अनुशासनिक पर्व — (क्रमशः) वीतहव्य किस प्रकार ब्राह्मण हुए
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 30
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच श्रुतं मे महदाख्यानमेतत् कुरुकुलोद्वह। सुदुष्प्रापं यद् ब्रवीषि ब्राह्मण्यं वदतां वरा॥
2विश्वामित्रेण च पुरा ब्राह्मण्यं प्राप्तमित्युत। श्रूयते वदसे तच्च दुष्प्रापमिति सत्तम॥
3वीतहव्यश्च नृपतिः श्रुतो मे विप्रतां गतः। तदेव तावद् गाङ्गेय श्रोतुमिच्छाम्यहं विभो॥
4सकेन कर्मणा प्राप्तो ब्राह्मण्यं राजसत्तमः। वरेण तपसा वापि तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥
5भीष्म उवाच शृणु राजन् यथा राजा वीतहव्यो महायशाः। राजर्षिर्दुर्लभं प्राप्तो ब्राह्मण्यं लोकसत्कृतम्॥
6मनोर्महात्मनस्तात प्रजा धर्मेण शासतः। बभूव पुत्रो धर्मात्मा शर्यातिरिति विश्रुतः॥
7तस्यान्ववाये द्वौ राजन् राजानौ सम्वभूवतुः। हैहयस्तालजंघश्च वत्सस्य जयतां वर॥
8हैहयस्य तु राजेन्द्र दशसु स्त्रीषु भारत। शतं बभूव पुत्राणां शूराणामनिवर्तिनाम्॥
9तुल्यरूपप्रभावाणां बलिनां युद्धशालिनाम्। धनुर्वेदे च वेदे च सर्वत्रैव कृतश्रमाः॥
10काशिष्वपि नृपो राजन् दिवोदासपितामहः। हर्यश्व इति विख्यातो बभूव जयतां वरः॥
11स वीतहव्यदायादैरागत्य पुरुषर्षभ। गङ्गायमुनयोर्मध्ये संग्रामे विनिपातितः॥
12तं तु हत्वा नरपति हैहयास्ते महारथाः। प्रतिजग्मुः पुरी रम्यां वत्सानामकुतोभया:॥
13हर्यश्वस्य च दायादः काशिराजोऽभ्यषिच्यता सुदेवो देवसंकाशः साक्षाद् धर्म इवापरः॥
14स पालयामास महीं धर्मात्मा काशिनन्दनः। तैर्वीतहव्यैरागत्य युधि सर्वैर्विनिर्जितः॥
15तमथाजौ विनिर्जित्य प्रतिजग्मुर्यथागतम्। सौदेवस्त्वथ काशीशो दिवोदासोऽभ्यषिच्यत॥
16दिवोदासस्तु विज्ञाय वीर्यं तेषां यतात्मनाम्। वाराणसी महातेजा निर्ममे शक्रशासनात्॥
17विप्रक्षत्रियसम्बाधां वैश्यशूद्रसमाकुलाम्। नैकद्रव्योच्चयवती समृद्धविपणापणाम्॥ गङ्गाया उत्तरे कूले वप्रान्ते राजसत्तमा गोमत्या दक्षिणे कूले शक्रस्येवामरावतीम्॥
18तत्र तं राजशार्दूलं निवसन्तं महीपतिम्। आगत्य हैहया भूयः पर्थधावन्त भारत॥
19स निष्क्रम्य ददौ युद्धं तेभ्यो राजा महाबलः। देवासुरसमं घोरं दिवोदासो महाद्युतिः॥
20स तु युद्धे महाराज दिनानां दशतीर्दश। हतवाहनभूयिष्ठस्ततो दैन्यमुपागमत्॥
21हतयोधस्ततो राजन् क्षीणकोशश्च भूमिपः। दिवोदासः पुरीं त्यक्त्वा पलायनपरोऽभवत्॥
22गत्वाऽऽश्रमपदं रम्यं भरद्वाजस्य धीमतः। जगाम शरणं राजा कृताञ्जलिररिन्दम॥
23तमुवाच भरद्वाजो ज्येष्ठः पुत्रो बृहस्पतेः। पुरोधाः शीलसम्पन्नो दिवोदासं महीपतिम्॥ किमागमनकृत्यं ते सर्वे प्रब्रूहि मे नृप। यत् ते प्रिय तत् करिष्ये न मेऽत्रास्ति विचारणा।।२५
24राजोवाच भगवन् वैतहव्यैर्मे युद्धे वंशः प्रणाशितः। अहमेकः परियूनो भवन्तं शरणं गतः॥
25शिष्यस्नेहेन भगवंस्त्वं मां रक्षितुमर्हसि। एकशेषः कृतो वंशो मम तैः पापकर्मभिः॥
26भीष्म उवाच तमुवाच महाभागो भरद्वाजः प्रतापवान्। न भेतव्यं न भेतव्यं सौदेव व्येतु ते भयम्॥
27अहमिष्टिं करिष्यामि पुत्रार्थं ते विशाम्पते। वीतहव्यसहस्राणि येन त्वं प्रहरिष्यसि॥
28तत इष्टिं चकारर्षिस्तस्य वै पुत्रकामिकीम्। अथास्य तनयो जज्ञे प्रतर्दन इति श्रुतः॥
29स जातमात्रो ववृधे समाः सद्यस्त्रयोदश। वेदं चापि जगौ कृत्स्नं धनुर्वेदं च भारत॥
30योगेन च समाविष्टो भरद्वाजेन धीमता। तेजो लोक्यं स संगृह्य तस्मिन् देशे समाविशत्॥३२
31तत: स कवची धन्वी स्तूयमानः सुरर्षिभिः। वन्दिभिर्वन्द्यमानश्च बभौ सूर्य इवोदितः॥
32स रथी बद्धनिस्त्रिंशो बभौ दीप्त इवानलः। प्रययौ स धनुर्छन्वन् खड्गी चर्मी शरासनी॥
33तं दृष्ट्वा परमं हर्षे सुदेवतनयो ययौ। मेने च मनसा दग्धान् वैतहव्यान् स पार्थिवः॥
34ततोऽसौ यौवराज्ये च स्थापयित्वा प्रतर्दनम्। कृतकृत्यं तदाऽऽत्मानं स राजा अभ्यनन्दत॥
35ततस्तु वैतहव्यानां वधाय स महीपतिः। पुत्रं प्रस्थापयामास प्रतर्दनमरिंदमम्॥
36सरथः स तु संतीर्य गङ्गामाशु पराक्रमी। प्रययौ वीतहव्यानां पुरी परपुरंजयः॥
37वैतहव्यास्तु संश्रुत्य रथघोषं समुद्धतम्। निर्ययुर्नगराकारै रथैः पररथारुजैः॥
38निष्क्रम्य ते नरव्याघ्रा दंशिताश्चित्रयोधिनः। प्रतर्दनं समाजग्मुः शरवर्षेरुदायुधाः॥
39शस्त्रैश्च विविधाकारै रथौरैच युधिष्ठिर। अभ्यवर्षन्त राजानं हिमवन्तमिवाम्बुदाः॥
40अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां राजा प्रतर्दनः। जघान तान् महातेजा वज्रानलसमैः शरैः॥
41कृत्तोत्तमाङ्गास्ते राजन् भल्लैः शतसहस्रशः। अपतन् रुधिरार्द्राङ्गा निकृत्ता इव किंशुकाः॥
42हतेषु तेषु सर्वेषु वीतहव्यः सुतेष्वथा प्राद्रवन्नगरं हित्वा भृगोराश्रममप्युत॥
43ययौ भृगुं च शरणं वीतहव्यो नराधिपः। अभयं च ददौ तस्मै राज्ञे राजन् भृगुस्तदा॥
44अथानुपदमेवाशु तत्रागच्छत् प्रतर्दनः। स प्राप्य चाश्रमपदं दिवोदासात्मजोऽब्रवीत्॥ भो भो केऽत्राश्रमे सन्ति भृगोः शिष्या महात्मनः। द्रष्टुमिच्छे मुनिमहं तस्याचक्षत मामिति॥
45स तं विदित्वा तु भृगुनिश्चक्रामाश्रमात् तदा। पूजयामास च ततो विधिना नृपसत्तमम्॥
46उवाच चैन राजेन्द्र किं कार्यं ब्रूहि पार्थिव। स चोवाच नृपस्तस्मै यदागमनकारणम्॥
47राजोवाच अयं ब्रह्मन्नितो राजा वीतहव्यो विसर्ग्यताम्। तस्य पुत्रैर्हि मे कृत्स्नो ब्रह्मन् वंशःप्रणाशितः॥
48उत्सादितश्च विषयः काशीनां रत्नसंचयः। एतस्य वीर्यदृप्तस्य हतं पुत्रशतं मया॥
49अस्येदानी वधादद्य भविष्याम्यनृणः पितुः। तमुवाच कृपाविष्टो भृगुर्धर्मभृतां वरः॥ नेहास्ति क्षत्रियः कश्चित् सर्वे हीमे द्विजातयः। एतत् तु वचनं श्रुत्वा भृगोस्तथ्यं प्रतर्दनः॥ पादावुपस्पृश्य शनैः प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत्। एवमप्यस्मि भगवन् कृतकृत्या न संशयः॥ य एष राजा वीर्येण स्वजातिं त्याजितो मया। अनुजानीहि मां ब्रह्मन् ध्यायस्व च शिवेन माम्।।५५
50त्याजितो हि मया जातिमेष राजा भृगूद्वह। ततस्तेनाभ्यनुज्ञातो ययौ राजा प्रतर्दनः॥ यथागतं महाराज मुक्त्वा विषमिवोरगः। भृगोर्वचनमात्रेण स च ब्रह्मर्षितां गतः॥
51वीतहव्यो महाराज ब्रह्मवादित्वमेव च। तस्य गृत्समदः पुत्रो रूपेणेन्द्र इवापरः॥
52शक्रस्त्वमिति यो दैत्यैर्निगृहीतः किलाभवत्। ऋग्वेदे वर्तते चाग्र्या श्रुतिर्यस्य महात्मनः॥ यत्र गृत्समदो राजन् ब्राह्मणैः स महीयते। स ब्रह्मचारी विप्रर्षिः श्रीमान् गृत्समदोऽभवत्॥
53पुत्रो गृत्समदस्यापि सुचेता अभवद् द्विजः। वर्चाः सुतेजसः पुत्रो विहव्यस्तस्य चात्मजः॥
54विहव्यस्य तु पुत्रस्तु वितत्यस्तस्य चात्मजः। वितत्यस्य सुतः सत्यः संतः सत्यस्य चात्मजः॥
55श्रवास्तस्य सुतश्चर्षिः श्रवसश्चाभवत् तमः। तमसश्च प्रकाशोऽभूत् तनयो द्विजसत्तमः। प्रकाशस्य च वागिन्द्रो बभूव जयतां वरः॥
56तस्यात्मजश्च प्रमितिर्वेदवेदाङ्गपारगः। घृताच्यां तस्य पुत्रस्तु रुरुर्नामोदपद्यत॥
57प्रमद्वरायां तु रुरोः पुत्रः समुदपद्यत। शुनको नाम विप्रर्षिर्यस्य पुत्रोऽथ शौनकः॥
58एवं विप्रत्वमगमद् वीतहव्यो नराधिपः। भृगोः प्रसादाद् राजेन्द्र क्षत्रियः क्षत्रियर्षभ॥
59तथैव कथितो वंशो मया गार्समदस्तव। विस्तरेण महाराज किमन्यदनुपृच्छसि॥
अंग्रेज़ी
1Yudhishthira said I have heard this great description, 0, perpetuater of Kuru's race. You, O foremost of eloquent men, have said that the dignity of a Brahmana is greatly difficult of acquisition.
2It is heard, however, that in former times the dignity of a Brahmana had been acquired by Vishvamitra. You, however, O best of men, tell us that dignity is incapable of being won.
3I have also heard that formerly king Vitahavya had succeeded in acquiring the dignity of a Brahmana. O powerful one, I wish to hear, O son of Ganga, the story of king Vitahavya's promotion.
4By what acts did that best of kings succeed in acquiring the dignity of a Brahmana? Was it through some boon or was it through the virtue of penances? You should tell me everything.
5Bhishma said Hear, O king, how the highly illustrious royal sage Vitahavya succeeded formerly in acquiring the dignity of a Brahmana that is so difficult to attain and that is held in such high esteem by all the world.
6While the great Manu in days of yore was employed in ruling righteously his subjects, he obtained a son of righteous soul who become celebrated under the name of Sharyati.
7In Sharyati's family, O monarch, two kings were born viz., Haihaya and Talajangha. Both of them were sons of Vatsa, O foremost of victorious kings.
8Haihaya, O monarch, had ten wives. Upon them he beget, O Bharata, hundred sons all of whom were heroes who never returned from the battle field.
9All of them resembled one another in features and prowess. All of them were gifted with great strength and all of them were possessed of great skill in battle. They all studied the Vedas and the science of weapons thoroughly.
10In Kashi also, O monarch, there was a king who was the grandfather of Divodasa. The foremost of victorious men, he passed by the name of Haryashva.
11The sons of king Haihaya, O chief of men, invaded the kingdom of Kashi, and advancing to the country that lies between the rivers Ganga and Yamuna fought a battle with king Haryashva and killed him in it.
12Having killed king Haryashva thus, the sons of Haihaya, those great car warriors fearlessly returned to their own charming city in the country of the Vatsas.
13Meanwhile Haryashva's son Sudeva who looked like a celestial in splendour and who was a second god of virtue, was installed on the throne of Kashi as its king.
14The delighter of Kashi, the righteous-souled prince ruled his kingdom for some time when the hundred sons of Vitihavya once more attacked his territories and defeated him in battle.
15Having defeated king Sudeva thus, the victors returned to their own city. After this, Divodasa, the son of Sudeva, became installed on the throne of Kashi as its king.
16Understanding the prowess of those great princess viz., the sons of Vitihavya, king Divodasa, gifted with great energy, rebuilt and fortified the city of Varanasi at the command of Indra.
17The territories of Divodasa were full of Brahmanas, Kshatriyas, Vaishyas and Shudras. and they teemed with all sorts of articles and provisions, and were adorned with prosperous shops and marts. Those territories O best of kings, extended northwards from the banks of Ganga to the southern Banks of Gomati, and resembled a second Amaravati (the city of Indra).
18The Haihayas once again, O Bharata, attacked that foremost of kings as he ruled his kingdom.
19The powerful king Divodasa gifted with great splendour, issuing out of his capital, gave them battle. The engagement between the two parties terrible like the encounter in days of old between the celestials and the Asuras.
20King Divodasa fought the enemy for a thousand days at the end of which, having lost a large number of followers and animals, he became greatly distressed.
21King Divodasa, O king, having lost his army and seeing his treasury exhausted left his capital and fled away.
22Going to the charming herinitage of the wise Bharadvaja, the king, O chastiser of foes, joining his hands in respect sought the Rishi's protection.
23Seeing king Divodasa before him, the eldest son of Brihaspati, viz., Bharadvaja of excellent conduct, who was the monarch's priest, said to him What is the reason of your coming here? Tell me everything, o king! I shall do that which is agreeable to you, without any scruple.
24The king said O holy one, the sons of Vitahavya have killed all the children and men of my house. I only have escaped with life, totally discomfited by the enemy, I seek refuge with you.
25You should, O holy one, protect me with such affection as you have for a disciple! Those princes of sinful deeds have killed my whole family, leaving myself only alive.
26Bhishma said Bharadvaja of great energy said to him who pleaded so piteously Do not fear! Do not fear! O son of Sudeva, let your fears be gone.
27son on I shall perform a sacrifice, O monarch, in order that you may have a son through whom you will be able to smite thousand upon thousands of Vitahavya's party.
28After this, the Rishi performed a sacrifice with the object of bestowing a Divodasa. As the result thereof, to Divodasa was born a son named Pratarddana.
29As soon as he was born, he grew into a child of full three and ten years, and quickly mastered the entire Vedas and the whole sciences of arms.
30Helped by his Yoga powers, the highly intelligent Bharadvaja had entered into the prince. Indeed, collecting all the energy of the objects of the universe, Bharadvaja caused it to enter the body of prince Pratarddana.
31Casing his person in shining mail and armed with the bow, Pratarddana, his praises lauded by bards and the celestial Rishi, shone resplendent like the Sun.
32Mounted on his car and with the scimitar tied to his belt, he shone like a burning fire. With scimitar and shield and whirling his shield, as he went, he proceeded to the presence of his father.
33Seeing the prince, the son of Sudeva, viz., king Divodasa become filled with joy. Indeed, the old king thought the sons of his enemy Vitahavya as already killed.
34Divodasa then installed his son Pratarddana as the heirapparent, and considering himself crowned with success became highly happy.
35After this, the old king commanded that chastiser of foes, viz., prince Pratarddana, to march against the sons of Vitahavya and kill them in battle.
36Gifted with great prowess Pratarddana, that subjugator of hostile cities, speedily crossed Ganga on his car and proceeded against the city of the Vitahavyas.
37Hearing the clatter of the wheels of his car, the sons of Vitahavya riding on their own cars that looked fortified citadels and that were capable of destroying hostile vehicles, issued out of their city.
38Coming out of their capital. those foremost of men., viz., the sons of Vitahavya, who were all skilful warriors cased in mail rushed with uplifted weapons towards Pratarddana, covering him with showers of arrows.
39Surrounding him with numberless cars, O Yudhishthira, the Vitahavyas poured upon Pratarddana showers of weapons of various sorts like the clouds pouring torrents of rain on the breast of Himavat.
40Baffling their weapons with his own, prince Pratarddana gifted with great energy killed them all with arrows that resembled the thunder bolt of Indra.
41Their heads cut off, O king, with hundreds and thousands of broad headed arrows, the warriors of Vitahavya dropped down with blood dyed bodies like Kinshuka trees felled on every side by woodmen with their axes.
42After all his warriors and sons had been killed in battle, king Vitahavya fled away from his capital to the hermitage of Bhrigu.
43Indeed, arrived there the royal fugitive sought refuge with Bhrigu. The Rishi Bhrigu, O monarch, assured the defeated king of his protection.
44Pratarddana followed in the footsteps of Vitahavya. Arrived at the Rishi's hermitage, the son of Divodasa said in a loud voice Ho, listen ye disciples of the great Bhrigu that may happen to be present! I wish to see the sage, Go and inform him of this.
45Knowing that it was Pratarddana who had come, the Rishi Bhrigu himself came out of his hermitage and adored that best of kings according to due rites.
46Addressing him then, the Rishi said: Tell me, o king, what is your business! The king, at this informed the Rishi of the reason of his arrival.
47The king said King Vitahavya has come here, O Brahmana! Do you surrender him. His sons, O Brahmana, had destroyed my family.
48They had devastated the territories and the wealth of the Kashis. Those hundred sons, however, of this king proud of his power, have all been killed by me.
49By killing that king himself I shall today satisfy the debt I owe to my father! To him that foremost of righteous men, viz., the Rishi Bhrigu, stricken with mercy, replied by saying There is no Kshatriya in this hermitage. They who are here, are all Brahmanas! Hearing these words of Bhrigu, that must he thought be consonant with truth Pratarddana touched the Rishi's feet slowly and filled with joy said By this, O holy one, I am forsooth crowned with success, since this king becomes divested of the very order of his birth on account of my prowess! Give me your permission O Brahmana, to leave you and let me solicit you to pray for my wellbeing.
50cause. This king, O founder of the family that goes by your name becomes divested of the very order of his birth, on account of my might! Dismissed by the Rishi Bhrigu, king Pratarddana then left that hermitage, and went to the place he had come from, having, in the way I have described, voinited forth the poison of specch even as a snake vomits forth its real poison. Meanwhile, king Vitahavya, acquired the dignity of the twice born sage by virtue of the worth only of Bhrigu.
51And he acquired also a complete mastery of all the Vedas through the same Vitahavya had a son named Gritsamada who in beauty of person was a second Indra.
52Once on a time the Daityas afflicted him much taking him for none else than Indra. With regard to that great Rishi, there is this foremost of Shrutis in the Richs viz., There where Gritsamada is, O Brahmana, he is held in high respect by all twice born persons! Gifted with great intelligence, Gritsamada became a twice born Rishi in the observance of Brahmacharya.
53Gritsamada had a regenerate son of the name of Sutejas. Sutejas had a son of the name of Varchas and the son of Varchas was known by the name of Vihavya.
54Vihavya had a own begotten son who was named Vitatya, and Vitatya had a son of name Satya. Satya had a son of name Santa.
55Santa had a son viz., the Rishi Shravas. Shravas begot a son named Tama. Tama begot a son named Prakasha who was a very great Brahmana.
56Prakasha had a son named Vagindra who was the foremost of all silent reciters of sacred Mantras. Vagindra begot a son named Pramati who was a perfect master of all the Vedas and their auxiliaries. Pramati begot upon the Apsara Ghritachi a son who was named Ruru.
57Ruru begot a son upon his wife Pramadvara. That son was the regenerate Rishi Shunaka. Shunaka begot a son who is named Shaunaka.
58It was thus, O foremost of monarchs that king Vitahavya, though a Kshatriya by the order of his birth, acquired the dignity of a Brahmana, O chief of Kshatriyas, through the grace of Bhrigu.
59I have also told you the genealogy of the race that originated from his son Gritsamada. What else would you ask?
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे कुरुवंश के प्रवर्तक, मैंने यह महान् वर्णन सुन लिया। हे वक्ताओं में श्रेष्ठ, आपने कहा है कि ब्राह्मणत्व का पद प्राप्त करना अत्यन्त कठिन है।
2किन्तु सुना जाता है कि पूर्वकाल में विश्वामित्र ने ब्राह्मणत्व का पद प्राप्त किया था। तथापि हे पुरुषश्रेष्ठ, आप हमसे कहते हैं कि वह पद जीता नहीं जा सकता।
3मैंने यह भी सुना है कि पूर्वकाल में राजा वीतहव्य ब्राह्मणत्व का पद प्राप्त करने में सफल हुए थे। हे शक्तिशाली गंगापुत्र, मैं राजा वीतहव्य के उस उत्कर्ष की कथा सुनना चाहता हूँ।
4किन कर्मों से वे राजाओं में श्रेष्ठ ब्राह्मणत्व का पद प्राप्त करने में सफल हुए? क्या यह किसी वर से हुआ अथवा तपस्या के बल से? आपको मुझे सब कुछ बताना चाहिए।
5भीष्म ने कहा — हे राजन्, सुनो कि परम भगवान् राजर्षि वीतहव्य पूर्वकाल में ब्राह्मणत्व का वह पद प्राप्त करने में किस प्रकार सफल हुए, जो इतना दुर्लभ है और जिसे समस्त संसार इतने ऊँचे आदर से देखता है।
6प्राचीन काल में जब महान् मनु धर्मपूर्वक अपनी प्रजा का शासन करने में लगे थे, तब उन्हें एक धर्मात्मा पुत्र प्राप्त हुआ जो शर्याति के नाम से विख्यात हुआ।
7हे राजन्, शर्याति के कुल में दो राजा उत्पन्न हुए — अर्थात् हैहय और तालजंघ। हे विजयी राजाओं में श्रेष्ठ, वे दोनों वत्स के पुत्र थे।
8हे राजन्, हैहय की दस पत्नियाँ थीं। हे भरतवंशी, उनसे उन्होंने सौ पुत्र उत्पन्न किए, जो सब वीर थे और जो कभी युद्धभूमि से नहीं लौटे।
9वे सब रूप और पराक्रम में एक-दूसरे के समान थे। वे सब महान् बल से सम्पन्न थे और वे सब युद्ध में महान् कौशल से युक्त थे। उन सबने वेदों और शस्त्रविद्या का पूर्ण अध्ययन किया था।
10हे राजन्, काशी में भी एक राजा थे जो दिवोदास के पितामह थे। विजयी पुरुषों में श्रेष्ठ वे हर्यश्व के नाम से जाने जाते थे।
11हे नरश्रेष्ठ, राजा हैहय के पुत्रों ने काशी के राज्य पर आक्रमण किया, और गंगा तथा यमुना नदियों के बीच के प्रदेश तक बढ़कर राजा हर्यश्व से युद्ध किया और उसमें उनका वध कर दिया।
12इस प्रकार राजा हर्यश्व का वध करके हैहय के वे पुत्र, जो महान् रथी थे, निर्भय होकर वत्स देश में स्थित अपनी मनोहर नगरी को लौट गए।
13इसी बीच हर्यश्व के पुत्र सुदेव, जो तेज में देवता के समान दिखाई देते थे और जो धर्म के दूसरे देवता थे, काशी के सिंहासन पर उसके राजा के रूप में स्थापित किए गए।
14काशी को आनन्द देने वाले उन धर्मात्मा राजकुमार ने कुछ समय अपने राज्य का शासन किया, तब वीतिहव्य के सौ पुत्रों ने पुनः उनके प्रदेशों पर आक्रमण किया और युद्ध में उन्हें परास्त कर दिया।
15इस प्रकार राजा सुदेव को परास्त करके विजेता अपनी नगरी को लौट गए। इसके पश्चात् सुदेव के पुत्र दिवोदास काशी के सिंहासन पर उसके राजा के रूप में स्थापित किए गए।
16उन महान् राजकुमारों — अर्थात् वीतिहव्य के पुत्रों — के पराक्रम को समझकर महान् तेज से सम्पन्न राजा दिवोदास ने इन्द्र की आज्ञा से वाराणसी नगरी का पुनर्निर्माण किया और उसे किलेबन्द किया।
17दिवोदास के प्रदेश ब्राह्मणों, क्षत्रियों, वैश्यों और शूद्रों से भरे हुए थे, और वे सब प्रकार की वस्तुओं और सामग्रियों से भरपूर थे, तथा समृद्ध दुकानों और हाटों से सुशोभित थे। हे राजाओं में श्रेष्ठ, वे प्रदेश गंगा के तटों से उत्तर की ओर गोमती के दक्षिणी तटों तक विस्तृत थे, और दूसरी अमरावती (इन्द्र की नगरी) के समान प्रतीत होते थे।
18हे भरतवंशी, हैहयों ने पुनः उन राजाओं में श्रेष्ठ पर आक्रमण किया जब वे अपने राज्य का शासन कर रहे थे।
19महान् तेज से सम्पन्न पराक्रमी राजा दिवोदास अपनी राजधानी से निकलकर उनसे युद्ध करने लगे। दोनों पक्षों के बीच वह भिड़न्त वैसी ही भयंकर थी जैसी प्राचीन काल में देवताओं और असुरों के बीच हुई थी।
20राजा दिवोदास ने एक सहस्र दिन तक शत्रु से युद्ध किया, जिसके अन्त में अपने बड़ी संख्या में अनुचरों और पशुओं को खोकर वे अत्यन्त व्यथित हो गए।
21हे राजन्, अपनी सेना खो चुके और अपना कोष रिक्त देखकर राजा दिवोदास अपनी राजधानी छोड़कर भाग गए।
22हे शत्रुदमन, बुद्धिमान् भरद्वाज के मनोहर आश्रम में जाकर उन राजा ने आदरपूर्वक हाथ जोड़कर उन ऋषि की शरण माँगी।
23राजा दिवोदास को अपने सम्मुख देखकर बृहस्पति के ज्येष्ठ पुत्र, उत्तम आचरण वाले भरद्वाज, जो उन राजा के पुरोहित थे, उनसे बोले — हे राजन्, आपके यहाँ आने का कारण क्या है? मुझे सब कुछ बताइए! मैं बिना किसी हिचक के वही करूँगा जो आपको प्रिय हो।
24राजा ने कहा — हे भगवन्, वीतहव्य के पुत्रों ने मेरे कुल के समस्त बालकों और पुरुषों का वध कर दिया है। शत्रु द्वारा पूर्ण रूप से परास्त होकर केवल मैं ही प्राण लेकर बच निकला हूँ। मैं आपकी शरण माँगता हूँ।
25हे भगवन्, आपको मेरी उसी स्नेह से रक्षा करनी चाहिए जो आप शिष्य के प्रति रखते हैं! उन पापकर्मी राजकुमारों ने केवल मुझे ही जीवित छोड़कर मेरे समूचे कुल का वध कर दिया है।
26भीष्म ने कहा — इतने करुण स्वर में याचना करने वाले उन राजा से महान् तेज वाले भरद्वाज ने कहा — मत डरो! मत डरो! हे सुदेवपुत्र, तुम्हारा भय दूर हो जाए।
27हे राजन्, मैं एक यज्ञ करूँगा जिससे तुम्हें ऐसा पुत्र प्राप्त हो जिसके द्वारा तुम वीतहव्य के पक्ष के सहस्रों-सहस्र योद्धाओं का संहार कर सकोगे।
28इसके पश्चात् उन ऋषि ने दिवोदास को पुत्र प्रदान करने के उद्देश्य से एक यज्ञ किया। उसके फलस्वरूप दिवोदास को प्रतर्दन नामक एक पुत्र प्राप्त हुआ।
29जन्म लेते ही वह पूरे तेरह वर्ष के बालक के रूप में बढ़ गया, और उसने शीघ्र ही समस्त वेदों तथा समूची शस्त्रविद्या पर अधिकार प्राप्त कर लिया।
30अपनी योगशक्ति की सहायता से परम बुद्धिमान् भरद्वाज उस राजकुमार में प्रविष्ट हो गए थे। वस्तुतः विश्व के समस्त पदार्थों का तेज एकत्र करके भरद्वाज ने उसे राजकुमार प्रतर्दन के शरीर में प्रविष्ट करा दिया।
31अपने शरीर को चमकते कवच में ढँके और धनुष से सुसज्जित प्रतर्दन, जिसकी स्तुति बन्दीजनों और देवर्षियों ने की, सूर्य के समान देदीप्यमान शोभा पाने लगा।
32अपने रथ पर आरूढ़ और कमर में खड्ग बाँधे वह जलती हुई अग्नि के समान शोभा पाने लगा। खड्ग और ढाल लिए तथा चलते हुए अपनी ढाल घुमाते हुए वह अपने पिता के सम्मुख गया।
33उस राजकुमार को देखकर सुदेव के पुत्र राजा दिवोदास आनन्द से भर गए। वस्तुतः उन वृद्ध राजा ने अपने शत्रु वीतहव्य के पुत्रों को पहले ही मरा हुआ मान लिया।
34तब दिवोदास ने अपने पुत्र प्रतर्दन को युवराज के पद पर स्थापित किया और अपने को सफलता से मण्डित मानकर अत्यन्त सुखी हुए।
35इसके पश्चात् उन वृद्ध राजा ने उस शत्रुदमन — अर्थात् राजकुमार प्रतर्दन — को वीतहव्य के पुत्रों पर चढ़ाई करने और युद्ध में उनका वध करने की आज्ञा दी।
36महान् पराक्रम से सम्पन्न शत्रुनगरियों के विजेता प्रतर्दन ने शीघ्र अपने रथ पर गंगा पार की और वीतहव्यों की नगरी की ओर बढ़े।
37उनके रथ के पहियों की घर्घराहट सुनकर वीतहव्य के पुत्र अपने उन रथों पर सवार होकर, जो सुदृढ़ दुर्गों के समान दिखाई देते थे और जो शत्रु के वाहनों को नष्ट करने में समर्थ थे, अपनी नगरी से निकल पड़े।
38अपनी राजधानी से बाहर निकलकर वे नरश्रेष्ठ — अर्थात् वीतहव्य के पुत्र — जो सब कवचधारी कुशल योद्धा थे, उठे हुए शस्त्रों के साथ प्रतर्दन की ओर झपटे और उन्हें बाणों की वर्षा से ढँक दिया।
39हे युधिष्ठिर, असंख्य रथों से उन्हें घेरकर वीतहव्यों ने प्रतर्दन पर नाना प्रकार के शस्त्रों की वैसी ही वर्षा की जैसे मेघ हिमवान् के वक्ष पर वर्षा की धाराएँ बरसाते हैं।
40महान् तेज से सम्पन्न राजकुमार प्रतर्दन ने अपने शस्त्रों से उनके शस्त्रों को व्यर्थ करके इन्द्र के वज्र के समान बाणों से उन सबका वध कर दिया।
41हे राजन्, सैकड़ों और सहस्रों चौड़े फलक वाले बाणों से अपने सिर कटे हुए वीतहव्य के योद्धा रक्तरंजित शरीरों सहित इस प्रकार गिर पड़े जैसे लकड़हारों की कुल्हाड़ियों से चारों ओर काटे गए किंशुक वृक्ष गिरते हैं।
42अपने समस्त योद्धाओं और पुत्रों के युद्ध में मारे जाने के पश्चात् राजा वीतहव्य अपनी राजधानी से भागकर भृगु के आश्रम को चले गए।
43वस्तुतः वहाँ पहुँचकर उन भगोड़े राजा ने भृगु की शरण माँगी। हे राजन्, ऋषि भृगु ने उन परास्त राजा को अपनी रक्षा का आश्वासन दिया।
44प्रतर्दन वीतहव्य के पदचिह्नों पर चले। ऋषि के आश्रम में पहुँचकर दिवोदास के पुत्र ने ऊँचे स्वर में कहा — अरे, महान् भृगु के जो शिष्य यहाँ उपस्थित हों वे सुनें! मैं उन मुनि के दर्शन करना चाहता हूँ। जाओ और उन्हें इसकी सूचना दो।
45यह जानकर कि आने वाले प्रतर्दन हैं, ऋषि भृगु स्वयं अपने आश्रम से बाहर आए और विधिपूर्वक उन राजाओं में श्रेष्ठ का पूजन किया।
46तब उन्हें सम्बोधित करके ऋषि ने कहा — हे राजन्, मुझे बताइए कि आपका क्या प्रयोजन है! इस पर राजा ने ऋषि को अपने आगमन का कारण बताया।
47राजा ने कहा — हे ब्राह्मण, राजा वीतहव्य यहाँ आए हैं! आप उन्हें मुझे सौंप दीजिए। हे ब्राह्मण, उनके पुत्रों ने मेरे कुल का विनाश किया था।
48उन्होंने काशियों के प्रदेशों और धन को उजाड़ दिया था। किन्तु अपनी शक्ति पर गर्व करने वाले इस राजा के वे सौ पुत्र मेरे द्वारा मारे जा चुके हैं।
49स्वयं उस राजा का वध करके मैं आज अपने पिता के प्रति अपना ऋण चुकाऊँगा! उनसे धर्मात्माओं में श्रेष्ठ ऋषि भृगु ने दया से भरकर उत्तर देते हुए कहा — इस आश्रम में कोई क्षत्रिय नहीं है। जो यहाँ हैं वे सब ब्राह्मण हैं! भृगु के ये वचन सुनकर, जिन्हें उन्होंने सत्य के अनुरूप ही माना, प्रतर्दन ने धीरे से ऋषि के चरण छुए और आनन्द से भरकर कहा — हे भगवन्, इससे मैं निश्चय ही सफलता से मण्डित हुआ, क्योंकि मेरे पराक्रम के कारण यह राजा अपने जन्म के वर्ण से ही वंचित हो गया! हे ब्राह्मण, मुझे आपसे विदा लेने की अनुमति दीजिए, और मैं आपसे प्रार्थना करता हूँ कि आप मेरे कल्याण के लिए प्रार्थना करें।
50हे अपने नाम से चलने वाले कुल के प्रवर्तक, मेरे बल के कारण यह राजा अपने जन्म के वर्ण से ही वंचित हो गया! ऋषि भृगु से विदा पाकर राजा प्रतर्दन तब उस आश्रम से चले गए और जहाँ से आए थे वहीं लौट गए, और जिस प्रकार मैंने वर्णन किया है उसी प्रकार उन्होंने वाणी का विष उगल दिया, जैसे सर्प अपना वास्तविक विष उगलता है। इसी बीच राजा वीतहव्य केवल भृगु के प्रभाव से द्विजातीय मुनि का पद प्राप्त कर चुके थे।
51और उन्होंने उसी के द्वारा समस्त वेदों पर पूर्ण अधिकार भी प्राप्त कर लिया। वीतहव्य का गृत्समद नामक एक पुत्र था जो शरीर के सौन्दर्य में दूसरा इन्द्र था।
52एक समय दैत्यों ने उन्हें इन्द्र के अतिरिक्त और कोई न मानकर बहुत पीड़ा दी। उन महर्षि के विषय में ऋचाओं में यह श्रेष्ठ श्रुति है — हे ब्राह्मण, जहाँ गृत्समद हैं, वहाँ वे समस्त द्विजों द्वारा उच्च आदर के पात्र हैं! महान् बुद्धि से सम्पन्न गृत्समद ब्रह्मचर्य का पालन करते हुए द्विज ऋषि बने।
53गृत्समद के सुतेजा नामक एक द्विज पुत्र थे। सुतेजा के वर्चा नामक एक पुत्र थे और वर्चा के पुत्र विहव्य के नाम से जाने जाते थे।
54विहव्य के एक औरस पुत्र थे जिनका नाम वितत्य था, और वितत्य के सत्य नामक एक पुत्र थे। सत्य के सन्त नामक एक पुत्र थे।
55सन्त के एक पुत्र थे — अर्थात् ऋषि श्रवा। श्रवा ने तम नामक एक पुत्र उत्पन्न किया। तम ने प्रकाश नामक एक पुत्र उत्पन्न किया जो अत्यन्त महान् ब्राह्मण थे।
56प्रकाश के वागीन्द्र नामक एक पुत्र थे जो पवित्र मन्त्रों के समस्त मौन जापकों में श्रेष्ठ थे। वागीन्द्र ने प्रमति नामक एक पुत्र उत्पन्न किया जो समस्त वेदों और उनके अंगों के पूर्ण ज्ञाता थे। प्रमति ने अप्सरा घृताची में एक पुत्र उत्पन्न किया जिसका नाम रुरु था।
57रुरु ने अपनी पत्नी प्रमद्वरा में एक पुत्र उत्पन्न किया। वह पुत्र द्विज ऋषि शुनक थे। शुनक ने एक पुत्र उत्पन्न किया जिसका नाम शौनक है।
58हे राजाओं में श्रेष्ठ, हे क्षत्रियों के प्रमुख, इस प्रकार राजा वीतहव्य ने, यद्यपि वे अपने जन्म के वर्ण से क्षत्रिय थे, भृगु की कृपा से ब्राह्मणत्व का पद प्राप्त किया।
59मैंने तुम्हें उनके पुत्र गृत्समद से उत्पन्न वंश की वंशावली भी बता दी है। अब तुम और क्या पूछोगे?
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे कुरुवंशका प्रवर्तक, मैले यो महान् वर्णन सुनिसकेँ। हे वक्ताहरूमा श्रेष्ठ, तपाईंले भन्नुभएको छ कि ब्राह्मणत्वको पद प्राप्त गर्न अत्यन्त कठिन छ।
2तर सुनिन्छ कि पूर्वकालमा विश्वामित्रले ब्राह्मणत्वको पद प्राप्त गरेका थिए। तथापि हे पुरुषश्रेष्ठ, तपाईं हामीलाई भन्नुहुन्छ कि त्यो पद जित्न सकिँदैन।
3मैले यो पनि सुनेको छु कि पूर्वकालमा राजा वीतहव्य ब्राह्मणत्वको पद प्राप्त गर्न सफल भएका थिए। हे शक्तिशाली गङ्गापुत्र, म राजा वीतहव्यको त्यस उत्कर्षको कथा सुन्न चाहन्छु।
4कुन कर्मले ती राजाहरूमा श्रेष्ठ ब्राह्मणत्वको पद प्राप्त गर्न सफल भए? के यो कुनै वरबाट भयो अथवा तपस्याको बलले? तपाईंले मलाई सबै कुरा बताउनुपर्दछ।
5भीष्मले भने — हे राजन्, सुन कि परम भगवान् राजर्षि वीतहव्य पूर्वकालमा ब्राह्मणत्वको त्यो पद प्राप्त गर्न कसरी सफल भए, जो यति दुर्लभ छ र जसलाई सम्पूर्ण संसारले यति उच्च आदरले हेर्दछ।
6प्राचीन कालमा जब महान् मनु धर्मपूर्वक आफ्नो प्रजाको शासन गर्नमा लागेका थिए, तब उनलाई एउटा धर्मात्मा पुत्र प्राप्त भयो जो शर्यातिको नामले विख्यात भयो।
7हे राजन्, शर्यातिको कुलमा दुई राजा उत्पन्न भए — अर्थात् हैहय र तालजङ्घ। हे विजयी राजाहरूमा श्रेष्ठ, ती दुवै वत्सका पुत्र थिए।
8हे राजन्, हैहयका दस पत्नी थिए। हे भरतवंशी, तिनीहरूबाट उनले सय पुत्र उत्पन्न गरे, जो सबै वीर थिए र जो कहिल्यै युद्धभूमिबाट फर्केनन्।
9तिनीहरू सबै रूप र पराक्रममा एक-अर्कासमान थिए। तिनीहरू सबै महान् बलले सम्पन्न थिए र तिनीहरू सबै युद्धमा महान् कौशलले युक्त थिए। तिनीहरू सबैले वेद र शस्त्रविद्याको पूर्ण अध्ययन गरेका थिए।
10हे राजन्, काशीमा पनि एक राजा थिए जो दिवोदासका पितामह थिए। विजयी पुरुषहरूमा श्रेष्ठ उनी हर्यश्वको नामले चिनिन्थे।
11हे नरश्रेष्ठ, राजा हैहयका पुत्रहरूले काशीको राज्यमाथि आक्रमण गरे, र गङ्गा तथा यमुना नदीका बीचको प्रदेशसम्म बढेर राजा हर्यश्वसँग युद्ध गरे र त्यसमा उनको वध गरे।
12यसरी राजा हर्यश्वको वध गरेर हैहयका ती पुत्रहरू, जो महान् रथी थिए, निर्भय भएर वत्स देशमा अवस्थित आफ्नो मनोहर नगरीमा फर्के।
13यसै बीचमा हर्यश्वका पुत्र सुदेव, जो तेजमा देवतासमान देखिन्थे र जो धर्मका दोस्रो देवता थिए, काशीको सिंहासनमा त्यसका राजाका रूपमा स्थापित गरिए।
14काशीलाई आनन्द दिने ती धर्मात्मा राजकुमारले केही समय आफ्नो राज्यको शासन गरे, तब वीतिहव्यका सय पुत्रले फेरि उनका प्रदेशमाथि आक्रमण गरे र युद्धमा उनलाई परास्त गरे।
15यसरी राजा सुदेवलाई परास्त गरेर विजेताहरू आफ्नो नगरीमा फर्के। यसपछि सुदेवका पुत्र दिवोदास काशीको सिंहासनमा त्यसका राजाका रूपमा स्थापित गरिए।
16ती महान् राजकुमारहरू — अर्थात् वीतिहव्यका पुत्रहरू — को पराक्रम बुझेर महान् तेजले सम्पन्न राजा दिवोदासले इन्द्रको आज्ञाले वाराणसी नगरीको पुनर्निर्माण गरे र त्यसलाई किल्लाबन्द गरे।
17दिवोदासका प्रदेश ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्रहरूले भरिएका थिए, र ती सबै प्रकारका वस्तु र सामग्रीले भरिपूर्ण थिए, तथा समृद्ध पसल र हाटले सुशोभित थिए। हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, ती प्रदेश गङ्गाका किनारबाट उत्तरतिर गोमतीका दक्षिणी किनारसम्म विस्तृत थिए, र दोस्रो अमरावती (इन्द्रको नगरी)जस्तै प्रतीत हुन्थे।
18हे भरतवंशी, हैहयहरूले फेरि ती राजाहरूमा श्रेष्ठमाथि आक्रमण गरे जब उनी आफ्नो राज्यको शासन गरिरहेका थिए।
19महान् तेजले सम्पन्न पराक्रमी राजा दिवोदास आफ्नो राजधानीबाट निस्केर तिनीहरूसँग युद्ध गर्न थाले। दुवै पक्षबीचको त्यो भिडन्त त्यस्तै भयङ्कर थियो जस्तो प्राचीन कालमा देवता र असुरहरूबीच भएको थियो।
20राजा दिवोदासले एक हजार दिनसम्म शत्रुसँग युद्ध गरे, जसको अन्तमा आफ्ना ठूलो सङ्ख्यामा अनुचर र पशु गुमाएर उनी अत्यन्त व्यथित भए।
21हे राजन्, आफ्नो सेना गुमाइसकेका र आफ्नो कोष रित्तो देखेर राजा दिवोदास आफ्नो राजधानी छोडेर भागे।
22हे शत्रुदमन, बुद्धिमान् भरद्वाजको मनोहर आश्रममा गएर ती राजाले आदरपूर्वक हात जोडेर ती ऋषिको शरण मागे।
23राजा दिवोदासलाई आफ्नो सामु देखेर बृहस्पतिका ज्येष्ठ पुत्र, उत्तम आचरण भएका भरद्वाज, जो ती राजाका पुरोहित थिए, उनलाई भने — हे राजन्, तपाईं यहाँ आउनुको कारण के हो? मलाई सबै कुरा बताउनुहोस्! म कुनै हिचकिचाहटविना त्यही गर्नेछु जो तपाईंलाई प्रिय होस्।
24राजाले भने — हे भगवन्, वीतहव्यका पुत्रहरूले मेरो कुलका सम्पूर्ण बालक र पुरुषको वध गरेका छन्। शत्रुबाट पूर्ण रूपले परास्त भएर केवल म मात्र प्राण लिएर बाँचेर निस्केको छु। म तपाईंको शरण माग्दछु।
25हे भगवन्, तपाईंले मेरो त्यही स्नेहले रक्षा गर्नुपर्दछ जो तपाईं शिष्यप्रति राख्नुहुन्छ! ती पापकर्मी राजकुमारहरूले केवल मलाई मात्र जीवित छोडेर मेरो सिङ्गो कुलको वध गरेका छन्।
26भीष्मले भने — यति करुण स्वरमा याचना गर्ने ती राजासँग महान् तेज भएका भरद्वाजले भने — नडराऊ! नडराऊ! हे सुदेवपुत्र, तिम्रो भय हटोस्।
27हे राजन्, म एउटा यज्ञ गर्नेछु जसबाट तिमीलाई त्यस्तो पुत्र प्राप्त होस् जसद्वारा तिमीले वीतहव्यको पक्षका हजारौँ-हजार योद्धाको संहार गर्न सक्नेछौ।
28यसपछि ती ऋषिले दिवोदासलाई पुत्र प्रदान गर्ने उद्देश्यले एउटा यज्ञ गरे। त्यसको फलस्वरूप दिवोदासलाई प्रतर्दन नामक एउटा पुत्र प्राप्त भयो।
29जन्म लिनासाथ ऊ पूरा तेह्र वर्षको बालकका रूपमा बढ्यो, र उसले चाँडै नै सम्पूर्ण वेद तथा सिङ्गो शस्त्रविद्यामाथि अधिकार प्राप्त गर्यो।
30आफ्नो योगशक्तिको सहायताले परम बुद्धिमान् भरद्वाज त्यस राजकुमारमा प्रविष्ट भएका थिए। वस्तुतः विश्वका सम्पूर्ण पदार्थको तेज जम्मा गरेर भरद्वाजले त्यसलाई राजकुमार प्रतर्दनको शरीरमा प्रविष्ट गराइदिए।
31आफ्नो शरीरलाई चम्किलो कवचले ढाकेका र धनुषले सुसज्जित प्रतर्दन, जसको स्तुति बन्दीजन र देवर्षिहरूले गरे, सूर्यजस्तै देदीप्यमान शोभा पाउन थाले।
32आफ्नो रथमा आरूढ र कम्मरमा खड्ग बाँधेका उनी बलिरहेको अग्निजस्तै शोभा पाउन थाले। खड्ग र ढाल लिएर तथा हिँड्दै आफ्नो ढाल घुमाउँदै उनी आफ्ना पिताको सामु गए।
33त्यस राजकुमारलाई देखेर सुदेवका पुत्र राजा दिवोदास आनन्दले भरिए। वस्तुतः ती वृद्ध राजाले आफ्ना शत्रु वीतहव्यका पुत्रहरूलाई पहिले नै मरेको ठाने।
34तब दिवोदासले आफ्ना पुत्र प्रतर्दनलाई युवराजको पदमा स्थापित गरे र आफूलाई सफलताले मण्डित ठानेर अत्यन्त सुखी भए।
35यसपछि ती वृद्ध राजाले त्यस शत्रुदमन — अर्थात् राजकुमार प्रतर्दन — लाई वीतहव्यका पुत्रहरूमाथि चढाइ गर्ने र युद्धमा तिनको वध गर्ने आज्ञा दिए।
36महान् पराक्रमले सम्पन्न शत्रुनगरीका विजेता प्रतर्दनले चाँडै आफ्नो रथमा गङ्गा पार गरे र वीतहव्यहरूको नगरीतिर बढे।
37उनको रथका पाङ्ग्राको घडघडाहट सुनेर वीतहव्यका पुत्रहरू आफ्ना ती रथमा चढेर, जो सुदृढ दुर्गजस्तै देखिन्थे र जो शत्रुका वाहन नष्ट गर्न समर्थ थिए, आफ्नो नगरीबाट निस्के।
38आफ्नो राजधानीबाट बाहिर निस्केर ती नरश्रेष्ठ — अर्थात् वीतहव्यका पुत्र — जो सबै कवचधारी कुशल योद्धा थिए, उठाइएका शस्त्रसहित प्रतर्दनतिर झम्टिए र उनलाई वाणको वर्षाले ढाकिदिए।
39हे युधिष्ठिर, असङ्ख्य रथले उनलाई घेरेर वीतहव्यहरूले प्रतर्दनमाथि नाना प्रकारका शस्त्रको त्यस्तै वर्षा गरे जसरी मेघहरूले हिमवान्को वक्षमा वर्षाका धारा बर्साउँछन्।
40महान् तेजले सम्पन्न राजकुमार प्रतर्दनले आफ्ना शस्त्रले तिनका शस्त्रलाई व्यर्थ पारेर इन्द्रको वज्रजस्ता वाणले तिनीहरू सबैको वध गरे।
41हे राजन्, सयौँ र हजारौँ चौडा फलक भएका वाणले आफ्ना शिर काटिएका वीतहव्यका योद्धा रक्तरञ्जित शरीरसहित यसरी ढले जसरी दाउरा काट्नेहरूका बन्चरोले वरिपरि काटिएका किंशुक रूख ढल्दछन्।
42आफ्ना सम्पूर्ण योद्धा र पुत्रहरू युद्धमा मारिएपछि राजा वीतहव्य आफ्नो राजधानीबाट भागेर भृगुको आश्रममा गए।
43वस्तुतः त्यहाँ पुगेर ती भगोडा राजाले भृगुको शरण मागे। हे राजन्, ऋषि भृगुले ती परास्त राजालाई आफ्नो रक्षाको आश्वासन दिए।
44प्रतर्दन वीतहव्यका पाइलामा हिँडे। ऋषिको आश्रममा पुगेर दिवोदासका पुत्रले उच्च स्वरमा भने — ए, महान् भृगुका जुन शिष्य यहाँ उपस्थित छन् तिनीहरूले सुनून्! म ती मुनिको दर्शन गर्न चाहन्छु। जाऊ र उनलाई यसको सूचना देऊ।
45यो थाहा पाएर कि आउने प्रतर्दन हुन्, ऋषि भृगु आफैँ आफ्नो आश्रमबाट बाहिर आए र विधिपूर्वक ती राजाहरूमा श्रेष्ठको पूजन गरे।
46त्यसपछि उनलाई सम्बोधन गर्दै ऋषिले भने — हे राजन्, मलाई बताउनुहोस् कि तपाईंको के प्रयोजन छ! यसमा राजाले ऋषिलाई आफ्नो आगमनको कारण बताए।
47राजाले भने — हे ब्राह्मण, राजा वीतहव्य यहाँ आएका छन्! तपाईंले उनलाई मलाई सुम्पिदिनुहोस्। हे ब्राह्मण, उनका पुत्रहरूले मेरो कुलको विनाश गरेका थिए।
48उनीहरूले काशीहरूका प्रदेश र धन उजाड पारेका थिए। तर आफ्नो शक्तिमा गर्व गर्ने यस राजाका ती सय पुत्र मबाट मारिइसकेका छन्।
49स्वयं त्यस राजाको वध गरेर म आज आफ्ना पिताप्रतिको आफ्नो ऋण चुक्ता गर्नेछु! उनलाई धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ ऋषि भृगुले दयाले भरिएर उत्तर दिँदै भने — यस आश्रममा कोही क्षत्रिय छैन। जो यहाँ छन् ती सबै ब्राह्मण हुन्! भृगुका यी वचन सुनेर, जसलाई उनले सत्यअनुरूप नै ठाने, प्रतर्दनले बिस्तारै ऋषिका चरण छोए र आनन्दले भरिएर भने — हे भगवन्, यसबाट म निश्चय नै सफलताले मण्डित भएँ, किनभने मेरो पराक्रमका कारण यी राजा आफ्नो जन्मको वर्णबाटै वञ्चित भए! हे ब्राह्मण, मलाई तपाईंबाट विदा लिने अनुमति दिनुहोस्, र म तपाईंसँग प्रार्थना गर्दछु कि तपाईंले मेरो कल्याणका लागि प्रार्थना गर्नुहोस्।
50हे आफ्नै नामले चल्ने कुलका प्रवर्तक, मेरो बलका कारण यी राजा आफ्नो जन्मको वर्णबाटै वञ्चित भए! ऋषि भृगुबाट विदा पाएर राजा प्रतर्दन त्यसपछि त्यस आश्रमबाट गए र जहाँबाट आएका थिए त्यहीँ फर्के, र जुन प्रकारले मैले वर्णन गरेको छु त्यसै प्रकारले उनले वाणीको विष ओकलिदिए, जसरी सर्पले आफ्नो वास्तविक विष ओकल्दछ। यसै बीचमा राजा वीतहव्यले केवल भृगुको प्रभावले द्विजातीय मुनिको पद प्राप्त गरिसकेका थिए।
51र उनले त्यसैद्वारा सम्पूर्ण वेदमाथि पूर्ण अधिकार पनि प्राप्त गरे। वीतहव्यका गृत्समद नामक एउटा पुत्र थिए जो शरीरको सौन्दर्यमा दोस्रो इन्द्र थिए।
52एक समय दैत्यहरूले उनलाई इन्द्रबाहेक अरू कोही नठानी धेरै पीडा दिए। ती महर्षिका विषयमा ऋचामा यो श्रेष्ठ श्रुति छ — हे ब्राह्मण, जहाँ गृत्समद छन्, त्यहाँ उनी सम्पूर्ण द्विजहरूबाट उच्च आदरका पात्र छन्! महान् बुद्धिले सम्पन्न गृत्समद ब्रह्मचर्यको पालन गर्दै द्विज ऋषि बने।
53गृत्समदका सुतेजा नामक एउटा द्विज पुत्र थिए। सुतेजाका वर्चा नामक एउटा पुत्र थिए र वर्चाका पुत्र विहव्यको नामले चिनिन्थे।
54विहव्यका एउटा औरस पुत्र थिए जसको नाम वितत्य थियो, र वितत्यका सत्य नामक एउटा पुत्र थिए। सत्यका सन्त नामक एउटा पुत्र थिए।
55सन्तका एउटा पुत्र थिए — अर्थात् ऋषि श्रवा। श्रवाले तम नामक एउटा पुत्र उत्पन्न गरे। तमले प्रकाश नामक एउटा पुत्र उत्पन्न गरे जो अत्यन्त महान् ब्राह्मण थिए।
56प्रकाशका वागीन्द्र नामक एउटा पुत्र थिए जो पवित्र मन्त्रका सम्पूर्ण मौन जापकहरूमा श्रेष्ठ थिए। वागीन्द्रले प्रमति नामक एउटा पुत्र उत्पन्न गरे जो सम्पूर्ण वेद र तिनका अङ्गका पूर्ण ज्ञाता थिए। प्रमतिले अप्सरा घृताचीमा एउटा पुत्र उत्पन्न गरे जसको नाम रुरु थियो।
57रुरुले आफ्नी पत्नी प्रमद्वरामा एउटा पुत्र उत्पन्न गरे। त्यो पुत्र द्विज ऋषि शुनक थिए। शुनकले एउटा पुत्र उत्पन्न गरे जसको नाम शौनक हो।
58हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, हे क्षत्रियहरूका प्रमुख, यसरी राजा वीतहव्यले, यद्यपि उनी आफ्नो जन्मको वर्णले क्षत्रिय थिए, भृगुको कृपाले ब्राह्मणत्वको पद प्राप्त गरे।
59मैले तिमीलाई उनका पुत्र गृत्समदबाट उत्पन्न वंशको वंशावली पनि बताइदिएको छु। अब तिमी अरू के सोध्नेछौ?