अनुशासनिक पर्व — नारद और वासुदेव का संवाद
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 31
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच के पूज्या वै त्रिलोकेऽस्मिन् मानवा भरतर्षभ। विस्तरेण तदाचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यतः॥
2भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। नारदस्य च संवादं वासुदेवस्य चोभयोः॥
3नारदं प्राञ्जलिं दृष्ट्वा पूजयानं द्विजर्षभान्। केशवः परिपप्रच्छ भगवन् कान् नमस्यसि॥ बहुमानपरस्तेषु भगवन् यान् नमस्यसि। शक्यं चेच्छ्रोतुमस्माभिर्बुह्येतद् धर्मवित्तम॥
4नारद उवाच शृणु गोविन्द यानेतान् पूजयाम्यरिमर्दन। त्वत्तोऽन्यः कः पुमाल्लोके श्रोतुमेतदिहार्हति॥
5वरुणं वायुमादित्यं पर्जन्यं जातवेदसम्। स्थाणुं स्कन्दं तथा लक्ष्मी विष्णुं ब्रह्माणमेव च॥
6वाचस्पतिं चन्द्रमसमपः पृथ्वी सरस्वतीम्। सततं ये नमस्यन्ति तान् नमस्याम्यहं विभो॥ तपोधनान् वेदविदो नित्यं वेदपरायणान्। महार्हान् वृष्णिशार्दूल सदा सम्पूजयाम्यहम्।।८
7अभुक्त्वा देवकार्याणि कुर्वते येऽविकत्थनाः। संतुष्टाश्च क्षमायुक्तास्तान् नमस्याम्यहं विभो॥
8सम्यग् यजन्ति ये चेष्टीः क्षान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः। सत्यं धर्मे क्षितिं गाश्च तान् नमस्यामि यादव।॥
9ये वै तपसि वर्तन्ते वने मूलफलाशनाः। असंचयाः क्रियावन्तस्तान् नमस्यामि यादव॥
10ये भृत्यभरणे शक्ताः सततं चातिथिव्रताः। भुञ्जते देवशेषाणि तान् नमस्यामि यादव।॥
11ये वेदं प्राप्य दुर्धर्षा वाग्मिनो ब्रह्मचारिणः। याजनाध्यापने युक्ता नित्यं तान् पूजयाम्यहम्॥
12प्रसन्नहृदयाश्चैव सर्वसत्त्वेषु नित्याः। आपृष्ठतापात् स्वाध्याये युक्तास्तान् पूजयाम्यहम्।।१४
13गुरुप्रसादे स्वाध्याये यतन्तो ये स्थिरव्रताः। शुश्रूषवोऽनसूयन्तस्तान् नमस्यामि यादव॥
14सुव्रता मुनयो ये च ब्राह्मणाः सत्यसंगराः। वोढारो हव्यकव्यानां तान् नमस्यामि यादव॥
15भैक्ष्यवर्यासु निरताः कृशा गुरुकुलाश्रयाः। निर्धना ये तु तान् नमस्यामि यादव।॥
16निर्ममा निष्प्रतिद्वन्द्वा निहीका निष्प्रयोजनाः। ये वेदं प्राप्य दुर्धर्षा वाग्मिनो ब्रह्मवादिनः॥
17अहिंसानिरता ये च ये च सत्यव्रता नराः। दान्ताः शमपराश्चैव तान् नमस्यामि केशव॥ निःसुखा
18देवतातिथिपूजायां युक्ता ये गृहमेधिनः। कपोतवृत्तयो नित्यं तान् नमस्यामि यादव॥
19येषां त्रिवर्गः कृत्येषु वर्तते नोपहीयते। शिष्टाचारप्रवृत्ताश्च तान् नमस्याम्यहं सदा॥
20ब्राह्मणाः श्रुतसम्पन्ना ये त्रिवर्गमनुष्ठिताः। अलोलुपाः पुण्यशीलास्तान् नमस्यामि केशव॥
21अब्भक्षा वायुभक्षाश्च सुधाभक्षश्च ये सदा। व्रतैश्च विविधैर्युक्तास्तान् नमस्यामि माधव॥
22अयोनीनग्नियोनींश्च ब्रह्मयोनींस्तथैव च। सर्वभूतात्मयोनींश्च तान् नमस्याम्यहं सदा॥
23नित्यमेतान् नमस्यामि कृष्ण लोककरानृषीन्। लोकज्येष्ठान् कुलज्येष्ठांस्तमोघ्नॉल्लोकभास्करान्॥
24तस्मात् त्वमपि वार्ष्णेय द्विजान् पूजय नित्यदा। पूजिताः पूजनार्हा हि सुखं दास्यन्ति तेऽनघ।॥
25अस्मिल्लोके सदा ह्येते परत्र च सुखप्रदाः। चरन्ते मान्यमाना वै प्रदास्यन्ति सुखं तव।॥
26ये सर्वातिथयो नित्यं गोषु च ब्राह्मणेषु च। नित्यं सत्ये चाभिरता दुर्गाण्यतितरन्ति ते॥
27नित्यं शमपरा ये च तथा ये चानसूयकाः। नित्यस्वाध्यायिनो ये च दुर्गाण्यतितरन्ति ते॥
28सर्वान् देवान् नमस्यन्ति ये चैकं वेदमाश्रिताः। श्रद्दधानाश्च दान्ताश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते॥
29तथैव विप्रप्रवरान् नमस्कृत्य यतव्रताः। भवन्ति ये दानरता दुर्गाण्यतितरन्ति ते॥
30तपस्विनश्च ये नित्यं कौमारब्रह्मचारिणः। तपसा भावितात्मानो दुर्गाण्यतितरन्ति ते॥
31देवतातिथिभृत्यानां पितॄणां चार्चने रताः। शिष्टान्नभोजिनो ये च दुर्गाण्यतितरन्ति ते॥
32अग्निमाधाय विधिवत् प्रणता धारयन्ति ये। प्राप्ताः सोमाहुतिं चैव दुर्गाण्यतितरन्ति ते॥
33मातापित्रोणुरुषु च सम्यग् वर्तन्ति ये सदा। यथा त्वं वृष्णिशार्दूलेत्युक्त्वैवं विरराम सः॥
34भीष्म उवाच तस्मात् त्वमपि कौन्तेय पितृदेवद्विजातिथीन्। सम्यक् पूजयसे नित्यं गतिमिष्टामवाप्स्यसि॥
अंग्रेज़ी
1Yudhishthira said What men, O chief of Bharata's race are worthy of homage in the three worlds? Tell me this in detail, I am never satiated with hearing you describe these topics.
2Bhishma said Regarding it is cited the old discourse between Narada and Vasudeva.
3Seeing Narada on one occasion adoring many foremost of Brahmanas with joined hands, Keshava addressed him, saying Whom do you worship? Whom amongst these Brahmanas, O holy one, do you worship with so great respect? If it is capable of being heard by me, I wish then to hear it. Do O foremost of righteous men, tell me this.
4Narada said Hear, O Govinda, as to who those are whom I am adoring, Ogrinder of enemies What other person is there in the world who is worthier than you to hear this?
5I adore them o powerful one, who constantly worship Varuna and Vayu and Aditya, and Parjanya and the deity of Fire and Sthanu and Skanda and Lakshmi and Vishnu and the Brahmanas, and the lord of speech, and the Moon, and the Waters, and the Earth and the goddess Sarasvati,
6O foremost of Vrishni's race, I always adore those Brahmanas who are are endued with penances, who are conversant with the Vedas who are always given to Vedic study, and who are possessed of great worth.
7O powerful one, I bow down my head to those persons who are freed from boastfulness, who perform with an empty stomach, the rites in honour of the deities, who are always contended with what they have, and who are gifted with forgiveness.
8I adore them, O Yadava, who are performers of sacrifices, who are forgiving in nature, and selfcontrolled, who are masters of their own senses, who worship truth and virtue, and who give away land and kine to good Brahmanas.
9I bow to them, O Yadava, who are devoted to the observance of penances, who live in forests, who live upon fruits and roots who never store anything for the morrow, and who perform all the acts and rites laid down in the scriptures.
10I bow to them, O Yadava, who feed and cherish their servants who are always hospitable to guests and who eat only the residue of what is offered to the deities.
11I worship them who have become irresistible by studying the Vedas, who are eloquent in discoursing on the scriptures, who are observant of the vow of Brahmacharya, and who are always devoted to the duties of officiating at the sacrifices of others and of teaching disciples.
12I adore them that are endued with mercy towards all creatures and who study the Vedas till their back are heated by the Sun.
13I bow to them, O Yadava, who try to acquire the grace of their preceptors, who labour in the acquisition of their Vedas, who are firm in the observance of vows, who wait with dutiful obedience, upon their preceptors and seniors, and who are free from malice and envy.
14I bow to them, O Yadava, who are observant of excellent vows, who practise silence, who have knowledge of Brahma, who are firm in truth, who are givers of libations of clarified butter and oblations of meat.
15I bow to them, O, Yadava, who live upon elemosynary alms, who are emaciated for want of adequate food and drink, who have lived in the houses of their preceptors, who are averse to and destitute of all enjoyments and who are poor in Earthly possessions.
16I bow to them, O Yadava, who have no affection for things of this Earth, who do not quarrel with others, who do not clothe themselves, who have no wants, who have become irresistible through the acquisition of the Vedas, eloquent in the exposition of virtue, and that are utterers of Brahma.
17I bow to them who are given to the practice of the duty of mercy towards all creatures who are firm in the observance of truth, who are self controlled, and who are peaceful in their conduct.
18I bow to them, O Yadava who are devoted to the worship of gods and guests, who are observant of the domestic mode of life and that follow the practice of pigeons about collecting their food.
19I always bow to those persons, who while doing all their works have an eye on the threefold objects of life, and who are observant of truth and righteous behaviour.
20I bow to them, O Keshava, who are conversant with Brahma, who are gifted with knowledge of the Vedas, who are attentive to the threefold objects of life, who are free from cupidity, and who are righteous in their behaviour.
21I bow to them, O Madhava, who live upon water only, or upon air alone, or upon the residue of the food that is offered to deities and guests, and who practise all sorts of excellent VOWS.
22I always adore them who have no wives, who have wives and the domestic fire, who are the refuge of the Vedas, and who are the refuge of all creatures in the universe.
23I always bow to those Rishis. O Krishna, who are the creators of the universe, who are the elders of the universe, who are the eldest members of the race or the family, who are dispellers of the darkness of ignorance, and who are the best of all persons in the universe.
24For these reasons, do you also O scion of Vrishni's race, adore every day those twiceborn persons of whom I speak. Worthy as they are of reverent worship, they will when adored confer happiness on you, O sinless one,
25Those persons of whom I speak are always givers of happiness in this world as well as in the next. Respected by all, they move about in this world, and, if adored by you are sure to grant you happiness.
26They who are hospitable to all persons who come to them as guests, and who are always devoted to Brahmanas and kine as also to truth succeed in crossing all calamities and impediments.
27They who are always devoted to peacefulness of conduct as also they who are shorn of malice and envy, and they who are always attentive to the study of the Vedas, succeed in crossing all calamities and impediments.
28They who bow to all the deities, they who follow one Veda as their refuge, they who are possessed of faith and are self controlled, succeed in crossing all calamities and impediments.
29They who adore the foremost of Brahmanas with reverence and are firm in the observance of excellent vows and practise the virtue of charity succeed in crossing all calamities and impediments.
30They who are engaged in the practice of penances, they who are always observant of the vow of celibacy, and they whose souls have been purified by penances, succeed in crossing all calamities and impediments.
31The who are devoted to the worship of the gods and guests and dependants as also of the departed manes and they who eat the residue of the food that is offered to deities departed manes guests and dependants succeed in crossing all calamities and impediments.
32They who, having lighted the domestic fire, duly keep it burning and adore it with reverence, and they who have duly poured libations in Somasacrifices, succeed in crossing all calamities and impediments.
33They who behave properly towards their mothers and fathers and preceptors and other elders even as you, O foremost of the Vrishnis, do behave, (succeed in crossing all calamities and impediments)! Having said these words the celestial Rishi ceased speaking.
34Bhishma continued For these reasons, do you also, O son of Kunti, always adore with reverence the deities the departed manes the Brahmanas and guests arrived at your palace, and as the outcome of such conduct you are to acquire a desirable end! sure the departed manes the Brahmanas and guests arrived at your palace, and as the outcome of such conduct you are to acquire a desirable end! sure
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे भरतकुलश्रेष्ठ, तीनों लोकों में कौन-से पुरुष पूजा के योग्य हैं? यह मुझे विस्तार से बताइए। आपके मुख से इन विषयों का वर्णन सुनकर मैं कभी तृप्त नहीं होता।
2भीष्म ने कहा — इस विषय में नारद और वासुदेव के बीच हुआ प्राचीन संवाद उद्धृत किया जाता है।
3एक अवसर पर नारद को हाथ जोड़े अनेक श्रेष्ठ ब्राह्मणों की वन्दना करते देखकर केशव ने उनसे कहा — आप किसकी पूजा करते हैं? हे पुण्यात्मा, इन ब्राह्मणों में से किसकी आप इतने महान् आदर से पूजा करते हैं? यदि यह मेरे सुनने योग्य है, तो मैं इसे सुनना चाहता हूँ। हे धर्मात्माओं में श्रेष्ठ, मुझे यह बताइए।
4नारद ने कहा — हे गोविन्द, हे शत्रुसंहारक, सुनिए कि वे कौन हैं जिनकी मैं वन्दना करता हूँ। संसार में और कौन ऐसा पुरुष है जो इसे सुनने के लिए आपसे अधिक योग्य हो?
5हे शक्तिशाली, मैं उनकी वन्दना करता हूँ जो निरन्तर वरुण, वायु, आदित्य, पर्जन्य, अग्निदेव, स्थाणु (शिव), स्कन्द, लक्ष्मी, विष्णु, ब्राह्मणों, वाणी के स्वामी (बृहस्पति), चन्द्रमा, जल, पृथ्वी और सरस्वती देवी की उपासना करते हैं।
6हे वृष्णिकुलश्रेष्ठ, मैं सदा उन ब्राह्मणों की वन्दना करता हूँ जो तपस्या से सम्पन्न हैं, जो वेदों के ज्ञाता हैं, जो सदा वेदाध्ययन में लगे रहते हैं, और जो महान् गुणों से युक्त हैं।
7हे शक्तिशाली, मैं उन पुरुषों के सम्मुख अपना मस्तक झुकाता हूँ जो अभिमान से मुक्त हैं, जो रिक्त उदर रहकर देवताओं के निमित्त अनुष्ठान करते हैं, जो सदा अपने पास जो है उसी से सन्तुष्ट रहते हैं, और जो क्षमाशीलता से युक्त हैं।
8हे यादव, मैं उनकी वन्दना करता हूँ जो यज्ञ करने वाले हैं, जो स्वभाव से क्षमाशील और संयमी हैं, जो अपनी इन्द्रियों के स्वामी हैं, जो सत्य और धर्म की उपासना करते हैं, और जो सत्पात्र ब्राह्मणों को भूमि तथा गौएँ दान करते हैं।
9हे यादव, मैं उन्हें प्रणाम करता हूँ जो तपस्या के अनुष्ठान में लगे रहते हैं, जो वनों में निवास करते हैं, जो फल-मूल पर जीवन बिताते हैं, जो कल के लिए कुछ भी संचित नहीं करते, और जो शास्त्रों में विहित समस्त कर्म तथा अनुष्ठान करते हैं।
10हे यादव, मैं उन्हें प्रणाम करता हूँ जो अपने सेवकों का पालन-पोषण करते हैं, जो अतिथियों के प्रति सदा सत्कारशील रहते हैं, और जो देवताओं को अर्पित किए हुए का शेष ही खाते हैं।
11मैं उनकी उपासना करता हूँ जो वेदाध्ययन से अजेय हो गए हैं, जो शास्त्रों पर प्रवचन करने में वाक्पटु हैं, जो ब्रह्मचर्य व्रत का पालन करते हैं, और जो सदा दूसरों के यज्ञों में पौरोहित्य करने तथा शिष्यों को पढ़ाने के कर्तव्य में निरत रहते हैं।
12मैं उनकी वन्दना करता हूँ जो समस्त प्राणियों के प्रति दया से युक्त हैं और जो तब तक वेदों का अध्ययन करते हैं जब तक सूर्य से उनकी पीठ तप न जाए।
13हे यादव, मैं उन्हें प्रणाम करता हूँ जो अपने गुरुओं की कृपा प्राप्त करने का प्रयत्न करते हैं, जो वेदों के अर्जन में परिश्रम करते हैं, जो व्रतों के पालन में दृढ़ हैं, जो अपने गुरुजनों तथा वृद्धों की आज्ञाकारी सेवा में तत्पर रहते हैं, और जो द्वेष तथा ईर्ष्या से मुक्त हैं।
14हे यादव, मैं उन्हें प्रणाम करता हूँ जो उत्तम व्रतों का पालन करते हैं, जो मौन धारण करते हैं, जिन्हें ब्रह्म का ज्ञान है, जो सत्य में दृढ़ हैं, और जो घृत की आहुतियाँ तथा हविष्य की भेंट अर्पित करते हैं।
15हे यादव, मैं उन्हें प्रणाम करता हूँ जो भिक्षा पर जीवन बिताते हैं, जो पर्याप्त अन्न-जल के अभाव से कृश हो गए हैं, जिन्होंने अपने गुरुओं के घरों में निवास किया है, जो समस्त भोगों से विमुख तथा वंचित हैं, और जो पार्थिव सम्पत्ति में दरिद्र हैं।
16हे यादव, मैं उन्हें प्रणाम करता हूँ जिन्हें इस पृथ्वी की वस्तुओं से कोई आसक्ति नहीं है, जो दूसरों से कलह नहीं करते, जो स्वयं को वस्त्रों से नहीं सजाते, जिन्हें कोई कामना नहीं है, जो वेदों के अर्जन से अजेय हो गए हैं, जो धर्म के प्रतिपादन में वाक्पटु हैं, और जो ब्रह्म का उच्चारण करने वाले हैं।
17मैं उन्हें प्रणाम करता हूँ जो समस्त प्राणियों के प्रति दया के धर्म का आचरण करते हैं, जो सत्य के पालन में दृढ़ हैं, जो संयमी हैं, और जो अपने आचरण में शान्त हैं।
18हे यादव, मैं उन्हें प्रणाम करता हूँ जो देवताओं तथा अतिथियों की उपासना में निरत हैं, जो गृहस्थ आश्रम का पालन करते हैं, और जो अपना आहार संचित करने में कपोतों की वृत्ति का अनुसरण करते हैं।
19मैं सदा उन पुरुषों को प्रणाम करता हूँ जो अपने समस्त कर्म करते हुए जीवन के तीनों प्रयोजनों (धर्म, अर्थ, काम) पर दृष्टि रखते हैं, और जो सत्य तथा धर्मपूर्ण आचरण का पालन करते हैं।
20हे केशव, मैं उन्हें प्रणाम करता हूँ जो ब्रह्म के ज्ञाता हैं, जो वेदों के ज्ञान से सम्पन्न हैं, जो जीवन के तीनों प्रयोजनों के प्रति सचेत हैं, जो लोभ से मुक्त हैं, और जो अपने आचरण में धर्मनिष्ठ हैं।
21हे माधव, मैं उन्हें प्रणाम करता हूँ जो केवल जल पर, अथवा केवल वायु पर, अथवा देवताओं और अतिथियों को अर्पित किए हुए अन्न के शेष पर जीवन बिताते हैं, और जो सब प्रकार के उत्तम व्रतों का आचरण करते हैं।
22मैं सदा उनकी वन्दना करता हूँ जिनके पत्नियाँ नहीं हैं, तथा जिनके पत्नियाँ और गार्हपत्य अग्नि दोनों हैं, जो वेदों के आश्रय हैं, और जो विश्व के समस्त प्राणियों के आश्रय हैं।
23हे कृष्ण, मैं सदा उन ऋषियों को प्रणाम करता हूँ जो विश्व के रचयिता हैं, जो विश्व के वृद्धजन हैं, जो कुल अथवा वंश के ज्येष्ठतम सदस्य हैं, जो अज्ञान के अन्धकार को दूर करने वाले हैं, और जो विश्व के समस्त पुरुषों में श्रेष्ठ हैं।
24इन्हीं कारणों से, हे वृष्णिवंशी, आप भी प्रतिदिन उन द्विजों की वन्दना कीजिए जिनकी मैंने चर्चा की है। वे जैसे आदरपूर्ण पूजा के योग्य हैं, वैसे ही पूजित होने पर आपको सुख प्रदान करेंगे, हे निष्पाप।
25जिन पुरुषों की मैंने चर्चा की है, वे इस लोक में तथा परलोक में भी सदा सुख देने वाले हैं। सबसे सम्मानित वे इस संसार में विचरण करते हैं, और यदि आपके द्वारा पूजित हों तो निश्चय ही आपको सुख प्रदान करेंगे।
26जो अपने पास अतिथि रूप में आने वाले समस्त पुरुषों के प्रति सत्कारशील रहते हैं, और जो सदा ब्राह्मणों तथा गौओं के, वैसे ही सत्य के भी भक्त हैं, वे समस्त विपत्तियों तथा विघ्नों को पार करने में समर्थ होते हैं।
27जो सदा आचरण की शान्ति में निरत रहते हैं, वैसे ही जो द्वेष तथा ईर्ष्या से रहित हैं, और जो सदा वेदाध्ययन के प्रति सचेत हैं, वे समस्त विपत्तियों तथा विघ्नों को पार करने में समर्थ होते हैं।
28जो समस्त देवताओं को प्रणाम करते हैं, जो एक ही वेद को अपना आश्रय मानकर चलते हैं, और जो श्रद्धा से सम्पन्न तथा संयमी हैं, वे समस्त विपत्तियों तथा विघ्नों को पार करने में समर्थ होते हैं।
29जो श्रेष्ठ ब्राह्मणों की श्रद्धापूर्वक पूजा करते हैं, जो उत्तम व्रतों के पालन में दृढ़ हैं, और जो दान के धर्म का आचरण करते हैं, वे समस्त विपत्तियों तथा विघ्नों को पार करने में समर्थ होते हैं।
30जो तपस्या के अनुष्ठान में लगे रहते हैं, जो सदा ब्रह्मचर्य व्रत का पालन करते हैं, और जिनकी आत्मा तपस्या से शुद्ध हो चुकी है, वे समस्त विपत्तियों तथा विघ्नों को पार करने में समर्थ होते हैं।
31जो देवताओं, अतिथियों तथा आश्रितों की, वैसे ही दिवंगत पितरों की उपासना में निरत हैं, और जो देवताओं, दिवंगत पितरों, अतिथियों तथा आश्रितों को अर्पित किए हुए अन्न का शेष खाते हैं, वे समस्त विपत्तियों तथा विघ्नों को पार करने में समर्थ होते हैं।
32जो गार्हपत्य अग्नि प्रज्वलित करके उसे विधिपूर्वक जलाए रखते हैं और श्रद्धा से उसकी उपासना करते हैं, तथा जिन्होंने सोमयज्ञों में विधिपूर्वक आहुतियाँ अर्पित की हैं, वे समस्त विपत्तियों तथा विघ्नों को पार करने में समर्थ होते हैं।
33जो अपने माता-पिता, गुरुजनों तथा अन्य वृद्धों के प्रति उचित व्यवहार करते हैं, ठीक वैसे ही जैसे हे वृष्णिश्रेष्ठ, आप करते हैं, (वे समस्त विपत्तियों तथा विघ्नों को पार करने में समर्थ होते हैं)! ये वचन कहकर वे देवर्षि मौन हो गए।
34भीष्म ने आगे कहा — इन्हीं कारणों से, हे कुन्तीपुत्र, तुम भी सदा श्रद्धापूर्वक देवताओं की, दिवंगत पितरों की, ब्राह्मणों की तथा अपने महल में आए अतिथियों की पूजा करो; और ऐसे आचरण के फलस्वरूप तुम निश्चय ही अभीष्ट गति प्राप्त करोगे।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे भरतकुलश्रेष्ठ, तीनै लोकमा कुन-कुन पुरुष पूजाका योग्य छन्? यो मलाई विस्तारपूर्वक बताउनुहोस्। तपाईंको मुखबाट यी विषयको वर्णन सुनेर म कहिल्यै तृप्त हुन्नँ।
2भीष्मले भने — यस विषयमा नारद र वासुदेवबीच भएको प्राचीन संवाद उद्धृत गरिन्छ।
3एक अवसरमा नारदलाई हात जोडेर अनेक श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूको वन्दना गरिरहेको देखेर केशवले उनलाई भने — तपाईं कसको पूजा गर्नुहुन्छ? हे पुण्यात्मा, यी ब्राह्मणहरूमध्ये कसको तपाईं यति महान् आदरसाथ पूजा गर्नुहुन्छ? यदि यो मैले सुन्न योग्य छ भने, म यो सुन्न चाहन्छु। हे धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ, मलाई यो बताउनुहोस्।
4नारदले भने — हे गोविन्द, हे शत्रुसंहारक, सुन्नुहोस् कि ती को हुन् जसको म वन्दना गर्दछु। संसारमा अरू को यस्तो पुरुष छ जो यो सुन्नका लागि तपाईंभन्दा बढी योग्य होस्?
5हे शक्तिशाली, म तिनीहरूको वन्दना गर्दछु जसले निरन्तर वरुण, वायु, आदित्य, पर्जन्य, अग्निदेव, स्थाणु (शिव), स्कन्द, लक्ष्मी, विष्णु, ब्राह्मणहरू, वाणीका स्वामी (बृहस्पति), चन्द्रमा, जल, पृथ्वी र सरस्वती देवीको उपासना गर्दछन्।
6हे वृष्णिकुलश्रेष्ठ, म सधैँ ती ब्राह्मणहरूको वन्दना गर्दछु जो तपस्याले सम्पन्न छन्, जो वेदका ज्ञाता छन्, जो सधैँ वेदाध्ययनमा लागिरहन्छन्, र जो महान् गुणले युक्त छन्।
7हे शक्तिशाली, म ती पुरुषहरूको सामु आफ्नो शिर झुकाउँछु जो अभिमानबाट मुक्त छन्, जो रित्तो पेट रहेर देवताहरूका निम्ति अनुष्ठान गर्दछन्, जो सधैँ आफूसँग जे छ त्यसैमा सन्तुष्ट रहन्छन्, र जो क्षमाशीलताले युक्त छन्।
8हे यादव, म तिनीहरूको वन्दना गर्दछु जो यज्ञ गर्नेहरू हुन्, जो स्वभावले क्षमाशील र संयमी छन्, जो आफ्ना इन्द्रियका स्वामी छन्, जसले सत्य र धर्मको उपासना गर्दछन्, र जसले सत्पात्र ब्राह्मणहरूलाई भूमि तथा गाई दान गर्दछन्।
9हे यादव, म तिनीहरूलाई प्रणाम गर्दछु जो तपस्याको अनुष्ठानमा लागिरहन्छन्, जो वनमा बस्दछन्, जो फलमूलमा जीवन बिताउँछन्, जसले भोलिका लागि केही पनि सञ्चय गर्दैनन्, र जसले शास्त्रमा विहित सम्पूर्ण कर्म तथा अनुष्ठान गर्दछन्।
10हे यादव, म तिनीहरूलाई प्रणाम गर्दछु जसले आफ्ना सेवकहरूको पालनपोषण गर्दछन्, जो अतिथिप्रति सधैँ सत्कारशील रहन्छन्, र जसले देवताहरूलाई अर्पण गरिएको शेष मात्र खान्छन्।
11म तिनीहरूको उपासना गर्दछु जो वेदाध्ययनले अजेय भएका छन्, जो शास्त्रमाथि प्रवचन गर्नमा वाक्पटु छन्, जसले ब्रह्मचर्य व्रतको पालन गर्दछन्, र जो सधैँ अरूका यज्ञमा पौरोहित्य गर्ने तथा शिष्यहरूलाई पढाउने कर्तव्यमा निरत रहन्छन्।
12म तिनीहरूको वन्दना गर्दछु जो सम्पूर्ण प्राणीप्रति दयाले युक्त छन् र जसले तबसम्म वेदको अध्ययन गर्दछन् जबसम्म सूर्यले तिनीहरूको पीठ तातिँदैन।
13हे यादव, म तिनीहरूलाई प्रणाम गर्दछु जसले आफ्ना गुरुहरूको कृपा प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर्दछन्, जो वेदको अर्जनमा परिश्रम गर्दछन्, जो व्रतको पालनमा दृढ छन्, जो आफ्ना गुरुजन तथा वृद्धहरूको आज्ञाकारी सेवामा तत्पर रहन्छन्, र जो द्वेष तथा ईर्ष्याबाट मुक्त छन्।
14हे यादव, म तिनीहरूलाई प्रणाम गर्दछु जसले उत्तम व्रतको पालन गर्दछन्, जसले मौन धारण गर्दछन्, जसलाई ब्रह्मको ज्ञान छ, जो सत्यमा दृढ छन्, र जसले घिउका आहुति तथा हविष्यको भेटी अर्पण गर्दछन्।
15हे यादव, म तिनीहरूलाई प्रणाम गर्दछु जो भिक्षामा जीवन बिताउँछन्, जो पर्याप्त अन्नजलको अभावले कृश भएका छन्, जसले आफ्ना गुरुहरूका घरमा बसेका छन्, जो सम्पूर्ण भोगबाट विमुख तथा वञ्चित छन्, र जो पार्थिव सम्पत्तिमा दरिद्र छन्।
16हे यादव, म तिनीहरूलाई प्रणाम गर्दछु जसलाई यस पृथ्वीका वस्तुप्रति कुनै आसक्ति छैन, जो अरूसँग कलह गर्दैनन्, जसले आफूलाई वस्त्रले सजाउँदैनन्, जसलाई कुनै कामना छैन, जो वेदको अर्जनले अजेय भएका छन्, जो धर्मको प्रतिपादनमा वाक्पटु छन्, र जो ब्रह्मको उच्चारण गर्नेहरू हुन्।
17म तिनीहरूलाई प्रणाम गर्दछु जसले सम्पूर्ण प्राणीप्रति दयाको धर्मको आचरण गर्दछन्, जो सत्यको पालनमा दृढ छन्, जो संयमी छन्, र जो आफ्नो आचरणमा शान्त छन्।
18हे यादव, म तिनीहरूलाई प्रणाम गर्दछु जो देवता तथा अतिथिको उपासनामा निरत छन्, जसले गृहस्थ आश्रमको पालन गर्दछन्, र जसले आफ्नो आहार सञ्चय गर्नमा परेवाको वृत्तिको अनुसरण गर्दछन्।
19म सधैँ ती पुरुषहरूलाई प्रणाम गर्दछु जसले आफ्ना सम्पूर्ण कर्म गर्दा जीवनका तीनै प्रयोजन (धर्म, अर्थ, काम)मा दृष्टि राख्दछन्, र जसले सत्य तथा धर्मपूर्ण आचरणको पालन गर्दछन्।
20हे केशव, म तिनीहरूलाई प्रणाम गर्दछु जो ब्रह्मका ज्ञाता छन्, जो वेदको ज्ञानले सम्पन्न छन्, जो जीवनका तीनै प्रयोजनप्रति सचेत छन्, जो लोभबाट मुक्त छन्, र जो आफ्नो आचरणमा धर्मनिष्ठ छन्।
21हे माधव, म तिनीहरूलाई प्रणाम गर्दछु जो केवल जलमा, अथवा केवल वायुमा, अथवा देवता र अतिथिलाई अर्पण गरिएको अन्नको शेषमा जीवन बिताउँछन्, र जसले सबै प्रकारका उत्तम व्रतको आचरण गर्दछन्।
22म सधैँ तिनीहरूको वन्दना गर्दछु जसका पत्नी छैनन्, तथा जसका पत्नी र गार्हपत्य अग्नि दुवै छन्, जो वेदका आश्रय हुन्, र जो विश्वका सम्पूर्ण प्राणीका आश्रय हुन्।
23हे कृष्ण, म सधैँ ती ऋषिहरूलाई प्रणाम गर्दछु जो विश्वका रचयिता हुन्, जो विश्वका वृद्धजन हुन्, जो कुल अथवा वंशका ज्येष्ठतम सदस्य हुन्, जो अज्ञानको अन्धकार हटाउनेहरू हुन्, र जो विश्वका सम्पूर्ण पुरुषमा श्रेष्ठ हुन्।
24यिनै कारणले, हे वृष्णिवंशी, तपाईंले पनि प्रतिदिन ती द्विजहरूको वन्दना गर्नुहोस् जसको मैले चर्चा गरेँ। तिनीहरू जसरी आदरपूर्ण पूजाका योग्य छन्, त्यसरी नै पूजित हुँदा तपाईंलाई सुख प्रदान गर्नेछन्, हे निष्पाप।
25जुन पुरुषहरूको मैले चर्चा गरेँ, तिनीहरू यस लोकमा तथा परलोकमा पनि सधैँ सुख दिनेहरू हुन्। सबैबाट सम्मानित तिनीहरू यस संसारमा विचरण गर्दछन्, र यदि तपाईंबाट पूजित भए भने निश्चय नै तपाईंलाई सुख प्रदान गर्नेछन्।
26जो आफूकहाँ अतिथिका रूपमा आउने सम्पूर्ण पुरुषप्रति सत्कारशील रहन्छन्, र जो सधैँ ब्राह्मण तथा गाईका, त्यसै गरी सत्यका पनि भक्त छन्, तिनीहरू सम्पूर्ण विपत्ति तथा विघ्न पार गर्न समर्थ हुन्छन्।
27जो सधैँ आचरणको शान्तिमा निरत रहन्छन्, त्यसै गरी जो द्वेष तथा ईर्ष्याबाट रहित छन्, र जो सधैँ वेदाध्ययनप्रति सचेत छन्, तिनीहरू सम्पूर्ण विपत्ति तथा विघ्न पार गर्न समर्थ हुन्छन्।
28जसले सम्पूर्ण देवतालाई प्रणाम गर्दछन्, जसले एउटै वेदलाई आफ्नो आश्रय मानेर चल्दछन्, र जो श्रद्धाले सम्पन्न तथा संयमी छन्, तिनीहरू सम्पूर्ण विपत्ति तथा विघ्न पार गर्न समर्थ हुन्छन्।
29जसले श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूको श्रद्धापूर्वक पूजा गर्दछन्, जो उत्तम व्रतको पालनमा दृढ छन्, र जसले दानको धर्मको आचरण गर्दछन्, तिनीहरू सम्पूर्ण विपत्ति तथा विघ्न पार गर्न समर्थ हुन्छन्।
30जो तपस्याको अनुष्ठानमा लागिरहन्छन्, जसले सधैँ ब्रह्मचर्य व्रतको पालन गर्दछन्, र जसको आत्मा तपस्याले शुद्ध भइसकेको छ, तिनीहरू सम्पूर्ण विपत्ति तथा विघ्न पार गर्न समर्थ हुन्छन्।
31जो देवता, अतिथि तथा आश्रितहरूको, त्यसै गरी दिवंगत पितृहरूको उपासनामा निरत छन्, र जसले देवता, दिवंगत पितृ, अतिथि तथा आश्रितहरूलाई अर्पण गरिएको अन्नको शेष खान्छन्, तिनीहरू सम्पूर्ण विपत्ति तथा विघ्न पार गर्न समर्थ हुन्छन्।
32जसले गार्हपत्य अग्नि प्रज्वलित गरेर त्यसलाई विधिपूर्वक बालिराख्दछन् र श्रद्धाले त्यसको उपासना गर्दछन्, तथा जसले सोमयज्ञमा विधिपूर्वक आहुति अर्पण गरेका छन्, तिनीहरू सम्पूर्ण विपत्ति तथा विघ्न पार गर्न समर्थ हुन्छन्।
33जसले आफ्ना आमाबाबु, गुरुजन तथा अन्य वृद्धप्रति उचित व्यवहार गर्दछन्, ठीक त्यसै गरी जसरी हे वृष्णिश्रेष्ठ, तपाईं गर्नुहुन्छ, (तिनीहरू सम्पूर्ण विपत्ति तथा विघ्न पार गर्न समर्थ हुन्छन्)! यी वचन भनेर ती देवर्षि मौन भए।
34भीष्मले अगाडि भने — यिनै कारणले, हे कुन्तीपुत्र, तिमीले पनि सधैँ श्रद्धापूर्वक देवताहरूको, दिवंगत पितृहरूको, ब्राह्मणहरूको तथा आफ्नो महलमा आएका अतिथिहरूको पूजा गर; र यस्तो आचरणको फलस्वरूप तिमीले निश्चय नै अभीष्ट गति प्राप्त गर्नेछौ।