अनुगीता पर्व — अहिंसा; आत्मा और प्रकृति का संयोग तथा वियोग
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 218
संस्कृत
1ब्रह्मोवाच हन्त वः संप्रवक्ष्यामि यन्मां पृच्छथ सत्तमाः। गुरुणा शिष्यमासाद्य यदुक्तं तन्निबोधत॥
2समस्तमिह तच्छ्रुत्वा सम्यगेवावधार्यताम्। अहिंसा सर्वभूतानामेतत् कृत्यतमं मतम्॥
3एतत् पदमनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम्। ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुवृद्धा निश्चितदर्शिनः॥
4तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः। हिंसापराश्च ये केचिद् ये च नास्तिकवृत्तयः। लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिनः॥ आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः। तेऽस्मिल्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः॥ कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्दधाना विपश्चितः। अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीराः साघुदर्शिनः॥
5अतः परं प्रवक्ष्यामि सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्यथा। संयोगो विप्रयोगश्च तन्निबोधत सत्तमाः॥ विषयो विषयित्वं च सम्बन्धोऽयमिहोच्यते।
6विषयी पुरुषो नित्यं सत्त्वं च विषयः स्मृतः॥ व्याख्यातं पूर्वकल्पेन मशकोदुम्बरं यथा। भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्त्वमचेतनम्। यस्त्वेवं तं विजानीते यो भुङ्क्ते यश्च भुज्यते॥
7नित्यं द्वन्द्वसमायुक्तं सत्त्वमाहुर्मनीषिणः। निर्द्वन्द्वो निष्कलो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः॥
8समं संज्ञानुगश्चैव स सर्वत्र व्यवस्थितः। उपभुङ्क्ते सदा सत्त्वमप: पुष्करपर्णवत्॥
9सर्वैरपि गुणैर्विद्वान् व्यतिषक्तो न लिप्यते। जलबिन्दुर्यथा लोलः पद्मिनीपत्रसंस्थितः॥
10एवमेवाप्यसंयुक्तः पुरुषः स्यान्न संशयः। द्रव्यमात्रमभूत् सत्त्वं पुरुषस्येति निश्चयः॥
11यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगोऽप्यनयोस्तथा। यथा प्रदीपमादाय कश्चित् तमसि गच्छति।
12तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमैषिणः॥ यावद् द्रव्यं गुणस्तावत् प्रदीपः सम्प्रकाशते।
13क्षीणे द्रव्ये गुणे ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति॥ व्यक्तः सत्त्वगुणस्त्वेवं पुरुषोऽव्यक्त इष्यते।
14एतद् विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि वः॥ सहस्रेणापि दुर्मेधा न बुद्धिमधिगच्छति।
15चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान् सुखमेधते॥ एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनमुपायतः। उपायज्ञो हि मेधावी सुखमत्यन्तमश्नुते॥
16यथाध्वानमपाथेयः प्रपन्नो मनुजः क्वचित्। क्लेशेन याति महता विनश्येदन्तरापि च॥ तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा।
17पुरुषस्यात्मनिःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम्॥ यथा च दीर्घमध्वानं पद्भ्यामेव प्रपद्यते। अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः॥ तमेव च यथाध्वानं रथेनेहाशुगामिना। गच्छत्यश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः॥ ऊर्ध्वं पर्वतमारुह्य नान्ववेक्षेत भूतलम्।
18रथेन रथिनं पश्य क्लिश्यमानमचेतनम्॥ यावद् रथपथस्तावद् रथेन स तु गच्छति।
19क्षीणे रथपदे विद्वान् रथमुत्सृज्य गच्छति॥ एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित्। परिज्ञाय गुणज्ञश्च उत्तरादुत्तरोत्तरम्॥
20यथार्णवं महाघोरमप्लवः सम्प्रगाहते। बाहुभ्यामेव सम्मोहाद् वधं वाञ्छत्यसंशयम्॥ नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञः स्वरित्रया। अश्रान्तः सलिले गच्छेच्छीघ्रं संतरते ह्रदम्॥ तीर्णो गच्छेत् परं पारं नावमुत्सृज्य निर्ममः।
21व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथपदातिनोः॥ स्नेहात् सम्मोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथा।
22ममन्वेनाभिभूत: संस्तत्रैव परिवर्तते॥ नावं न शक्यपारुह्य स्थले विपरिवर्तितुम्।
23तथैव रथमारुह्य नाप्सु चर्या विधीयते॥ एवं कर्म कृतं चित्रं विषयस्थं पृथक् पृथक्।
24यथा कर्म कृतं लोके तथैतानुपद्यते॥ यनैव गन्धिनो रस्यं न रूपस्पर्शशब्दवत्। मन्यन्ते मुनयो बुद्ध्या तत् प्रधानं प्रचक्षते॥ तत्र प्रधानमव्यक्तमव्यक्तस्य गुणो महान्।
25महत्प्रधानभूतस्य गुणोऽहंकार एव च॥ अहंकारात् तु सम्भूतो महाभूतकृतो गुणः।
26पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाः स्मृताः॥ बीजधर्मं तथाव्यक्तं प्रसवात्मकमेव च।
27बीजधर्मो महानात्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम्॥ बीजधर्मस्त्वहंकारः प्रसवश्च पुनः पुनः।
28बीजप्रसवधर्माणि महाभूतानि पञ्च वै॥ बीजधर्मिण इत्याहुः प्रसवं च प्रकुर्वते। विशेषाः पञ्चभूतानां तेषां चित्तं विशेषणम्॥ तत्रैकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते।
29त्रिगुणं ज्यातिरित्याहुरामश्चपि चतुर्गुणाः॥ पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया चरस्थावरसंकुला।
30सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शिनी॥ शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः। एते पञ्च गुणा भूमेर्विज्ञेया द्विजसत्तमाः॥ पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतः।
31तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून् गुणान्॥ इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरोऽम्लः कटुस्तथा। निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च॥ एवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत।
32शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं द्रवश्चापां गुणाः स्मृताः॥ रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः।
33मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः कषायो लवणस्तथा॥ एवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः।
34शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते॥ ज्योतिषश्च गुणो रूपं रूपं च बहुधा स्मृतम्।
35शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथा॥ ह्रस्वं दीर्घ कृशं स्थूलं चतुरस्रं तु वृत्तवत्। एवं द्वादशविस्तार तेजसो रूपमुच्यते॥ विज्ञेयं ब्राह्मणैवृद्धर्धमेज्ञैः सत्यवादिभिः।
36शब्दस्पर्शी च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते॥ वायोश्चापि गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः।
37रूक्षः शीतस्तथैवोष्णः स्निग्धो विशद एव च।॥ कठिनश्चिक्कण: श्लक्ष्णः पिच्छिलो दारुणो मृदुः। एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते॥ विधिवद् ब्राह्मणैः सिद्धधर्मस्तित्त्वदर्शिभिः॥
38तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव च स्मृतः। तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून् गुणान्॥
39घडजर्षभः स गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा। अतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा। अष्टश्चानिष्टशब्दश्च संहतः प्रविभागवान्॥
40एवं दशविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भवः। आकाशमुत्तमं भूतमहंकारस्ततः परः॥
41अहंकारात् परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा ततः परः। तस्मात् तु परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः॥
42परापरज्ञो भूतानां विधिज्ञः सर्वकर्मणाम्। सर्वभूतात्मभूतात्मा गच्छत्यात्मानमव्ययम्॥
अंग्रेज़ी
1Well then I shall describe to you what you ask. Learn what was told by a preceptor to a disciple who came to him.
2Hearing it all, do you settle properly (what it should be). Abstention from injuring any creature is considered as the foremost of all duties.
3That is the highest seat, shorn of anxiety and forming a mark of holiness. The ancients who had seen the certain truth, have said that knowledge is the highest happiness.
4Hence, one becomes freed of all sins by pure knowledge. they who are engaged in destruction and harm, they who are infidels in conduct, have to go to Hell on account of their being gifted with cupidity and delusion. Those who, without idleness, perform acts moved thereto by expectation, become repeatedly born in this world and sport in happiness. Those men who, gifted with learning and wisdom, perforın acts with faith, free from expectations, and possessed of concentration of mind, are said to perceive clearly.
5I shall, after this. describe how the association and the disassociation takes place of Soul and Nature. You best of men, listen. The relation here is said to be that betwcen the object and the subject.
6Purusha is always the subject; and Nature the object. It has been explained, by what has been said in a previous part of the discourse where it has been pointed out, that they exist after the manner of the gnat and the Udumbara,
7An object of enjoyment as it is, Nature is unintelligent and knows nothing. He, however, who enjoys it, is said to know it, Soul being enjoyer, Nature is enjoyed.
8The wise have said that Nature is always made up of pairs of opposites. Soul is, on the other hand, destitute of pairs of opposites, devoid of parts, eternal, and free, about its essence, from qualities.
9He lives in everything alike, and walks with knowledge. He always enjoys Nature as a lotus leaf (enjoys) water.
10Endued with knowledge, he is never tainted even if brought into contact with all the qualities.
11Forsooth, Purusha is unattached like the unsteady drop of water on the lotus leaf. This is the certain conclusion that Nature is the property of Purusha.
12The relation between these two (viz., Purusha and Nature) is like that existing between matter and its maker. As one goes into a dark place carrying a light with him, so those who wish for the Supreme proceed with the light of Nature. As long as matter and quality exist, so long the light shines.
13The flame, however, becomes put out when matter and quality (or oil and wick) are exhausted. Thus Nature is manifest; while Purusha is said to be unmanifest.
14Understand this, you learned Brahmanas! Well, I shall now tell you something more. With even a thousand (explanations), one who has a bad understanding succeeds not in acquiring knowledge.
15One, however, who is gifted with intelligence succeeds in acquiring happiness, through only a fourth share (c: explanations). Thus should the accomplishment of duty be understood as dependent on means. For the intelligent man, having knowledge of means, succeeds in acquiring supreme happiness.
16As some man travelling along a road without provisions of his journey, proceeds with great uneasiness and may even meet with destruction before he reaches the end of his journey, so should it be known that in deeds there may or may not be fruits.
17The examination of what is agreeable and what disagrceable is one's own self, yields benefit. The progress in life of a man who is devoid of the perception of truth is like that of a man who rashly journey on a long road unseen before. The progress, however, of those who are gifted with intelligence, is like that of men who journey along the same road, riding on a car to which are yoked (fleet) horses and which moves with swiftness. Having ascended to the top of a mountain, one should not cast his eyes on the surface of the earth.
18Sceing a man, even though travelling on a car, afflicted and rendered insensible by pain, the inielligent man journeys on a car as long as there is a car-path.
19The learned man, when he sees the car-path end, abandons his car for going on. Thus does the intelligent man who knows the ordinances about truth and Yoga, proceed. Knowing the qualities, such man, proceeds, comprehending what is next and next.
20As one who plunges, without a boat, into the terrible ocean, with only ones two arms, through delusion, undoubtedly wishes for a range. After destruction; while the wise man conversant with distinctions, goes into the water, with a boat having oars, and soon crosses the lake without fatigue, and having crossed it gets to the other shore and leaves off the boat, freed from the thought of mineness.
21This has been already explained by the illustration of the car and the pedestrian. One who has been overwhelmed by delusion on account of attachment, sticks to it like a fisherman to his boat.
22Overcome by the idea of mineness, one wanders within its narrow embarking on a boat it is not possible in moving about on land.
23Likewise, it is not possible in moving abut on water after one has got on a car. There are thus various actions about various objects.
24And as action is performed in this world, so does it result to those who perform them. That which is void of smell. void of taste, and void of touch and sound, that which is meditated upon by the sages with the help of their understanding is said to be Pradhana. Now, Pradhana is unmanifest. A development of the uninanife-t is Mahat.
25A development of Pradhana when it has become Mahat is Egoism. From egoism emanates the great elements.
26And from the great elements respectively, the objects of sense proceed. The unmanifest is of the nature of seed. It produced its essence.
27We have heard that the great soul has the virtues of a seed, and that is a product. Egoism is of the nature of seed and is a product again and again.
28And the five great elements are of the nature of seed and products. The objects of the five great elements are gifted with the nature of seed, and yield products. These have intelligence for their property. Among them, space has one equality; wind is said to have two.
29Light, it is said, is gifted with three qualities; and water as possessed of four qualities. Earth, consisting of mobile and immobile, should be known as possessed of five qualities.
30She is a goddess who is the source of all entities and abounds with examples of the agreeable and the disagreeable.' Sound, likewise touch, colour, taste, and smell for the fifth, these are the five qualities of earth, O foremost of twice-born ones. Smell always belongs to carth, and smell is said to be of various kinds.
31I shall describe at length the numerous qualities of smell. Smell is agreeable or disagreeable, sweet, sour, pungent, diffusive and compact, oily and dry, and clear. Thus smell, which belongs to the earth, should be known as of ten sorts.
32Sound, touch, colour, and taste have been said to be the qualities of water. I shall now speak or the qualities of Taste. Taste has been said to be of various kinds.
33Sweet, sour, pungent, bitter, astringent, and saline likewise. Taste, which has been said to Belong to water, is thus of six varieties.
34Sound, touch, and colour, these are the three qualities of light. Colour is the quality of light, and colour is said to be of various sorts.
35White, dark, red, blue, yellow, and grey also, and short long, minute, gross, square and circular, of these twelve varieties is colour which appertains to light. These should be understood by Brahmanas venerable for years, knowing duties, and truthful in speech.
36Sound and touch should be known as the two qualities of wind. Touch has been said to be of various sorts.
37Rough, cold and hot, tender and clear, hard, oily, smooth, slippery, painful and soft, of twelve kinds is touch, which is the quality of wind, as said by Brahmanas crowned with success, knowing duties, and possessed of a sight of truth.
38Now, space has only one quality, and that is said to be sound. I shall speak at length of the numerous qualities of sound.
39Shadaja, Rishabha, together with Gandhara, Madhyama, and likewise Panchama; after this should be known Nishada, and then Daivata, besides these, there are agreeable sounds and disagreeable sounds compact, and of many ingredients.
40Sound which is born of space should thus be known to be of ten sorts. Space is the highest of the (five) elements. Egoism is above it.
41Above egoism is understanding. Above understanding is the soul. Above the soul is the Unmanifest. Above the Unmanifest is Purusha.
42One who knows which is superior and inferior among existent creatures, who is conversant with the ordinances about all deeds. and who forms himself the soul of all creatures, attains to the Unfading Soul.
हिन्दी
1तो अच्छा, जो तुम पूछते हो, वही मैं तुम्हें बताऊँगा। जो एक गुरु ने अपने पास आए हुए शिष्य से कहा था, वह सुनो।
2वह सब सुनकर तुम स्वयं ठीक-ठीक निश्चय कर लेना (कि क्या होना चाहिए)। किसी भी प्राणी की हिंसा से विरत रहना ही समस्त धर्मों में श्रेष्ठ माना गया है।
3वही सर्वोच्च पद है, चिन्ता से रहित और पवित्रता का चिह्न। जिन प्राचीनों ने निश्चित सत्य को देखा था, उन्होंने कहा है कि ज्ञान ही परम सुख है।
4अतः शुद्ध ज्ञान से मनुष्य समस्त पापों से मुक्त हो जाता है। जो लोग विनाश और हिंसा में लगे हैं, जो आचरण में नास्तिक हैं, उन्हें लोभ और मोह से युक्त होने के कारण नरक जाना पड़ता है। जो आलस्य न करते हुए फल की आशा से प्रेरित होकर कर्म करते हैं, वे इस संसार में बार-बार जन्म लेते हैं और सुख में विहार करते हैं। जो मनुष्य विद्या और बुद्धि से सम्पन्न होकर, श्रद्धा से युक्त, आशाओं से रहित और एकाग्र मन वाले होकर कर्म करते हैं, वे स्पष्ट दर्शन करने वाले कहे जाते हैं।
5इसके पश्चात् मैं यह बताऊँगा कि आत्मा और प्रकृति का संयोग तथा वियोग किस प्रकार होता है। हे नरश्रेष्ठो, सुनो। यहाँ जो सम्बन्ध है, वह भोग्य और भोक्ता के बीच का सम्बन्ध कहा गया है।
6पुरुष सदा भोक्ता है; और प्रकृति भोग्य। यह उसी से समझाया जा चुका है जो इस उपदेश के पूर्व भाग में कहा गया, जहाँ यह बताया गया कि वे मशक और उदुम्बर की भाँति विद्यमान रहते हैं।
7भोग की वस्तु होने के कारण प्रकृति अचेतन है और कुछ नहीं जानती। किन्तु जो उसका भोग करता है, वही उसे जानने वाला कहा जाता है। आत्मा भोक्ता होने के कारण प्रकृति भोग्य है।
8बुद्धिमानों ने कहा है कि प्रकृति सदा द्वन्द्वों से बनी है। दूसरी ओर आत्मा द्वन्द्वों से रहित, अंशरहित, नित्य और अपने सार में गुणों से मुक्त है।
9वह प्रत्येक वस्तु में समान रूप से निवास करता है और ज्ञान के साथ विचरता है। वह सदा प्रकृति का भोग वैसे ही करता है जैसे कमल का पत्ता जल का (भोग करता है)।
10ज्ञान से सम्पन्न होने के कारण वह समस्त गुणों के सम्पर्क में आने पर भी कभी लिप्त नहीं होता।
11निश्चय ही पुरुष कमल के पत्ते पर चंचल जलबिन्दु की भाँति असंग है। यही निश्चित निष्कर्ष है कि प्रकृति पुरुष की सम्पत्ति है।
12इन दोनों (अर्थात् पुरुष और प्रकृति) के बीच का सम्बन्ध वैसा ही है जैसा उपादान और उसके निर्माता के बीच होता है। जैसे कोई मनुष्य दीपक लेकर अन्धकारपूर्ण स्थान में जाता है, वैसे ही जो परम तत्त्व की कामना करते हैं, वे प्रकृति के प्रकाश के साथ आगे बढ़ते हैं। जब तक उपादान और गुण विद्यमान रहते हैं, तब तक वह ज्योति जलती रहती है।
13किन्तु जब उपादान और गुण (अर्थात् तेल और बत्ती) समाप्त हो जाते हैं, तब वह लौ बुझ जाती है। इस प्रकार प्रकृति व्यक्त है; जब कि पुरुष अव्यक्त कहा गया है।
14हे विद्वान् ब्राह्मणो, इसे समझ लो! अच्छा, अब मैं कुछ और कहूँगा। जिसकी बुद्धि मन्द है, वह हजार (व्याख्याओं) से भी ज्ञान प्राप्त करने में समर्थ नहीं होता।
15किन्तु जो बुद्धि से सम्पन्न है, वह केवल चौथाई (व्याख्या) से ही सुख प्राप्त कर लेता है। इस प्रकार धर्म की सिद्धि को साधनों पर आश्रित समझना चाहिए। क्योंकि साधनों का ज्ञान रखने वाला बुद्धिमान् पुरुष परम सुख प्राप्त करने में समर्थ होता है।
16जैसे कोई मनुष्य यात्रा की सामग्री के बिना ही मार्ग पर चल पड़े, तो वह बड़ी कठिनाई से आगे बढ़ता है और अपनी यात्रा के अन्त तक पहुँचने से पहले ही नष्ट भी हो सकता है — वैसे ही यह जानना चाहिए कि कर्मों में फल हो भी सकता है और नहीं भी।
17अपने ही भीतर यह परीक्षा करना कि क्या प्रिय है और क्या अप्रिय, लाभ देता है। जो पुरुष सत्य के दर्शन से रहित है, उसके जीवन की प्रगति उस मनुष्य जैसी है जो पहले कभी न देखे हुए लम्बे मार्ग पर बिना सोचे-समझे चल पड़ता है। किन्तु जो बुद्धि से सम्पन्न हैं, उनकी प्रगति उन मनुष्यों जैसी है जो उसी मार्ग पर ऐसे रथ पर चढ़कर चलते हैं जिसमें (वेगवान्) घोड़े जुते हों और जो शीघ्रता से चलता हो। पर्वत की चोटी पर चढ़ जाने के पश्चात् मनुष्य को पृथिवी की सतह पर दृष्टि नहीं डालनी चाहिए।
18रथ पर चलते हुए भी किसी मनुष्य को पीड़ा से व्याकुल और अचेत होते देखकर बुद्धिमान् पुरुष रथ पर तभी तक चलता है जब तक रथ का मार्ग रहता है।
19जब विद्वान् पुरुष देखता है कि रथ का मार्ग समाप्त हो गया, तब वह आगे बढ़ने के लिए अपना रथ छोड़ देता है। इसी प्रकार वह बुद्धिमान् पुरुष आगे बढ़ता है जो सत्य और योग के विधानों को जानता है। गुणों को जानकर ऐसा पुरुष आगे क्या है और उसके आगे क्या है — यह समझते हुए बढ़ता जाता है।
20जैसे कोई नाव के बिना, केवल अपनी दो भुजाओं के बल पर, मोह के कारण भयंकर समुद्र में कूद पड़ता है और निस्सन्देह विनाश के पश्चात् ही किसी गति की कामना करता है; जब कि भेदों का ज्ञाता बुद्धिमान् पुरुष डाँड़ों वाली नाव लेकर जल में उतरता है, और शीघ्र ही बिना थके उस जलाशय को पार कर लेता है, और पार करके दूसरे तट पर पहुँचकर, ममता के भाव से मुक्त होकर, नाव को छोड़ देता है।
21यह रथ और पैदल चलने वाले के दृष्टान्त से पहले ही समझाया जा चुका है। जो आसक्ति के कारण मोह से अभिभूत हो जाता है, वह उससे वैसे ही चिपका रहता है जैसे मछुआरा अपनी नाव से।
22ममता के भाव से अभिभूत होकर मनुष्य उसी की संकीर्ण सीमा में भटकता रहता है। नाव पर चढ़कर स्थल पर चलना सम्भव नहीं है।
23इसी प्रकार रथ पर चढ़ जाने के पश्चात् जल पर चलना सम्भव नहीं है। इस प्रकार भिन्न-भिन्न विषयों के लिए भिन्न-भिन्न कर्म हैं।
24और इस संसार में जैसा कर्म किया जाता है, वैसा ही फल उन्हें मिलता है जो उसे करते हैं। जो गन्ध से रहित, रस से रहित, स्पर्श और शब्द से रहित है, जिसका मुनि अपनी बुद्धि की सहायता से ध्यान करते हैं, वह प्रधान कहलाता है। अब, प्रधान अव्यक्त है। अव्यक्त का विकास महत्तत्त्व है।
25प्रधान जब महत्तत्त्व बन जाता है, तब उसका विकास अहंकार है। अहंकार से महाभूत उत्पन्न होते हैं।
26और महाभूतों से क्रमशः इन्द्रियों के विषय उत्पन्न होते हैं। अव्यक्त बीज के स्वभाव वाला है। उसने अपना सार उत्पन्न किया।
27हमने सुना है कि महान् आत्मा में बीज के गुण हैं और वह स्वयं एक उत्पाद भी है। अहंकार बीज के स्वभाव वाला है और बार-बार उत्पाद भी है।
28और पाँच महाभूत बीज के स्वभाव वाले तथा उत्पाद — दोनों हैं। पाँच महाभूतों के विषय बीज के स्वभाव से युक्त हैं और उत्पाद देते हैं। इनका धर्म बुद्धि है। इनमें आकाश में एक गुण है; वायु में दो गुण कहे गए हैं।
29कहा गया है कि तेज तीन गुणों से युक्त है; और जल चार गुणों से सम्पन्न है। चराचर से युक्त पृथिवी को पाँच गुणों से सम्पन्न जानना चाहिए।
30वह देवी है, जो समस्त पदार्थों का स्रोत है और जिसमें प्रिय तथा अप्रिय के उदाहरण भरे पड़े हैं। हे द्विजश्रेष्ठ, शब्द, इसी प्रकार स्पर्श, रूप, रस और पाँचवाँ गन्ध — ये पृथिवी के पाँच गुण हैं। गन्ध सदा पृथिवी का ही है, और गन्ध नाना प्रकार का कहा गया है।
31मैं गन्ध के अनेक गुणों का विस्तार से वर्णन करूँगा। गन्ध प्रिय अथवा अप्रिय, मधुर, खट्टा, तीखा, फैलने वाला और सघन, स्निग्ध और रूखा, तथा स्वच्छ होता है। इस प्रकार पृथिवी का गन्ध दस प्रकार का जानना चाहिए।
32शब्द, स्पर्श, रूप और रस — ये जल के गुण कहे गए हैं। अब मैं रस के गुणों की बात करूँगा। रस नाना प्रकार का कहा गया है।
33मधुर, खट्टा, तीखा, कड़वा, कसैला और इसी प्रकार नमकीन। इस प्रकार जल का कहा गया रस छह प्रकार का है।
34शब्द, स्पर्श और रूप — ये तेज के तीन गुण हैं। रूप तेज का गुण है, और रूप नाना प्रकार का कहा गया है।
35श्वेत, श्याम, रक्त, नील, पीत और धूसर भी, तथा ह्रस्व, दीर्घ, सूक्ष्म, स्थूल, चतुष्कोण और वृत्ताकार — इन बारह प्रकारों का वह रूप है जो तेज से सम्बद्ध है। धर्म के ज्ञाता और सत्यवादी वृद्ध ब्राह्मणों को ये समझने चाहिए।
36शब्द और स्पर्श — ये वायु के दो गुण जानने चाहिए। स्पर्श नाना प्रकार का कहा गया है।
37रूखा, शीतल और उष्ण, कोमल और स्वच्छ, कठोर, स्निग्ध, चिकना, फिसलने वाला, पीड़ाकर और मृदु — बारह प्रकार का वह स्पर्श है जो वायु का गुण है; ऐसा सिद्धिप्राप्त, धर्मज्ञ और सत्य के दर्शन से सम्पन्न ब्राह्मणों ने कहा है।
38अब आकाश का केवल एक गुण है, और वह शब्द कहा गया है। मैं शब्द के अनेक गुणों की विस्तार से चर्चा करूँगा।
39षड्ज, ऋषभ, गान्धार सहित, मध्यम और इसी प्रकार पंचम; इसके पश्चात् निषाद जानना चाहिए, और फिर धैवत; इनके अतिरिक्त प्रिय शब्द और अप्रिय शब्द भी हैं — सघन तथा अनेक अंशों से युक्त।
40इस प्रकार आकाश से उत्पन्न शब्द दस प्रकार का जानना चाहिए। आकाश (पाँच) भूतों में सर्वोच्च है। उससे ऊपर अहंकार है।
41अहंकार से ऊपर बुद्धि है। बुद्धि से ऊपर आत्मा है। आत्मा से ऊपर अव्यक्त है। अव्यक्त से ऊपर पुरुष है।
42जो यह जानता है कि विद्यमान प्राणियों में कौन श्रेष्ठ है और कौन निम्न, जो समस्त कर्मों के विधानों का ज्ञाता है, और जो स्वयं को समस्त प्राणियों की आत्मा बना लेता है — वह अक्षय आत्मा को प्राप्त होता है।
नेपाली
1त्यसो भए, जे तिमीहरू सोध्दछौ, त्यही म तिमीहरूलाई बताउनेछु। जुन एक गुरुले आफूकहाँ आएका शिष्यलाई भनेका थिए, त्यो सुन।
2त्यो सबै सुनेर तिमीहरू आफैँ ठीकसँग निश्चय गर (कि के हुनुपर्दछ)। कुनै पनि प्राणीको हिंसाबाट विरत रहनु नै सम्पूर्ण धर्ममा श्रेष्ठ मानिएको छ।
3त्यही नै सर्वोच्च पद हो, चिन्तारहित र पवित्रताको चिह्न। जुन प्राचीनहरूले निश्चित सत्य देखेका थिए, तिनीहरूले भनेका छन् कि ज्ञान नै परम सुख हो।
4त्यसैले शुद्ध ज्ञानले मानिस सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छ। जो मानिस विनाश र हिंसामा लागेका छन्, जो आचरणमा नास्तिक छन्, तिनीहरूले लोभ र मोहले युक्त भएका कारण नरक जानुपर्दछ। जसले आलस्य नगरी फलको आशाले प्रेरित भई कर्म गर्दछन्, तिनीहरू यस संसारमा पटक-पटक जन्म लिन्छन् र सुखमा विहार गर्दछन्। जुन मानिसहरू विद्या र बुद्धिले सम्पन्न भई, श्रद्धाले युक्त, आशारहित र एकाग्र मन भएर कर्म गर्दछन्, तिनीहरू स्पष्ट दर्शन गर्ने भनिन्छन्।
5त्यसपछि म यो बताउनेछु कि आत्मा र प्रकृतिको सङ्योग तथा वियोग कसरी हुन्छ। हे नरश्रेष्ठहरू, सुन। यहाँ जुन सम्बन्ध छ, त्यो भोग्य र भोक्ताबीचको सम्बन्ध भनिएको छ।
6पुरुष सधैँ भोक्ता हो; र प्रकृति भोग्य। यो त्यसैबाट बुझाइसकिएको छ जो यस उपदेशको अघिल्लो भागमा भनियो, जहाँ यो बताइयो कि तिनी लामखुट्टे र उदुम्बरझैँ विद्यमान रहन्छन्।
7भोगको वस्तु भएका कारण प्रकृति अचेतन छ र केही जान्दैन। तर जसले त्यसको भोग गर्दछ, त्यही नै त्यसलाई जान्ने भनिन्छ। आत्मा भोक्ता भएका कारण प्रकृति भोग्य हो।
8बुद्धिमान्हरूले भनेका छन् कि प्रकृति सधैँ द्वन्द्वले बनेकी छ। अर्कोतिर आत्मा द्वन्द्वरहित, अंशरहित, नित्य र आफ्नो सारमा गुणबाट मुक्त छ।
9त्यो प्रत्येक वस्तुमा समान रूपमा निवास गर्दछ र ज्ञानसँगै विचरण गर्दछ। त्यसले सधैँ प्रकृतिको भोग त्यसै गरी गर्दछ जसरी कमलको पातले जलको (भोग गर्दछ)।
10ज्ञानले सम्पन्न भएका कारण त्यो सम्पूर्ण गुणको सम्पर्कमा आए पनि कहिल्यै लिप्त हुँदैन।
11निश्चय नै पुरुष कमलको पातमा चञ्चल जलथोपाझैँ असङ्ग छ। यही निश्चित निष्कर्ष हो कि प्रकृति पुरुषको सम्पत्ति हो।
12यी दुवै (अर्थात् पुरुष र प्रकृति)बीचको सम्बन्ध त्यस्तै छ जस्तो उपादान र त्यसको निर्माताबीच हुन्छ। जसरी कुनै मानिस दीपक लिएर अन्धकारपूर्ण स्थानमा जान्छ, त्यसै गरी जसले परम तत्त्वको कामना गर्दछन्, तिनीहरू प्रकृतिको प्रकाशसँगै अगाडि बढ्दछन्। जबसम्म उपादान र गुण विद्यमान रहन्छन्, तबसम्म त्यो ज्योति बलिरहन्छ।
13तर जब उपादान र गुण (अर्थात् तेल र बत्ती) सकिन्छन्, तब त्यो ज्वाला निभ्दछ। यसरी प्रकृति व्यक्त छ; जब कि पुरुष अव्यक्त भनिएको छ।
14हे विद्वान् ब्राह्मणहरू, यो बुझ! ठीक छ, अब म केही थप भन्नेछु। जसको बुद्धि मन्द छ, ऊ हजार (व्याख्या)ले पनि ज्ञान प्राप्त गर्न समर्थ हुँदैन।
15तर जो बुद्धिले सम्पन्न छ, उसले केवल चौथाइ (व्याख्या)ले नै सुख प्राप्त गर्दछ। यसरी धर्मको सिद्धिलाई साधनमा आश्रित बुझ्नुपर्दछ। किनभने साधनको ज्ञान राख्ने बुद्धिमान् पुरुष परम सुख प्राप्त गर्न समर्थ हुन्छ।
16जसरी कुनै मानिस यात्राको सामग्रीविनै बाटोमा हिँड्न थाल्दछ भने, ऊ ठूलो कठिनाइले अगाडि बढ्दछ र आफ्नो यात्राको अन्त्यसम्म पुग्नुभन्दा पहिले नै नष्ट पनि हुन सक्दछ — त्यसै गरी यो जान्नुपर्दछ कि कर्ममा फल हुन पनि सक्दछ र नहुन पनि।
17आफ्नै भित्र यो परीक्षा गर्नु कि के प्रिय छ र के अप्रिय, लाभदायक हुन्छ। जुन पुरुष सत्यको दर्शनरहित छ, उसको जीवनको प्रगति त्यस मानिसजस्तै छ जो पहिले कहिल्यै नदेखेको लामो बाटोमा नसोची हिँड्न थाल्दछ। तर जो बुद्धिले सम्पन्न छन्, तिनको प्रगति ती मानिसजस्तै छ जो त्यसै बाटोमा यस्तो रथमा चढेर हिँड्दछन् जसमा (वेगवान्) घोडा जोतिएका होऊन् र जो छिटो चल्दछ। पर्वतको टुप्पोमा चढिसकेपछि मानिसले पृथ्वीको सतहमा दृष्टि हाल्नुहुँदैन।
18रथमा हिँड्दा पनि कुनै मानिसलाई पीडाले व्याकुल र बेहोस भएको देखेर बुद्धिमान् पुरुष रथमा तबसम्म मात्र हिँड्दछ जबसम्म रथको बाटो रहन्छ।
19जब विद्वान् पुरुषले देख्दछ कि रथको बाटो सकियो, तब ऊ अगाडि बढ्नका लागि आफ्नो रथ छोड्दछ। त्यसै गरी त्यो बुद्धिमान् पुरुष अगाडि बढ्दछ जसले सत्य र योगका विधान जान्दछ। गुणलाई जानेर त्यस्तो पुरुष अगाडि के छ र त्यसपछि के छ — यो बुझ्दै बढ्दै जान्छ।
20जसरी कोही डुङ्गाविना, केवल आफ्ना दुई पाखुराको बलमा, मोहका कारण भयङ्कर समुद्रमा हाम फाल्दछ र निस्सन्देह विनाशपछि मात्र कुनै गतिको कामना गर्दछ; जब कि भेदको ज्ञाता बुद्धिमान् पुरुष खियाहरू भएको डुङ्गा लिएर जलमा ओर्लन्छ, र चाँडै नथाकी त्यो जलाशय पार गर्दछ, र पार गरेर अर्को किनारमा पुगेर, ममताको भावबाट मुक्त भई डुङ्गा छोडिदिन्छ।
21यो रथ र पैदल हिँड्नेको दृष्टान्तले पहिले नै बुझाइसकिएको छ। जो आसक्तिका कारण मोहले अभिभूत हुन्छ, ऊ त्यसमा त्यसै गरी टाँसिइरहन्छ जसरी माझी आफ्नो डुङ्गामा।
22ममताको भावले अभिभूत भई मानिस त्यसकै साँघुरो सीमामा भौँतारिइरहन्छ। डुङ्गामा चढेर स्थलमा हिँड्न सम्भव छैन।
23त्यसै गरी रथमा चढिसकेपछि जलमा हिँड्न सम्भव छैन। यसरी भिन्न-भिन्न विषयका लागि भिन्न-भिन्न कर्म छन्।
24र यस संसारमा जस्तो कर्म गरिन्छ, त्यस्तै फल तिनलाई मिल्दछ जसले त्यो गर्दछन्। जो गन्धरहित, रसरहित, स्पर्श र शब्दरहित छ, जसको मुनिहरूले आफ्नो बुद्धिको सहायताले ध्यान गर्दछन्, त्यो प्रधान भनिन्छ। अब, प्रधान अव्यक्त छ। अव्यक्तको विकास महत्तत्त्व हो।
25प्रधान जब महत्तत्त्व बन्दछ, तब त्यसको विकास अहंकार हो। अहंकारबाट महाभूत उत्पन्न हुन्छन्।
26र महाभूतबाट क्रमशः इन्द्रियका विषय उत्पन्न हुन्छन्। अव्यक्त बीजको स्वभाव भएको छ। त्यसले आफ्नो सार उत्पन्न गर्यो।
27हामीले सुनेका छौँ कि महान् आत्मामा बीजका गुण छन् र त्यो आफैँ एक उत्पाद पनि हो। अहंकार बीजको स्वभाव भएको छ र पटक-पटक उत्पाद पनि हो।
28र पाँच महाभूत बीजको स्वभाव भएका तथा उत्पाद — दुवै हुन्। पाँच महाभूतका विषय बीजको स्वभावले युक्त छन् र उत्पाद दिन्छन्। यिनको धर्म बुद्धि हो। यिनमा आकाशमा एक गुण छ; वायुमा दुई गुण भनिएका छन्।
29भनिएको छ कि तेज तीन गुणले युक्त छ; र जल चार गुणले सम्पन्न छ। चराचरले युक्त पृथ्वीलाई पाँच गुणले सम्पन्न जान्नुपर्दछ।
30उहाँ देवी हुनुहुन्छ, जो सम्पूर्ण पदार्थको स्रोत हो र जसमा प्रिय तथा अप्रियका उदाहरण भरिएका छन्। हे द्विजश्रेष्ठ, शब्द, त्यसै गरी स्पर्श, रूप, रस र पाँचौँ गन्ध — यी पृथ्वीका पाँच गुण हुन्। गन्ध सधैँ पृथ्वीकै हो, र गन्ध नाना प्रकारको भनिएको छ।
31म गन्धका अनेक गुणको विस्तारपूर्वक वर्णन गर्नेछु। गन्ध प्रिय अथवा अप्रिय, मधुर, अमिलो, पिरो, फैलिने र सघन, स्निग्ध र रुखो, तथा स्वच्छ हुन्छ। यसरी पृथ्वीको गन्ध दस प्रकारको जान्नुपर्दछ।
32शब्द, स्पर्श, रूप र रस — यी जलका गुण भनिएका छन्। अब म रसका गुणको कुरा गर्नेछु। रस नाना प्रकारको भनिएको छ।
33मधुर, अमिलो, पिरो, तीतो, टर्रो र त्यसै गरी नुनिलो। यसरी जलको भनिएको रस छ प्रकारको छ।
34शब्द, स्पर्श र रूप — यी तेजका तीन गुण हुन्। रूप तेजको गुण हो, र रूप नाना प्रकारको भनिएको छ।
35सेतो, कालो, रातो, नीलो, पहेँलो र धूसर पनि, तथा छोटो, लामो, सूक्ष्म, स्थूल, चारकुने र गोलो — यी बाह्र प्रकारको त्यो रूप हो जो तेजसँग सम्बद्ध छ। धर्मका ज्ञाता र सत्यवादी वृद्ध ब्राह्मणहरूले यी बुझ्नुपर्दछ।
36शब्द र स्पर्श — यी वायुका दुई गुण जान्नुपर्दछ। स्पर्श नाना प्रकारको भनिएको छ।
37रुखो, शीतल र उष्ण, कोमल र स्वच्छ, कठोर, स्निग्ध, चिल्लो, चिप्लो, पीडाकर र मृदु — बाह्र प्रकारको त्यो स्पर्श हो जो वायुको गुण हो; यस्तो सिद्धिप्राप्त, धर्मज्ञ र सत्यको दर्शनले सम्पन्न ब्राह्मणहरूले भनेका छन्।
38अब आकाशको केवल एक गुण छ, र त्यो शब्द भनिएको छ। म शब्दका अनेक गुणको विस्तारपूर्वक चर्चा गर्नेछु।
39षड्ज, ऋषभ, गान्धारसहित, मध्यम र त्यसै गरी पञ्चम; त्यसपछि निषाद जान्नुपर्दछ, र अनि धैवत; यीबाहेक प्रिय शब्द र अप्रिय शब्द पनि छन् — सघन तथा अनेक अंशले युक्त।
40यसरी आकाशबाट उत्पन्न शब्द दस प्रकारको जान्नुपर्दछ। आकाश (पाँच) भूतमा सर्वोच्च छ। त्योभन्दा माथि अहंकार छ।
41अहंकारभन्दा माथि बुद्धि छ। बुद्धिभन्दा माथि आत्मा छ। आत्माभन्दा माथि अव्यक्त छ। अव्यक्तभन्दा माथि पुरुष छ।
42जसले यो जान्दछ कि विद्यमान प्राणीमा को श्रेष्ठ छ र को निम्न, जो सम्पूर्ण कर्मका विधानको ज्ञाता छ, र जसले आफूलाई सम्पूर्ण प्राणीको आत्मा बनाउँछ — ऊ अक्षय आत्मालाई प्राप्त हुन्छ।