूलाई प्रसन्न पार्दैन, ऊ स्वर्ग जान पाउँदैन।
28जसले आफूले गर्ने श्राद्धको अवसरमा केवल आफ्ना मित्र र आफन्तलाई भेला गर्छ, ऊ (मृत्युपछि) देवयान मार्गबाट जान पाउँदैन। जुन मानिसले आफ्नो श्राद्धलाई केवल मित्रहरू भेला गर्ने अवसर बनाउँछ, ऊ कहिल्यै स्वर्ग चढ्न पाउँदैन। जुन मानिसले श्राद्धलाई मित्रहरूको आतिथ्यको अवसर बनाउँछ, ऊ स्वर्गबाट त्यसै गरी वञ्चित हुन्छ जसरी बन्धन चुँडिएपछि चरा आफ्नो अड्डाबाट अलग हुन्छ।
29त्यसैले जसले श्राद्ध गर्छ उसले आफ्ना मित्रको सत्कार गर्नुहुँदैन। उसले अरू अवसरमा तिनलाई भेला गरेर धनको दान गर्न सक्छ। श्राद्धमा अर्पण गरिएका हव्य र कव्य तिनलाई दिनुपर्छ जो न मित्र हुन् न शत्रु, बरु केवल उदासीन अथवा तटस्थ हुन्।
30जसरी ऊसर भूमिमा छरिएको बीउ उम्रिँदैन, अथवा जसरी जसले छरेकै छैन उसले उब्जनीको भाग पाउँदैन, त्यसरी नै जुन श्राद्धका अर्पण अयोग्य पुरुषले खान्छ, त्यसले न यस लोकमा फल दिन्छ न परलोकमा।
31त्यो ब्राह्मण जो वेदाध्ययनविहीन छ, घाँस वा परालको आगोसरह हो; र त्यस्तै आगोझैँ चाँडै निभिहाल्छ। श्राद्धमा गरिएका अर्पण उसलाई दिनुहुँदैन, जसरी यज्ञाग्निको खरानीमाथि आहुति हालिँदैन।
32जब श्राद्ध गर्नेहरूले आपसमा एकअर्कासँग श्राद्धका अर्पणको साटासाट गर्छन्, तब ती पिशाचहरूका अर्पण बन्छन्। त्यस्ता अर्पणले न देवतालाई प्रसन्न पार्छन् न दिवङ्गत पितृहरूलाई। परलोकसम्म पुग्नुको साटो ती यहीँ भौँतारिन्छन्, जसरी बाच्छो हराएकी गाई गोठभित्र भौँतारिन्छे।
33जसरी यज्ञाग्निको निभेको खरानीमाथि हालिएका घिउका आहुति न देवतासम्म पुग्छन् न दिवङ्गत पितृसम्म, त्यसरी नै नर्तक वा गायकलाई दिइएको दान अथवा मिथ्यावादी वा कपटी पुरुषलाई दिइएको दक्षिणाले कुनै पुण्य दिँदैन।
34मिथ्यावादी वा कपटी पुरुषलाई दिइएको दानले दिने र लिने — दुवैको नाश गर्छ र कसैलाई कुनै लाभ पुर्याउँदैन। त्यस्तो दान विनाशकारी र अत्यन्त निन्दनीय छ। त्यो दिनेका पितृहरूलाई देवयान मार्गबाट खस्नुपर्छ।
35हे युधिष्ठिर, देवताहरूले तिनैलाई ब्राह्मण जान्दछन् जो सदा ती ऋषिहरूद्वारा तोकिएको मर्यादाभित्र हिँड्छन् जो सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता थिए, र जसको त्यस मर्यादाको फलवत्तामा दृढ श्रद्धा छ।
36हे भरत, ती ब्राह्मण जो वेदाध्ययन, ज्ञान, तप र सत्कर्ममा रत छन्, तिनलाई ऋषि जान्नुपर्छ।
37श्राद्धमा गरिएका अर्पण तिनलाई दिनुपर्छ जो ज्ञानमा निरत छन्। वास्तवमा तिनै त्यस्ता पुरुष मानिन्छन् जसले ब्राह्मणहरूको कहिल्यै निन्दा गर्दैनन्।
38जुन मानिसहरूले सभाहरूको बीचमा कुराकानीमा ब्राह्मणहरूको निन्दा गर्छन्, तिनलाई श्राद्धका अवसरमा कहिल्यै भोजन गराउनुहुँदैन। हे राजन्, यदि ब्राह्मणहरूको निन्दा गरियो भने तिनले निन्दकका तीन पुस्ताको नाश गरिदिन्छन्।
39हे राजन्, यो वैखानस ऋषिहरूको कथन हो। वेदका ज्ञाता ब्राह्मणहरूको परीक्षा टाढैबाट गर्नुपर्छ। मानिसले तिनलाई मन पराओस् वा नपराओस्, त्यस्तै ब्राह्मणलाई नै श्राद्धका अर्पण दिनुपर्छ। हे भरत, जुन मानिसले हजारौँ-हजारौँ अयोग्य ब्राह्मणलाई भोजन गराउँछ, उसले त्यति नै पुण्य पाउँछ जति एउटै ब्राह्मणलाई भोजन गराउँदा पाइन्छ, यदि त्यो एउटा वेदको ज्ञाता होस् भने!