अनुशासनिक पर्व — स्त्री की सृष्टि और उसका प्रयोजन; विपुल और देवशर्मा की कथा
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 40
संस्कृत
1भीष्म उवाच एवमेव महाबाहो नात्र मिथ्यास्ति किंचन। यथा ब्रवीषि कौरव्य नारी प्रति जनाधिप॥
2अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्। यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन महात्मना॥
3प्रमदाश्च यथा सृष्टा ब्रह्मणा भरतर्षभ। यदर्थं तच्च ते तात प्रवक्ष्यामि नराधिप।॥
4न हि स्त्रीभ्यः परं पुत्र पापीयः किंचिदस्ति वै। अग्निर्हि प्रमदा दीप्तो मायाश्च मयजा विभो॥
5क्षुरधारा विषं सर्पो वह्रिरित्येकतः स्त्रियः। प्रजा इमा महाबाहो धार्मिक्य इति नः श्रुतम्॥ स्वयं गच्छन्ति देवत्वं ततो देवानियाद् भयम्।
6अथाभ्यगच्छन् देवास्ते पितामहमरिंदम॥ निवेद्य मानसं चापि तूष्णीमासन्नधोमुखाः।
7तेषामन्तर्गतं ज्ञात्वा देवानां स पितामहः॥ मानवानां प्रमोहार्थे कृत्या नार्योऽसृजत् प्रभुः।
8पूर्वसर्गे तु कौन्तेय साध्व्यो नार्य इहाभवन्॥ असाध्व्यस्तु समुत्पन्नाः कृत्याः सर्गात् प्रजापतेः। ताभ्यः कामान् यथाकामं प्रादाद्धि स पितामहः॥
9ताः कामलुब्धाः प्रमदाः प्रबाधन्ते नरान् सदा। क्रोधं कामस्य देवेशः सहायं चासृजत् प्रभुः॥
10असज्जन्त प्रजाः सर्वाः कामक्रोधवशं गताः। न च स्त्रीणां क्रियाः काश्चिदिति धर्मो व्यवस्थितः।।११
11निरिन्द्रिया ह्यशास्त्राश्च स्त्रियोऽनृतमिति श्रुतिः। शय्यासनमलंकारमन्नपानमनार्यताम्॥ दुर्वाग्भावं रतिं चैव ददौ स्त्रीभ्यः प्रजापतिः। न तासां रक्षणं शक्यं कर्तुं पुंसा कथंचन॥ अपि विश्वकृता तात कुतस्तु पुरुषैरिह।
12वाचा च वधबन्धैर्वा क्लेशैर्वा विविधैस्तथा॥ न शक्या रक्षितुं नार्यस्ता हि नित्यमसंयताः।
13इदं तु पुरुषव्याघ्र पुरस्ताच्छुतवानहम्॥ यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन गुरुस्त्रियाः।
14ऋषिरासीन्महाभागो देवशर्मेति विश्रुतः॥ तस्य भार्या रुचिर्नाम रूपेणासदृशी भुवि।
15तस्या रूपेण सम्मत्ता देवगन्धर्वदानवाः॥ विशेषेण तु राजेन्द्र वृत्रहा पाकशासनः।
16नारीणां चरितज्ञश्च देवशर्मा महामुनिः॥ यथाशक्ति यथोत्साहं भार्यां तामभ्यरक्षत।
17पुरन्दरं च जानीते परस्त्रीकामचारिणम्॥ तस्माद् बलेन भार्याया रक्षणं स चकार ह।
18स कदाचिदृषिस्तात यज्ञं कर्तुमनास्तदा॥ भार्यासंरक्षणं कार्यं कथं स्यादित्यचिन्तयत्।
19रक्षाविधानं मनसा स संचिन्त्य महातपाः॥ आहूय दयितं शिष्यं विपुलं प्राह भार्गवम्।
20देवशर्मन् उवाच यज्ञकारो गमिष्यामि रुचिं चेमां सुरेश्वरः॥ यतः प्रार्थयते नित्यं तां रक्षस्व यथाबलम्।
21अप्रमत्तेन ते भाव्यं सदा प्रति पुरन्दरम॥ स हि रूपाणि कुरुते विविधानि भृगूत्तम।
22भीष्म उवाच इत्युक्तो विपुलस्तेन तपस्वी नियतेन्द्रियः॥ सदैवोग्रतपा राजन्नग्न्यर्कसदृशद्युतिः। धर्मज्ञः सत्यवादी च तथेति प्रत्यभाषत। पुनश्चेदं महाराज पप्रच्छ प्रस्थितं गुरुम्॥
23विपुल उवाच कानि रूपाणि शक्रस्य भवन्त्यागच्छतो मुने। वपुस्तेजश्च कीदृग्वै तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥
24भीष्म उवाच ततः स भगवांस्तस्मै विपुलाय महात्मने। आचचक्षे यथातत्त्वं मायां शक्रस्य भारत।॥
25देवशर्मन् उवाच बहुमायः स विप्रर्षे भगवान् पाकशासनः। तांस्तान् विकुरुते भावान् बहूनथ मुहुर्मुहुः॥
26किरीटी वज्रधृग् धन्वी मुकुटी बद्धकुण्डलः॥ भवत्यथ मुहूर्तेन चण्डालसमदर्शनः।
27शिखी जटी चीरवासाः पुनर्भवति पुत्रक॥ बृहच्छरीश्च पुनश्चीरवासाः पुनः कृशः।
28गौरं श्यामं च कृष्णं च वर्णं विकुरुते पुनः॥ विरूपो रूपवांश्चैव युवा वृद्धस्तथैव च।
29ब्राह्मणः क्षत्रियश्चैव वैश्यः शूद्रस्तथैव च॥ प्रतिलोमोऽनुलोमश्च भवत्यथ शतक्रतुः।
30शुकवायसरूपी च हंसकोकिलरूपवान्॥ सिंहव्याघ्रगजानां च रूपं धारयते पुनः।
31दैवं दैत्यमथो राज्ञां वपुर्धारयतेऽपि च॥ अकृशो वायुभग्नाङ्गः शकुनिर्विकृतस्ताया।
32चतुष्पाद् बहुरूपश्च पुनर्भवति बालिशः॥ मक्षिकामशकादीनां वपुर्धारयतेऽपि च।
33न शक्यमस्य ग्रहणं कर्तुं विपुल केनचित्॥ अपि विश्वकृता तात येन सृष्टमिदं जगत्।
34पुनरन्तर्हितः शक्रो दृश्यते ज्ञानचक्षुषा॥ वायुभूतश्च स पुनर्देवराजो भवत्युत।
35एवं रूपाणि सततं कुरुते पाकशासनः॥ तस्माद् विपुल यत्नेन रक्षेमां तनुमध्यमाम्।
36यथा रुचिं नावलिहेद् देवेन्द्रो भृगुसत्तम॥ क्रतावुपहिते न्यस्तं हविः श्वेव दुरात्मवान्।
37एवमाख्याय च मुनिर्यज्ञकारोऽगमत् तदा॥ देवशर्मा महाभागस्ततो भरतसत्तम।
38विपुलस्तु वचः श्रुत्वा गुरोश्चिन्तामुपेयिवान्॥ रक्षां च परमां चक्रे देवराजान्महाबलात्।
39किं नु शक्यं मया कुर्ते गुरुदाराभिरक्षणे॥ मायावा हि सुरेन्द्रोऽसौ दुर्धर्षश्चापि वीर्यवान्।
40नापिधायाश्रमं शक्यो रक्षितुं पाकशासनः॥ उटजं वा तथा ह्यस्य नानाविधसरूपता।
41वायुरूपेण वा शक्रो गुरुपत्नी प्रधर्षयेत्॥ तस्मादिमां सम्प्रविश्य रुचिं स्थास्येऽहमद्य वै।
42अथवा पौरुषेणेयं न शक्या रक्षितुं मया॥ बहुरूपो हि भगवाञ्छूयते पाकशासनः।
43सोऽहं योगबलादेनां रक्षिष्ये पाकशासनात्॥ गात्राणि गात्रैरस्याहं सम्प्रवेक्ष्ये हि रक्षितुम्।
44यधुच्छिष्टामिमां पत्नीमद्य पश्यति मे गुरुः॥ शप्स्यत्यसंशयं कोपाद् दिव्यज्ञानो महातपाः।
45न चेयं रक्षितुं शक्या यथान्या प्रमदा नृभिः॥ मायावी हि सुरेन्द्रोऽसावहो प्राप्तोऽस्मि संशयम्।
46अवश्यं करणीयं हि गुरोरिह हि शासनम्॥ यदि त्वेतदहं कुर्यामाश्चर्ये स्यात् कृतं मया।
47योगेनाथ प्रवेशो हि गुरुपल्याः कलेवरे॥५ एवमेव शरीरेऽस्या निवत्स्यामि समाहितः।
48असक्तः पद्मपत्रस्थो जलबिन्दुर्यथाचलः॥ निर्मुक्तस्य रजोरूपान्नापराधो भवेन्मम। यथा हि शून्यां पथिकः सभामध्यावसेत् पथि॥ तथाद्यावासयिष्यामि गुरुपत्न्याः कलेवरम् एवमेव शरीरेऽस्या निवत्स्यामि समाहितः॥
49इत्येवं धर्ममालोक्य वेदवेदांश्च सर्वशः। तपश्च विपुलं दृष्ट्वा गुरोरात्मन एव च।॥ इति निश्चित्य मनसा रक्षां प्रति स भार्गवः। अन्वतिष्ठत् परं यत्नं यथा तच्छृणु पार्थिव॥
50गुरुपत्नीं समासीनो विपुलः स महातपाः। उपासीनामनिन्द्यागी कथाभिः समलोभयत्॥
51नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्या रशिंम संयोज्य रश्मिभिः। विवेश विपुलः कायमाकाशं पवनो यथा॥
52लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च। अविचेष्टन्नतिष्ठद् वै छायेवान्तहितो मुनिः॥
53ततो विष्टभ्य विपुलो गुरुपल्याः कलेवरम्। उवास रक्षणे युक्तो न च सा तमबुद्ध्यता॥
54यं कालं नागतो राजन् गुरुस्तस्य महात्मनः। क्रतुं समाप्य स्वगृहं तं कालं सोऽभ्यरक्षत॥
अंग्रेज़ी
1Bhishma said It is true what you say, O you of mighty arms. There is nothing untrue in all this that you say, O you of Kuru's race, on the subject of women, O monarch!
2About it I shall recite to you the old history of how in days of yore the great Vipula had succeeded in restraining women within the limits laid down for them.
3I shall also tell you, O king, how women were created by the Grandfather Brahman and the object for which they were created by him.
4There is no creature more sinful, O son, than woman. Woman is a burning fire. She is the illusion, o king, that the Daitya Maya created.
5She is the sharp edge of the razor. She is poison. She is a snake. She is fire. She is verily, all these in a body. We have heard that all human beings beings are characterised by righteousness, and that they, in course of natural progress and improvement, attain to the dignity of god. This circumstance alarmed the celestials.
6They, therefore, O chastiser of foes, assembled together and went to the Grandfather. Informing Him of what was in their minds, they stood silent before him with downcast eyes.
7Having learnt what was in the hearts of the celestials, the powerful Grandfather created women with the help of an Atharvan rite.
8In a former creation, O son of Kunti, women were all virtuous. Those however, that sprang from this creation by Brahman with the help of an illusion, became sinful. The Grandfather bestowed upon them the desire of enjoying all kinds of carnal pleasure.
9Tempted by the desire of enjoyment, they began to pursue persons of the other sex. The powerful lord of the deities created Anger as the companion of Lust.
10Persons of the male sex, yielding to the power of Lust and Anger, sought the companionship of women. Women have no especial acts laid down for them. This is the ordinance that was laid down.
11The Shruti declares that women are gifted with the most powerful senses that they have no scriptures to follow, and that they are living lies. Beds, seats, ornaments, food and drink and the absence of all that is respectable and righteous, indulgence in disagreeable words, and love of sexual companionship these were bestowed by Brahman upon women. Men are quite unable to restrain them within limits.
12The Creator himself is incapable of keeping them within proper limits, what need then be said of men?
13This, O chief of men, I heard in former days viz., how Vipula had succeeded in protecting his preceptor's wife in ancient times.
14There was in days of yore a highly blessed Rishi of the name of Devasharman of great fame. He had a wife of name Ruchi, who was peerless on Earth in beauty.
15Her loveliness intoxicated every one among the celestials and Gandharvas and Danavas. The chastiser of Paka, viz., Indra, the destroyer of Vritra, O king, was in particular enamoured of her and coveted her body.
16The great ascetic Devasharman fully knew the disposition of women. He therefore, to the best of his power and energy, protected her.
17The Rishi knew that Indra had not scruples in seeking the companionship of other people's wives. It was therefore, that he used to protect his wife, putting forth all his power.
18Once on a time. O son, the Rishi became desirous of celebrating a sacrifice. He began to think of how (during his own absence from home) his wife could be protected.
19Gifted with high ascetic merit, he at last hit upon the course he should adopt. Summoning his favourite disciple whose name was Vipula and who was of Bhrigu's family, he said as follows.
20Devasharman said I shall leave home in order to celebrate a sacrifice. The king of the celestials always covets this Ruchi of mine. Do you, during my absence, protect her, displaying all your power.
21You shall pass your time carefully in view of Purandara. O foremost one of Bhrigu's race, that Indra assumes various forms.
22Bhishma said Thus addressed by his preceptor, the ascetic Vipula, with senses restrained, always engaged in severe penances, possessed of the splendour, O king, of fire or the sun, conversant with all the duties of virtue, and ever truthful in speech, answered him, saying So be it! Once more, however, as his preceptor was about to start, Vipula asked him in these words.
23Vipula said Tell me, O Muni, what forms does Shakra assume when he comes. Of what kinds is his body and what is his energy? You should tell me all this.
24Bhishma said The illustrious Rishi then truly described to the great Vipula all the illusions of Shakra, O Bharata.
25Devasharman said The powerful chastiser of Paka, . regenerate Rishi, is full of illusion. Every moment he assumes those forms that he chooses.
26Sometimes he wears a diadem and holds the thunderbolt. Sometimes, armed with the thunder bolt and wearing a crown on his head, he adorns himself with earrings. In a moment he changes himself into the shape and aspect of Chandala.
27Sometimes he appears with coronal locks on his head; soon again, O son, he shows himself with matted locks, his person being clad in rags. Sometimes he assumes a goodly and huge frame. The next moment he changes himself into one of emaciated limbs and clad in rags. as
28Sometimes he becomes fair, sometimes darkish, sometimes dark of complexion. Sometimes he becomes ugly and sometimes beautiful. Sometimes he appears as young and sometimes as old.
29Sometimes he appears as a Brahmana, sometimes as a Kshatriya, sometimes as a Vaishya, and sometimes as a Shudra. Indeed, he of a hundred sacrifices appears at times as a person born of impure caste, that is, as the son of a superior father by an inferior mother or of an inferior father by a superior mother.
30Sometimes he appears a parrot, sometimes as a crow, sometimes as a swan and sometimes as a koel. He assumes the forms also of a lion, a tiger or an elephant.
31Sometimes he appears as a god, sometimes as a Daitya and sometimes he assumes the guise of a king. Sometimes he appears as fat and plump, sometimes as one whose limbs have been broken by the disordered wind in the system, sometimes as a bird, and sometimes as one of an exceedingly ugly form.
32Sometimes he appears as a quadruped. Capable of assuming any form, he sometimes appears as an idiot shorn of all intelligence. He assumes also the forms of flies and gnats.
33O Vipula, no one can make him out on account of these numberless disguises that he is capable of assuming. The very Creator of the universe is not equal to that feat.
34He makes himself invisible when he likes. He is incapable of being seen except with the eye of knowledge. The king of the celestials sometimes changes himself into the wind.
35The chastiser of Paka always assumes these disguises. Do you therefore, O Vipula protect this slender-waisted wife of mine with great care. intent upon
36O foremost one of Bhrigu's race, do you take every care for seeing that the king of the celestials may not defile this wife of mine like a wretched dog licking the Havi kept in view of a sacrifice.
37Having said these words, the highly blessed ascetic viz., Devasharman, celebrating a sacrifice, started from his abode, O chief of the Bharatas.
38Hearing these words of his preceptor, Vipula began to think, I shall certainly protect this lady in every respect from the powerful king of the celestials.
39But what should be the means? What can I do for protecting the wife of my preceptor? The king of the celestials is endued with large powers of illusion. Gifted with great energy, he is difficult of being resisted.
40Indra cannot be kept out by enclosing this retreat of ours or fencing this yard, since he is capable of assuming numberless forms.
41Assuming the form of the wind, the king of the celestials may assault the wife of my preceptor. The best course, therefore, for me, would be to enter the body of this lady and remain there.
42By displaying my prowess I shall not be able to protect the lady, for the powerful chastiser of Paka, it has been heard by me, is capable of assuming any form he likes.
43I shall, therefore, protect this one from Indra by my Yogapower. For satisfying my object I shall with my body enter the body of this lady.
44If my preceptor on return, sees his wife defiled, he will, forsooth, curse me through anger, for endued with great ascetic merit, he is gifted with spiritual vision.
45This lady is incapable of being protected in the way in which other women are protected by men, since the king of the celestials is gifted with large powers of illusion. Alas, the situation is very critical.
46The command of my preceptor should certainly be obeyed by me. If, therefore, I protect her by my Yogapower, the feat will be considered by all as a wonderful one.
47By my Yogapower therefore, I shall enter the body of my preceptor's lady. I shall live within her and yet not touch her body like a drop of water on a lotus leaf which lies on it yet does not drench it at all.
48If I be free from the touch of passion, I cannot incur any sin by doing what I wish to do. As a traveller, in course of his sojourn, takes up his quarters (for a while) in any empty house he finds, I shall, similarly live, this day within the body of my preceptor's lady. Indeed, with mind rapt up in Yoga, I shall live today in this lady's body.
49Giving his best consideration to these points of virtue, thinking of all the Vedas and their branches and with eye directed to the penances which his preceptor had and which he himself also was possessed of, and having settled in his mind, with a view only to protect the lady, to enter her body by Yogapower, Vipula of Bhrigu's race, took great care (for accomplishing his object. Listen now to me, O king, as I recite to you what he did.
50Gifted with great penances, Vipula sat himself down by the side of his preceptor's wife as she of faultless features was sitting in her cottage. Vipula then began to discourse to her for bringing her over to the cause of virtue and truth.
51Directing his eyes then to hers and uniting the rays of light that came out from her organs of vision with those that issued from his, Vipula entered the lady's body even as the element of wind enters that of ether or space.
52Penetrating her eyes with his eyes and her face with his face, Vipula lived, without moving within her invisibly, like her shadow.
53Restraining every part of the lady's body, Vipula continued to live within her, intent on protecting her from Indra. The lady herself knew nothing of this.
54It was in this way, o king, that Vipula continued to protect the lady till the time of his great preceptor's return after accomplishing the sacrifice which he had gone out to perform.
हिन्दी
1भीष्म ने कहा — हे महाबाहु, तुम जो कहते हो वह सत्य है। हे राजन्, हे कुरुवंशी, स्त्रियों के विषय में तुम जो कुछ कहते हो, उसमें कुछ भी असत्य नहीं है।
2इस विषय में मैं तुम्हें वह प्राचीन कथा सुनाऊँगा कि प्राचीन काल में महात्मा विपुल किस प्रकार स्त्रियों को उनके लिए निर्धारित मर्यादाओं में रोकने में सफल हुए थे।
3हे राजन्, मैं तुम्हें यह भी बताऊँगा कि पितामह ब्रह्मा ने स्त्रियों की सृष्टि किस प्रकार की और किस प्रयोजन से उन्होंने उनकी सृष्टि की।
4हे पुत्र, स्त्री से बढ़कर पापमय कोई प्राणी नहीं है। स्त्री जलती हुई अग्नि है। हे राजन्, वह वही माया है जो दैत्य मय ने रची थी।
5वह छुरे की तीक्ष्ण धार है। वह विष है। वह सर्प है। वह अग्नि है। सचमुच वह एक ही शरीर में ये सब है। हमने सुना है कि समस्त मनुष्य धर्मशीलता से युक्त हैं, और वे स्वाभाविक उन्नति तथा सुधार के क्रम में देवत्व की गरिमा प्राप्त कर लेते हैं। इस बात ने देवताओं को आतंकित कर दिया।
6इसलिए, हे शत्रुदमन, वे एकत्र होकर पितामह के पास गए। जो उनके मन में था वह उन्हें बताकर वे नेत्र नीचे किए उनके सम्मुख मौन खड़े रहे।
7देवताओं के हृदय में जो था वह जानकर शक्तिशाली पितामह ने एक आथर्वण विधि की सहायता से स्त्रियों की सृष्टि की।
8हे कुन्तीपुत्र, पूर्व सृष्टि में समस्त स्त्रियाँ सद्गुणी थीं। किन्तु जो ब्रह्मा की इस सृष्टि से माया की सहायता से उत्पन्न हुईं, वे पापमय हो गईं। पितामह ने उन्हें सब प्रकार के दैहिक भोगों की कामना प्रदान की।
9भोग की कामना से प्रलोभित होकर वे विपरीत लिंग के पुरुषों के पीछे लगने लगीं। देवताओं के शक्तिशाली स्वामी ने काम के सहचर के रूप में क्रोध की सृष्टि की।
10काम तथा क्रोध की शक्ति के वशीभूत होकर पुरुष स्त्रियों का संग खोजने लगे। स्त्रियों के लिए कोई विशेष कर्म निर्धारित नहीं किए गए। यही विधान बनाया गया था।
11श्रुति घोषणा करती है कि स्त्रियाँ सर्वाधिक प्रबल इन्द्रियों से सम्पन्न हैं, कि उनके लिए अनुसरण करने योग्य कोई शास्त्र नहीं है, और कि वे साक्षात् असत्य हैं। शय्या, आसन, आभूषण, अन्न-पान तथा समस्त आदरणीय और धर्मपूर्ण वस्तुओं का अभाव, अप्रिय वचनों में रुचि और मैथुनसंग का प्रेम — ये ब्रह्मा ने स्त्रियों को प्रदान किए। पुरुष उन्हें मर्यादाओं में रोकने में सर्वथा असमर्थ हैं।
12स्वयं स्रष्टा ही उन्हें उचित मर्यादाओं में रखने में असमर्थ हैं, तब मनुष्यों के विषय में क्या कहना?
13हे नरश्रेष्ठ, यह मैंने प्राचीन काल में सुना था, अर्थात् प्राचीन समय में विपुल किस प्रकार अपने गुरु की पत्नी की रक्षा करने में सफल हुए थे।
14प्राचीन काल में देवशर्मा नाम के महान् यशस्वी परम भाग्यशाली एक ऋषि थे। उनकी रुचि नाम की एक पत्नी थी, जो सौन्दर्य में पृथ्वी पर अनुपम थी।
15उसका लावण्य देवताओं, गन्धर्वों तथा दानवों में से प्रत्येक को मत्त कर देता था। हे राजन्, पाकशासन वृत्रनाशी इन्द्र तो विशेष रूप से उस पर मोहित थे और उसके शरीर की कामना करते थे।
16महातपस्वी देवशर्मा स्त्रियों के स्वभाव को भलीभाँति जानते थे। इसलिए वे अपनी समस्त शक्ति तथा तेज के अनुसार उसकी रक्षा करते थे।
17ऋषि जानते थे कि इन्द्र को दूसरों की पत्नियों का संग खोजने में कोई संकोच नहीं होता। इसीलिए वे अपनी समस्त शक्ति लगाकर अपनी पत्नी की रक्षा किया करते थे।
18हे पुत्र, एक समय उन ऋषि के मन में यज्ञ करने की इच्छा हुई। वे सोचने लगे कि (अपनी अनुपस्थिति में) अपनी पत्नी की रक्षा किस प्रकार की जा सके।
19उच्च तपोबल से सम्पन्न वे अन्ततः उस उपाय पर पहुँचे जो उन्हें अपनाना चाहिए। भृगु के कुल में उत्पन्न विपुल नामक अपने प्रिय शिष्य को बुलाकर उन्होंने इस प्रकार कहा।
20देवशर्मा ने कहा — मैं एक यज्ञ करने के लिए घर से जाऊँगा। देवराज सदा मेरी इस रुचि की कामना करते हैं। तुम मेरी अनुपस्थिति में अपनी समस्त शक्ति प्रकट करके इसकी रक्षा करना।
21हे भृगुकुलश्रेष्ठ, तुम्हें पुरन्दर को ध्यान में रखकर सावधानी से अपना समय बिताना होगा, क्योंकि वे इन्द्र नाना रूप धारण करते हैं।
22भीष्म ने कहा — अपने गुरु द्वारा इस प्रकार सम्बोधित होने पर, संयत इन्द्रियों वाले, सदा कठोर तपस्या में निरत, हे राजन्, अग्नि अथवा सूर्य के तेज से सम्पन्न, धर्म के समस्त कर्तव्यों के ज्ञाता तथा वाणी में सदा सत्यनिष्ठ तपस्वी विपुल ने उन्हें उत्तर दिया — ऐसा ही हो! किन्तु जब उनके गुरु प्रस्थान करने को थे, तब विपुल ने एक बार फिर उनसे ये वचन पूछे।
23विपुल ने कहा — हे मुनि, मुझे बताइए कि शक्र आते समय कौन-कौन से रूप धारण करते हैं। उनका शरीर किस प्रकार का होता है और उनका तेज कैसा होता है? यह सब आपको मुझे बताना चाहिए।
24भीष्म ने कहा — हे भारत, तब उन यशस्वी ऋषि ने महात्मा विपुल को शक्र की समस्त मायाओं का यथार्थ वर्णन किया।
25देवशर्मा ने कहा — हे द्विजश्रेष्ठ ऋषि, शक्तिशाली पाकशासन माया से परिपूर्ण हैं। वे प्रत्येक क्षण वही रूप धारण कर लेते हैं जो चुनते हैं।
26कभी वे मुकुट धारण करते और वज्र लिए रहते हैं। कभी वज्र से सज्जित और सिर पर मुकुट पहने वे कुण्डलों से अपने को अलंकृत करते हैं। क्षण भर में वे अपने को चाण्डाल के रूप तथा वेश में बदल लेते हैं।
27कभी वे सिर पर जटाजूट बाँधे प्रकट होते हैं; हे पुत्र, शीघ्र ही फिर वे जटाधारी होकर चीथड़े पहने दिखाई देते हैं। कभी वे सुन्दर तथा विशाल शरीर धारण करते हैं। अगले ही क्षण वे कृश अंगों वाले तथा चीथड़ों में लिपटे रूप में बदल जाते हैं।
28कभी वे गोरे हो जाते हैं, कभी साँवले, कभी श्याम वर्ण के। कभी वे कुरूप हो जाते हैं और कभी सुन्दर। कभी वे युवा दिखाई देते हैं और कभी वृद्ध।
29कभी वे ब्राह्मण के रूप में, कभी क्षत्रिय के, कभी वैश्य के और कभी शूद्र के रूप में प्रकट होते हैं। सचमुच वे शतक्रतु कभी-कभी वर्णसंकर पुरुष के रूप में भी प्रकट होते हैं, अर्थात् उच्च पिता तथा हीन माता के, अथवा हीन पिता तथा उच्च माता के पुत्र के रूप में।
30कभी वे शुक के रूप में, कभी काक के, कभी हंस के और कभी कोकिल के रूप में प्रकट होते हैं। वे सिंह, व्याघ्र अथवा हाथी के रूप भी धारण करते हैं।
31कभी वे देवता के रूप में, कभी दैत्य के रूप में प्रकट होते हैं और कभी राजा का वेश धारण करते हैं। कभी वे मोटे तथा हृष्ट-पुष्ट दिखाई देते हैं, कभी ऐसे जिनके अंग शरीर के विकृत वायु से टूट-फूट गए हों, कभी पक्षी के रूप में, और कभी अत्यन्त कुरूप रूप वाले के रूप में।
32कभी वे चौपाए के रूप में प्रकट होते हैं। कोई भी रूप धारण करने में समर्थ वे कभी बुद्धिहीन मूर्ख के रूप में भी प्रकट होते हैं। वे मक्खियों तथा डाँसों के रूप भी धारण करते हैं।
33हे विपुल, इन असंख्य वेशों के कारण, जो वे धारण कर सकते हैं, उन्हें कोई पहचान नहीं सकता। स्वयं विश्व के स्रष्टा भी इस कार्य में समर्थ नहीं हैं।
34वे जब चाहें अपने को अदृश्य कर लेते हैं। ज्ञान के नेत्र के अतिरिक्त उन्हें देखा नहीं जा सकता। देवराज कभी-कभी स्वयं को वायु में भी बदल लेते हैं।
35पाकशासन सदा ये वेश धारण करते हैं। इसलिए हे विपुल, तुम मेरी इस कृशांगी पत्नी की बड़ी सावधानी से रक्षा करना।
36हे भृगुकुलश्रेष्ठ, तुम इस बात का पूरा ध्यान रखना कि देवराज मेरी इस पत्नी को वैसे दूषित न कर दें जैसे कोई नीच कुत्ता यज्ञ के लिए रखे हविष्य को चाट जाता है।
37हे भरतश्रेष्ठ, ये वचन कहकर परम भाग्यशाली तपस्वी देवशर्मा यज्ञ करने के लिए अपने आश्रम से प्रस्थान कर गए।
38अपने गुरु के ये वचन सुनकर विपुल सोचने लगे — मैं निश्चय ही इस देवी की देवराज से हर प्रकार से रक्षा करूँगा।
39किन्तु उपाय क्या हो? अपने गुरु की पत्नी की रक्षा के लिए मैं क्या कर सकता हूँ? देवराज महान् माया-शक्तियों से सम्पन्न हैं। महान् तेज से युक्त वे कठिनाई से रोके जा सकते हैं।
40हमारे इस आश्रम को घेरकर अथवा इस आँगन में बाड़ लगाकर इन्द्र को बाहर नहीं रोका जा सकता, क्योंकि वे असंख्य रूप धारण करने में समर्थ हैं।
41वायु का रूप धारण करके देवराज मेरे गुरु की पत्नी पर आक्रमण कर सकते हैं। इसलिए मेरे लिए सर्वोत्तम उपाय यही होगा कि मैं इस देवी के शरीर में प्रवेश करके वहीं रहूँ।
42अपना पराक्रम दिखाकर मैं इस देवी की रक्षा नहीं कर सकूँगा, क्योंकि मैंने सुना है कि शक्तिशाली पाकशासन जो रूप चाहें वह धारण करने में समर्थ हैं।
43इसलिए मैं इनकी रक्षा इन्द्र से अपने योगबल द्वारा करूँगा। अपने प्रयोजन की सिद्धि के लिए मैं अपने शरीर सहित इस देवी के शरीर में प्रवेश करूँगा।
44यदि मेरे गुरु लौटकर अपनी पत्नी को दूषित देखें, तो वे निश्चय ही क्रोध में आकर मुझे शाप देंगे, क्योंकि महान् तपोबल से सम्पन्न वे दिव्य दृष्टि से युक्त हैं।
45इस देवी की रक्षा उस प्रकार नहीं की जा सकती जिस प्रकार पुरुष अन्य स्त्रियों की रक्षा करते हैं, क्योंकि देवराज महान् माया-शक्तियों से सम्पन्न हैं। हाय, स्थिति अत्यन्त विकट है।
46मुझे अपने गुरु की आज्ञा का निश्चय ही पालन करना चाहिए। इसलिए यदि मैं अपने योगबल से इनकी रक्षा करूँ, तो यह कार्य सबके द्वारा अद्भुत माना जाएगा।
47इसलिए मैं अपने योगबल से अपने गुरु की पत्नी के शरीर में प्रवेश करूँगा। मैं उनके भीतर रहूँगा और फिर भी उनके शरीर का स्पर्श नहीं करूँगा, जैसे कमलपत्र पर पड़ी जल की बूँद उस पर टिकी रहती है फिर भी उसे तनिक भी भिगोती नहीं।
48यदि मैं विषय-भाव के स्पर्श से मुक्त रहूँ, तो जो मैं करना चाहता हूँ उसे करने से मुझे कोई पाप नहीं लग सकता। जैसे पथिक अपनी यात्रा के क्रम में जो भी खाली घर मिले उसमें (कुछ समय के लिए) डेरा डाल लेता है, वैसे ही मैं भी आज अपने गुरु की पत्नी के शरीर में निवास करूँगा। सचमुच, योग में लीन चित्त से मैं आज इस देवी के शरीर में रहूँगा।
49धर्म के इन बिन्दुओं पर भलीभाँति विचार करके, समस्त वेदों तथा उनकी शाखाओं का स्मरण करके, और अपने गुरु की तथा स्वयं अपनी तपस्या पर दृष्टि रखकर, केवल उस देवी की रक्षा के उद्देश्य से योगबल द्वारा उनके शरीर में प्रवेश करने का मन में निश्चय करके भृगुकुल के विपुल ने (अपने प्रयोजन की सिद्धि के लिए) बड़ी सावधानी बरती। हे राजन्, अब मुझसे सुनो कि उन्होंने क्या किया।
50महान् तपस्या से सम्पन्न विपुल अपने गुरु की पत्नी के पास बैठ गए, जब वे निर्दोष अंगों वाली देवी अपनी कुटिया में बैठी थीं। तब विपुल उन्हें धर्म तथा सत्य के पक्ष में लाने के लिए उपदेश देने लगे।
51तब अपने नेत्र उनके नेत्रों पर टिकाकर और उनके दृष्टि-अंगों से निकलने वाली किरणों को अपने नेत्रों से निकलने वाली किरणों से मिलाकर विपुल उस देवी के शरीर में वैसे ही प्रविष्ट हो गए जैसे वायु तत्त्व आकाश में प्रवेश करता है।
52अपने नेत्रों से उनके नेत्रों में और अपने मुख से उनके मुख में प्रवेश करके विपुल उनके भीतर बिना हिले-डुले उनकी छाया के समान अदृश्य रहने लगे।
53उस देवी के शरीर के प्रत्येक अंग को संयत रखते हुए विपुल इन्द्र से उनकी रक्षा करने में तत्पर होकर उनके भीतर रहते रहे। स्वयं वह देवी इस विषय में कुछ नहीं जानती थीं।
54हे राजन्, इसी प्रकार विपुल उस देवी की रक्षा तब तक करते रहे जब तक उनके महान् गुरु वह यज्ञ पूरा करके नहीं लौट आए जिसे करने के लिए वे बाहर गए थे।
नेपाली
1भीष्मले भने — हे महाबाहु, तिमीले जे भन्दछौ त्यो सत्य हो। हे राजन्, हे कुरुवंशी, स्त्रीहरूका विषयमा तिमीले जे-जति भन्दछौ, त्यसमा केही पनि असत्य छैन।
2यस विषयमा म तिमीलाई त्यो प्राचीन कथा सुनाउनेछु कि प्राचीन कालमा महात्मा विपुल कसरी स्त्रीहरूलाई तिनीहरूका लागि निर्धारित मर्यादामा रोक्न सफल भएका थिए।
3हे राजन्, म तिमीलाई यो पनि बताउनेछु कि पितामह ब्रह्माले स्त्रीहरूको सृष्टि कसरी गरे र कुन प्रयोजनले उनले तिनीहरूको सृष्टि गरे।
4हे पुत्र, स्त्रीभन्दा बढी पापमय कुनै प्राणी छैन। स्त्री बलिरहेको अग्नि हो। हे राजन्, त्यो त्यही माया हो जो दैत्य मयले रचेका थिए।
5त्यो चक्कुको तीक्ष्ण धार हो। त्यो विष हो। त्यो सर्प हो। त्यो अग्नि हो। साँच्चै त्यो एउटै शरीरमा यी सबै हो। हामीले सुनेका छौँ कि सम्पूर्ण मानिस धर्मशीलताले युक्त छन्, र तिनीहरू स्वाभाविक उन्नति तथा सुधारको क्रममा देवत्वको गरिमा प्राप्त गर्दछन्। यस कुराले देवताहरूलाई आतङ्कित पार्यो।
6त्यसैले, हे शत्रुदमन, तिनीहरू एकत्र भई पितामहकहाँ गए। जो तिनीहरूको मनमा थियो त्यो उनलाई बताएर तिनीहरू आँखा निहुराई उनको सामु मौन उभिए।
7देवताहरूको हृदयमा जे थियो त्यो जानेर शक्तिशाली पितामहले एउटा आथर्वण विधिको सहायताले स्त्रीहरूको सृष्टि गरे।
8हे कुन्तीपुत्र, पूर्व सृष्टिमा सम्पूर्ण स्त्री सद्गुणी थिइन्। तर जो ब्रह्माको यस सृष्टिबाट मायाको सहायताले उत्पन्न भइन्, तिनीहरू पापमय भइन्। पितामहले तिनीहरूलाई सबै प्रकारका दैहिक भोगको कामना प्रदान गरे।
9भोगको कामनाले प्रलोभित भई तिनीहरू विपरीत लिङ्गका पुरुषको पछि लाग्न थालिन्। देवताहरूका शक्तिशाली स्वामीले कामको सहचरका रूपमा क्रोधको सृष्टि गरे।
10काम तथा क्रोधको शक्तिको वशीभूत भई पुरुषहरू स्त्रीहरूको सङ्ग खोज्न थाले। स्त्रीहरूका लागि कुनै विशेष कर्म निर्धारित गरिएका छैनन्। यही विधान बनाइएको थियो।
11श्रुतिले घोषणा गर्दछ कि स्त्रीहरू सर्वाधिक प्रबल इन्द्रियले सम्पन्न छन्, कि तिनीहरूका लागि अनुसरण गर्नयोग्य कुनै शास्त्र छैन, र कि तिनीहरू साक्षात् असत्य हुन्। शय्या, आसन, आभूषण, अन्नपान तथा सम्पूर्ण आदरणीय र धर्मपूर्ण वस्तुको अभाव, अप्रिय वचनमा रुचि र मैथुनसङ्गको प्रेम — यी ब्रह्माले स्त्रीहरूलाई प्रदान गरे। पुरुषहरू तिनीहरूलाई मर्यादामा रोक्न सर्वथा असमर्थ छन्।
12स्वयं स्रष्टा नै तिनीहरूलाई उचित मर्यादामा राख्न असमर्थ छन्, तब मानिसका विषयमा के भन्नु?
13हे नरश्रेष्ठ, यो मैले प्राचीन कालमा सुनेको थिएँ, अर्थात् प्राचीन समयमा विपुल कसरी आफ्ना गुरुकी पत्नीको रक्षा गर्न सफल भएका थिए।
14प्राचीन कालमा देवशर्मा नाम गरेका महान् यशस्वी परम भाग्यशाली एक ऋषि थिए। उनकी रुचि नाम गरेकी एक पत्नी थिइन्, जो सौन्दर्यमा पृथ्वीमा अनुपम थिइन्।
15उनको लावण्यले देवता, गन्धर्व तथा दानवमध्ये प्रत्येकलाई मत्त पार्दथ्यो। हे राजन्, पाकशासन वृत्रनाशी इन्द्र त विशेष रूपमा उनीमाथि मोहित थिए र उनको शरीरको कामना गर्दथे।
16महातपस्वी देवशर्मा स्त्रीहरूको स्वभाव राम्ररी जान्दथे। त्यसैले उनी आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति तथा तेजअनुसार उनको रक्षा गर्दथे।
17ऋषिलाई थाहा थियो कि इन्द्रलाई अरूकी पत्नीको सङ्ग खोज्नमा कुनै सङ्कोच हुँदैन। त्यसैले उनी आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाएर आफ्नी पत्नीको रक्षा गर्दथे।
18हे पुत्र, एक समय ती ऋषिको मनमा यज्ञ गर्ने इच्छा भयो। उनी सोच्न थाले कि (आफ्नो अनुपस्थितिमा) आफ्नी पत्नीको रक्षा कसरी गर्न सकियोस्।
19उच्च तपोबलले सम्पन्न उनी अन्ततः त्यस उपायमा पुगे जो उनले अपनाउनुपर्दथ्यो। भृगुको कुलमा जन्मेका विपुल नामक आफ्नो प्रिय शिष्यलाई बोलाएर उनले यसरी भने।
20देवशर्माले भने — म एउटा यज्ञ गर्नका लागि घरबाट जानेछु। देवराजले सधैँ मेरी यी रुचिको कामना गर्दछन्। तिमीले मेरो अनुपस्थितिमा आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति प्रकट गरेर यिनको रक्षा गर्नू।
21हे भृगुकुलश्रेष्ठ, तिमीले पुरन्दरलाई ध्यानमा राखेर सावधानीपूर्वक आफ्नो समय बिताउनुपर्नेछ, किनभने ती इन्द्रले नाना रूप धारण गर्दछन्।
22भीष्मले भने — आफ्ना गुरुद्वारा यसरी सम्बोधित हुँदा, संयत इन्द्रिय भएका, सधैँ कठोर तपस्यामा निरत, हे राजन्, अग्नि अथवा सूर्यको तेजले सम्पन्न, धर्मका सम्पूर्ण कर्तव्यका ज्ञाता तथा वाणीमा सधैँ सत्यनिष्ठ तपस्वी विपुलले उनलाई उत्तर दिए — यस्तै होस्! तर जब उनका गुरु प्रस्थान गर्न लागेका थिए, तब विपुलले एक पटक फेरि उनीसँग यी वचन सोधे।
23विपुलले भने — हे मुनि, मलाई बताउनुहोस् कि शक्रले आउँदा कुन-कुन रूप धारण गर्दछन्। उनको शरीर कस्तो प्रकारको हुन्छ र उनको तेज कस्तो हुन्छ? यो सबै तपाईंले मलाई बताउनुपर्दछ।
24भीष्मले भने — हे भारत, तब ती यशस्वी ऋषिले महात्मा विपुललाई शक्रका सम्पूर्ण मायाको यथार्थ वर्णन गरे।
25देवशर्माले भने — हे द्विजश्रेष्ठ ऋषि, शक्तिशाली पाकशासन मायाले परिपूर्ण छन्। उनी प्रत्येक क्षण त्यही रूप धारण गर्दछन् जुन रोज्दछन्।
26कहिले उनी मुकुट धारण गर्दछन् र वज्र लिएका हुन्छन्। कहिले वज्रले सज्जित र शिरमा मुकुट लगाएर उनी कुण्डलले आफूलाई अलंकृत गर्दछन्। क्षणभरमै उनी आफूलाई चाण्डालको रूप तथा वेशमा बदल्दछन्।
27कहिले उनी शिरमा जटाजूट बाँधेर प्रकट हुन्छन्; हे पुत्र, चाँडै फेरि उनी जटाधारी भई झुत्रा लगाएर देखिन्छन्। कहिले उनी सुन्दर तथा विशाल शरीर धारण गर्दछन्। अर्को क्षणमै उनी कृश अङ्ग भएका तथा झुत्रामा बेरिएको रूपमा बदलिन्छन्।
28कहिले उनी गोरा हुन्छन्, कहिले श्यामल, कहिले कालो वर्णका। कहिले उनी कुरूप हुन्छन् र कहिले सुन्दर। कहिले उनी युवा देखिन्छन् र कहिले वृद्ध।
29कहिले उनी ब्राह्मणको रूपमा, कहिले क्षत्रियको, कहिले वैश्यको र कहिले शूद्रको रूपमा प्रकट हुन्छन्। साँच्चै ती शतक्रतु कहिलेकाहीँ वर्णसङ्कर पुरुषका रूपमा पनि प्रकट हुन्छन्, अर्थात् उच्च पिता तथा हीन माताको, अथवा हीन पिता तथा उच्च माताको पुत्रका रूपमा।
30कहिले उनी सुगाको रूपमा, कहिले कागको, कहिले हंसको र कहिले कोइलीको रूपमा प्रकट हुन्छन्। उनी सिंह, बाघ अथवा हात्तीको रूप पनि धारण गर्दछन्।
31कहिले उनी देवताको रूपमा, कहिले दैत्यको रूपमा प्रकट हुन्छन् र कहिले राजाको वेश धारण गर्दछन्। कहिले उनी मोटा तथा हृष्टपुष्ट देखिन्छन्, कहिले यस्ता जसका अङ्ग शरीरको विकृत वायुले भाँचिएका होऊन्, कहिले पक्षीको रूपमा, र कहिले अत्यन्त कुरूप रूप भएकाको रूपमा।
32कहिले उनी चारखुट्टे जनावरको रूपमा प्रकट हुन्छन्। कुनै पनि रूप धारण गर्न समर्थ उनी कहिले बुद्धिहीन मूर्खको रूपमा पनि प्रकट हुन्छन्। उनी झिँगा तथा भुसुनाका रूप पनि धारण गर्दछन्।
33हे विपुल, यी असङ्ख्य वेशका कारण, जो उनले धारण गर्न सक्दछन्, उनलाई कसैले चिन्न सक्दैन। स्वयं विश्वका स्रष्टा पनि यस कार्यमा समर्थ छैनन्।
34उनी जब चाहन्छन् आफूलाई अदृश्य पार्दछन्। ज्ञानको नेत्रबाहेक उनलाई देख्न सकिँदैन। देवराजले कहिलेकाहीँ आफूलाई वायुमा पनि बदल्दछन्।
35पाकशासनले सधैँ यी वेश धारण गर्दछन्। त्यसैले हे विपुल, तिमीले मेरी यी कृशाङ्गी पत्नीको ठूलो सावधानीपूर्वक रक्षा गर्नू।
36हे भृगुकुलश्रेष्ठ, तिमीले यस कुराको पूरा ध्यान राख्नू कि देवराजले मेरी यी पत्नीलाई त्यसरी दूषित नपारून् जसरी कुनै नीच कुकुरले यज्ञका लागि राखेको हविष्य चाटिदिन्छ।
37हे भरतश्रेष्ठ, यी वचन भनेर परम भाग्यशाली तपस्वी देवशर्मा यज्ञ गर्नका लागि आफ्नो आश्रमबाट प्रस्थान गरे।
38आफ्ना गुरुका यी वचन सुनेर विपुल सोच्न थाले — म निश्चय नै यी देवीको देवराजबाट हरेक प्रकारले रक्षा गर्नेछु।
39तर उपाय के होस्? आफ्ना गुरुकी पत्नीको रक्षाका लागि म के गर्न सक्छु? देवराज महान् मायाशक्तिले सम्पन्न छन्। महान् तेजले युक्त उनी कठिनाइले मात्र रोक्न सकिन्छन्।
40हाम्रो यस आश्रमलाई घेरेर अथवा यस आँगनमा बार लगाएर इन्द्रलाई बाहिर रोक्न सकिँदैन, किनभने उनी असङ्ख्य रूप धारण गर्न समर्थ छन्।
41वायुको रूप धारण गरेर देवराजले मेरा गुरुकी पत्नीमाथि आक्रमण गर्न सक्दछन्। त्यसैले मेरा लागि सर्वोत्तम उपाय यही हुनेछ कि म यी देवीको शरीरमा प्रवेश गरेर त्यहीँ रहूँ।
42आफ्नो पराक्रम देखाएर म यी देवीको रक्षा गर्न सक्नेछैन, किनभने मैले सुनेको छु कि शक्तिशाली पाकशासनले जुन रूप चाहन्छन् त्यो धारण गर्न समर्थ छन्।
43त्यसैले म यिनको रक्षा इन्द्रबाट आफ्नो योगबलद्वारा गर्नेछु। आफ्नो प्रयोजनको सिद्धिका लागि म आफ्नो शरीरसहित यी देवीको शरीरमा प्रवेश गर्नेछु।
44यदि मेरा गुरु फर्केर आफ्नी पत्नीलाई दूषित देखे भने, उनले निश्चय नै क्रोधमा आएर मलाई शाप दिनेछन्, किनभने महान् तपोबलले सम्पन्न उनी दिव्य दृष्टिले युक्त छन्।
45यी देवीको रक्षा त्यस प्रकारले गर्न सकिँदैन जुन प्रकारले पुरुषहरूले अन्य स्त्रीको रक्षा गर्दछन्, किनभने देवराज महान् मायाशक्तिले सम्पन्न छन्। हाय, स्थिति अत्यन्त विकट छ।
46मैले आफ्ना गुरुको आज्ञाको निश्चय नै पालन गर्नुपर्दछ। त्यसैले यदि मैले आफ्नो योगबलले यिनको रक्षा गरेँ भने, यो कार्य सबैद्वारा अद्भुत मानिनेछ।
47त्यसैले म आफ्नो योगबलले आफ्ना गुरुकी पत्नीको शरीरमा प्रवेश गर्नेछु। म उनीभित्र रहनेछु र तैपनि उनको शरीरको स्पर्श गर्नेछैन, जसरी कमलपातमा परेको जलको थोपा त्यसमा टिकिरहन्छ तैपनि त्यसलाई तनिक पनि भिजाउँदैन।
48यदि म विषयभावको स्पर्शबाट मुक्त रहेँ भने, जो म गर्न चाहन्छु त्यो गर्दा मलाई कुनै पाप लाग्न सक्दैन। जसरी पथिकले आफ्नो यात्राको क्रममा जुनसुकै खाली घर भेटियो त्यसमा (केही समयका लागि) डेरा जमाउँछ, त्यसै गरी म पनि आज आफ्ना गुरुकी पत्नीको शरीरमा निवास गर्नेछु। साँच्चै, योगमा लीन चित्तले म आज यी देवीको शरीरमा रहनेछु।
49धर्मका यी बुँदामाथि राम्ररी विचार गरेर, सम्पूर्ण वेद तथा तिनका शाखाको स्मरण गरेर, र आफ्ना गुरुको तथा आफ्नै तपस्यामाथि दृष्टि राखेर, केवल ती देवीको रक्षाको उद्देश्यले योगबलद्वारा उनको शरीरमा प्रवेश गर्ने मनमा निश्चय गरेर भृगुकुलका विपुलले (आफ्नो प्रयोजनको सिद्धिका लागि) ठूलो सावधानी अपनाए। हे राजन्, अब मबाट सुन कि उनले के गरे।
50महान् तपस्याले सम्पन्न विपुल आफ्ना गुरुकी पत्नीको छेउमा बसे, जब ती निर्दोष अङ्ग भएकी देवी आफ्नो कुटीमा बसेकी थिइन्। तब विपुल उनलाई धर्म तथा सत्यको पक्षमा ल्याउनका लागि उपदेश दिन थाले।
51तब आफ्ना नेत्र उनका नेत्रमा टिकाएर र उनका दृष्टिअङ्गबाट निस्कने किरणलाई आफ्ना नेत्रबाट निस्कने किरणसँग मिलाएर विपुल ती देवीको शरीरमा त्यसै गरी प्रविष्ट भए जसरी वायु तत्त्व आकाशमा प्रवेश गर्दछ।
52आफ्ना नेत्रबाट उनका नेत्रमा र आफ्नो मुखबाट उनको मुखमा प्रवेश गरेर विपुल उनीभित्र नहल्लीकन उनको छायाजस्तै अदृश्य रहन थाले।
53ती देवीको शरीरको प्रत्येक अङ्गलाई संयत राख्दै विपुल इन्द्रबाट उनको रक्षा गर्नमा तत्पर भई उनीभित्र रहिरहे। आफैँ ती देवी यस विषयमा केही जान्दिनथिइन्।
54हे राजन्, यसै गरी विपुलले ती देवीको रक्षा तबसम्म गरिरहे जबसम्म उनका महान् गुरु त्यो यज्ञ पूरा गरेर फर्केनन् जुन गर्नका लागि उनी बाहिर गएका थिए।