अनुगीता पर्व — प्रकृति की श्रेष्ठ वस्तुओं की गणना
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 211
संस्कृत
1मनुष्याणां तु राजन्यः क्षत्रियो मध्यमो गुणः। कुञ्जरो वाहनानां च सिंहचारण्यवासिनाम्॥ अविः पशूनां सर्वेषामहिस्तु बिलवासिनाम्। गवां गोवृषभश्चैव स्त्रीणां पुरुष एव च॥
2न्यग्रोधे जम्बुवृक्षश्च पिप्पल: शाल्मलिस्तथा। शिंशपा मेषशृश्च तथा कीचकवेणवः॥
3एते दुमाणां राजानो लोकेऽस्मिन् नात्र संशयः। हिमवान् पारियात्रश्च सह्यो विन्ध्यस्त्रिकूटवान्॥ श्वेतो नीलश्च भासश्च कोष्ठवांश्चैव पर्वतः। गुरुस्कन्धो महेन्द्रश्च माल्यवान् पर्वतस्तथा॥ एते पर्वतराजानो गणानां मरुतस्तथा।
4सूर्यो ग्रहाणामधिपो नक्षत्राणां च चन्द्रमाः॥ यमः पितॄणामधिपः सरितामथ सागरः।
5अम्भसां वरुणो राजा मरुतामिन्द्र उच्यते॥ अर्कोऽधिपतिरुष्णानां ज्योतिषामिन्दुरुच्यते।
6अग्निभूतपतिर्नित्यं ब्राह्मणानां बृहस्पतिः॥ ओषधीनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः।
7त्वष्टाधिराजो रूपाणां पशूनामीश्वरः शिवः॥ दीक्षितानां तथा यज्ञो दैवानां मघवा तथा।
8दिशामुदीची विप्राणां सोमो राजा प्रतापवान्॥ कुबेरः सर्वरत्नानां देवतानां पुरंदरः।
9एष भूताधिपः सर्गः प्रजानां च प्रजापतिः॥ सर्वेषामेव भूतानामहं ब्रह्ममयो महान्।
10भूतं परतरं मत्तो विष्णोर्वाऽपि न विद्यते॥ राजाधिराजः सर्वेषां विष्णुर्ब्रह्ममयो महान्। ईश्वरत्वं विजानीध्वं कर्तारमकृतं हरिम्॥
11नरकिन्नरयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्। देवदानवनागानां सर्वेषामीश्वरो हि सः॥
12भगदेवानुयातानां सर्वासा वामलोचना। माहेश्वरी महादेवी प्रोच्यते पार्वती हि सा॥
13उमां देवीं विजानीध्वं नारीणामुत्तमां शुभाम्। रतीनां वसुमत्यस्तु स्त्रीणामप्सरसस्तथा॥
14राजानो ब्राह्मणा धर्मसेतवः। तस्माद् राजा द्विजातीनां प्रयतेत स्म रक्षणे॥
15धर्मकामाश्च राज्ञां हि विषये येषामवसीदन्ति साधवः। हीनास्ते स्वगुणैः सर्वैः प्रेत्य चोन्मार्गगामिनः॥
16राज्ञां हि विषये येषां साधवः परिरक्षिताः। तेऽस्मिँल्लोके प्रमोदन्ते सुखं प्रेत्य च भुञ्जते॥
17प्राप्नुवन्ति महात्मान इति वित्त द्विजर्षभाः। अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नियतं धर्मलक्षणम्॥
18अहिंसा परमो धर्मो हिंसा चाधर्मलक्षणा। प्रकाशलक्षणा देवा मनुष्याः कर्मलक्षणाः॥
19शब्दलक्षणमाकाशं वायुस्तु स्पर्शलक्षणः। ज्योतिषां लक्षणं रूपमापश्च रसलक्षणाः॥
20धारिणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा। स्वरव्यञ्जनसंस्कारा भारती शब्दलक्षणा॥
21मनसो लक्षणं चिन्ता चिन्तोक्ता बुद्धिलक्षणा। मनसा चिन्तितानर्थान् बुद्ध्या चेह व्यवस्यति॥
22बुद्धिर्हि व्यवसायेन लक्ष्यते नात्र संशयः। लक्षणं मनसो ध्यानमव्यक्तं साधुलक्षणम्॥
23प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम्। तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिह बुद्धिमान्॥
24संन्यासी ज्ञानसंयुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम्। अतीतो द्वन्द्वमभ्येति तमोमृत्युजरातिगः॥
25धर्मलक्षणसंयुक्तमुक्तं वो विधिवन्मया। गुणानां ग्रहणं सम्यग् वक्ष्याम्यहमतः परम्॥
26पार्थिवो यस्तु गन्धो वै घ्राणेन हि स गृह्यते। घ्राणस्थश्च तथा वायुर्गन्धज्ञाने विधीयते॥
27अपां धातू रसो नित्यं जिह्वया स तु गृह्यते। जिह्वास्थश्च तथा सोमो रसज्ञाने विधीयते॥
28ज्योतिषश्च गुणो रूपं चक्षुषा तच्च गृह्यते। चक्षुःस्थश्च सदाऽऽदित्यो रूपज्ञाने विधीयते।।३शा
29वायव्यस्तु सदा स्पर्शस्त्वचा प्रज्ञायते च सः। त्वक्स्थश्चैव सदा वायुः स्पर्शने स विधीयते॥
30आकाशस्य गुणो ह्येष श्रोत्रेण च स गृह्यते। श्रोत्रस्थाश्च दिशः सर्वाः शब्दज्ञाने प्रकीर्तिताः॥
31मनसश्च गुणश्चिन्ता प्रज्ञया स तु गृह्यते। हृदिस्थश्चेतनो धातुर्मनोज्ञाने विधीयते॥
32बुद्धिरध्यवसायेन ज्ञानेन च महांस्तथा। निश्चित्य ग्रहणाद् व्यक्तमव्यक्तं नात्र संशयः॥
33अलिग्रहणो नित्यः क्षेत्रज्ञे निर्गुणात्मकः। तस्मादलिङ्गः क्षेत्रज्ञः केवलं ज्ञानलक्षणः॥
34अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं गुणानां प्रभवाप्ययम्। सदा पश्याम्यहं लीनो विजानामि शृणोमि च॥
35पुरुषस्तद् विजानीते तस्मात् क्षेत्रज्ञ उच्यते। गुणवृत्तं तथा वृत्तं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति॥
36आदिमध्यावसानान्तं सृज्यमानमचेतनम्। न गुणा विदुरात्मानं सृज्यमानाः पुनः पुनः॥
37न सत्यं विन्दते कश्चित् क्षेत्रज्ञस्त्वेव विन्दति। गुणानां गुणभूतानां यत् परं परमं महत्॥
38तस्माद् गुणांश्च सत्त्वं च परित्यज्येह धर्मवित्। क्षीणदोषो गुणातीतः क्षेत्रमं प्रविशत्यथ॥
39निर्द्वन्द्वो निमस्कारो नि:स्वाहाकार एव च। अचलश्चानिकेतश्च क्षेत्रज्ञः स परो विभुः॥
अंग्रेज़ी
1Brahman said Among men, the royal Kshatriya is gifted with the middle quality. Among vehicles, the elephant (is so); and among dwellers of the forest the lion; among all (sacrificial) animals, the sheep; among all those that live in holes, is the snake; among cattle, the bull; among females, the male.
2There is no doubt in this that in this world, the Nyagrodha, the Jambu, the Pippala, the Shalmali, the Shinshapa, the Meshashringa, and the Kichaka, are the foremost ones among trees.
3Himavat, Pariyatra, Pariyatra, Sahya, Vindhya, Trikutavat, Shveta, Nila, Bhasa, Kushthavat, Guruskandha, Mahendra, and Malayavat, these are the foremost of mountains. Likewise the Maruts are the foremost of the Ganas.
4The Sun is the lord of all the planets, and the Moon of all the constellations. Yama is the lord of the departed manes; Ocean is the lord of all rivers.
5Varuna is the king of the waters. Indra is said to be the king of the Maruts. Arka is the king of all hot bodies, and Indra of all luminous bodies.
6Agni is the eternal lord of the elements, and Brihaspati of the Brahmanas. Soma is the lord herbs, and Vishnu is the foremost of all that are gifted with might.
7Tvashtri is the king of Rudras, and Shiva of all creatures. Sacrifice is the foremost of all initiatory rites and Maghavat of the celestials.
8The North is the lord of all the points of the compass; the energetic Soma is the lord of all learned Brahmanas. Kubera is the lord of all precious gems, and Purandara of all the celestials.
9Such is the highest creation among all entities. Prajapati is the lord of all creatures. Of all entities whatever, I, who am full of Brahma, am the foremost.
10There is no entity that is higher than myself or Vishnu. The great Vishnu, who is full of Brahma, is the king of kings over all. Know him to be the king, the creator, the uncreated Hari.
11He is the ruler of men and Kinnaras and Yakshas and Gandharvas, and snakes and Rakshasas, and celestials and Danavas and Nagas.
12Among those that are followed by persons full of desire is the great goddess Mahesvari having beautiful eyes.
13She is otherwisc called by the name of Parvati. Know that the goddess Uma is the foremost and the most auspicious of women. Ainong women who are a source of pleasure, the foremost are the Apsaras who are endued with great splendour.
14Kings are desirous of acquiring piety, and Brahmanas are causeways of Piety. Therefore, the king should always strive to protect the twice-born ones.
15Those kings in whose kingdoms good men languish are considered as bereft of the virtues of their order. Hereafter they have to go into wrong paths.
16Those kings in whose territories good men are protected, rejoice in this world and enjoy happiness in the next.
17Indeed, those great ones attain to the highest seat. Understand this, you foremost of twice-born ones! I shall after this describe the eternal characteristics of duties.
18Abstention from injury is the highest duty, Injury is a mark of sin. Splendour is the mark of the deities. Men have acts for their characteristics.
19Ether (or space) has sound for its characteristic. Wind has touch for its characteristic. The characteristic of luminous bodies is colour, and water has taste for its characteristic.
20Earth, which holds all entities, has smell for its characteristic. Speech has words for its characteristic, refined into vowels and consonants.
21Mind has thought for its characteristic. Thought has again, been said to be the characteristic of the understanding. The thing thought of by the mind are determined with accuracy by the understanding.
22There is no doubt in this, viz., that the understanding, by perseverance, perceives all things. The characteristic of mind is meditation. The characteristic of the good man is that he does not allow his acts to be noticed.
23Devotion has acts for its characteristic. Knowledge is the characteristic of renunciation. Therefore, kecping knowledge before his view, the man of understanding should practise renunciation.
24The man who follows renunciation and who is endued with knowledge, who is above all pairs of opposites, as also darkness, death, and decrepitude, attains to the highest goal.
25I have thus described to you duly what the characteristics are of duty. I shall, after this tell you of the comprehension of qualities.
26Smell, which belongs to earth, is seized by the nose. The wind, which dwells in the nose is likewise appointed as an agent) in the perception of smell.
27Taste is the essence of water. That is perceived by the tongue. Soma, who lives in the tongue, is appointed likewise in the perception of taste.
28The quality of a lighted body is colour. That is apprehended by the eye. Aditya who always lives in the eye has been appointed in the perception of colour.
29Touch always belongs to the wind (as its quality). That is perceived by the skin. The wind that always lives in the skin has been appointed in apprehending touch.
30The quality of a ether is sound. That is seized by the car. All the quarters, which live in the ear, have been appointed in apprehending sound.
31The quality of the mind is thought. That is seized by the understanding. The upholder of consciousness, living in the heart, has been appointed in apprehending the mind.
32The understanding is appended in the form of determination or certitude, and principle of Greatness in the form of knowledge. The unperceived (Nature) has been, it is evident, appointed for the seizure of all things after certitude. There is no doubt in this.
33The Kshetrajna which is eternal and is shorn of qualities about its essence, is incapable of being seized by symbols. Hence, the characteristic of the Kshetrajna, which is without symbols, is purely knowledge.
34The unmanifest lives in the symbol called. Kshetra, and is that in which the qualities are produced and absorbed. I always see, know, and hear it (though) it is hidden.
35Purusha knows it; therefore is he called Kshetrajna. The Kshetrajna perceives also the action of the qualities and absence of their actions.
36The qualities, which are created repeatedly, do not know themselves, being unintelligent, as entities to be created and gifted with a beginning, middle, and end.
37No one else, but the Kshetrajna, comes by that which is the highest and great and which is above the qualities and those entities which are born of the qualities.
38Hence, who understands duties, renouncing qualities and the understanding, and having his destroyed, and transcending the qualities, enters the Kshetrajna.
39One who is free from all pairs of opposites, who never bends his head to any one, who is divested of Svaha, who is immovable, and hom ess, is the Kshetrajna. He is the Supreme Lord. one sons
हिन्दी
1ब्रह्मा ने कहा — मनुष्यों में राजा क्षत्रिय मध्यम गुण से युक्त है। वाहनों में हाथी; वनवासियों में सिंह; समस्त (यज्ञीय) पशुओं में मेष; बिलों में रहने वालों में सर्प; गोधन में वृषभ; और स्त्रियों के बीच पुरुष (प्रधान है)।
2इसमें कोई सन्देह नहीं कि इस संसार में न्यग्रोध, जम्बू, पिप्पल, शाल्मलि, शिंशपा, मेषशृंग और कीचक — ये वृक्षों में श्रेष्ठ हैं।
3हिमवान्, पारियात्र, पारियात्र, सह्य, विन्ध्य, त्रिकूटवान्, श्वेत, नील, भास, कुष्ठवान्, गुरुस्कन्ध, महेन्द्र और मलयवान् — ये पर्वतों में श्रेष्ठ हैं। इसी प्रकार मरुद्गण गणों में श्रेष्ठ हैं।
4सूर्य समस्त ग्रहों का स्वामी है, और चन्द्रमा समस्त नक्षत्रों का। यम पितरों के स्वामी हैं; समुद्र समस्त नदियों का स्वामी है।
5वरुण जलों के राजा हैं। इन्द्र मरुतों के राजा कहे जाते हैं। अर्क समस्त तप्त पिण्डों के राजा हैं, और इन्द्र समस्त ज्योतिर्मय पिण्डों के।
6अग्नि भूतों के नित्य स्वामी हैं, और बृहस्पति ब्राह्मणों के। सोम औषधियों के स्वामी हैं, और विष्णु उन सबमें श्रेष्ठ हैं जो शक्ति से सम्पन्न हैं।
7त्वष्टा रुद्रों के राजा हैं, और शिव समस्त प्राणियों के। यज्ञ समस्त दीक्षा-कर्मों में श्रेष्ठ है, और मघवान् देवताओं में।
8उत्तर दिशा समस्त दिशाओं की स्वामिनी है; तेजस्वी सोम समस्त विद्वान् ब्राह्मणों के स्वामी हैं। कुबेर समस्त रत्नों के स्वामी हैं, और पुरन्दर समस्त देवताओं के।
9समस्त पदार्थों में यही सर्वोच्च सृष्टि है। प्रजापति समस्त प्राणियों के स्वामी हैं। समस्त पदार्थों में मैं, जो ब्रह्म से परिपूर्ण हूँ, सर्वश्रेष्ठ हूँ।
10मुझसे अथवा विष्णु से बढ़कर कोई तत्त्व नहीं है। ब्रह्म से परिपूर्ण महान् विष्णु सब पर राजाओं के भी राजा हैं। उन्हीं को राजा, स्रष्टा और अजन्मा हरि जानो।
11वही मनुष्यों, किन्नरों, यक्षों, गन्धर्वों, सर्पों, राक्षसों, देवताओं, दानवों और नागों के शासक हैं।
12कामनाओं से युक्त पुरुषों के द्वारा जिनका अनुसरण किया जाता है, उनमें सुन्दर नेत्रों वाली महान् देवी माहेश्वरी हैं।
13वे अन्यथा पार्वती नाम से भी पुकारी जाती हैं। जान लो कि देवी उमा स्त्रियों में श्रेष्ठ और सर्वाधिक मंगलमयी हैं। जो स्त्रियाँ सुख का स्रोत हैं, उनमें श्रेष्ठ वे अप्सराएँ हैं जो महान् तेज से सम्पन्न हैं।
14राजा धर्म प्राप्त करने के इच्छुक होते हैं, और ब्राह्मण धर्म के सेतु हैं। अतः राजा को सदा द्विजों की रक्षा का प्रयत्न करना चाहिए।
15जिन राजाओं के राज्यों में सत्पुरुष क्लेश पाते हैं, वे अपने वर्ण के गुणों से रहित माने जाते हैं। परलोक में उन्हें कुमार्गों पर जाना पड़ता है।
16जिन राजाओं के प्रदेशों में सत्पुरुष सुरक्षित रहते हैं, वे इस लोक में आनन्द पाते हैं और परलोक में सुख भोगते हैं।
17वस्तुतः वे महात्मा सर्वोच्च पद प्राप्त करते हैं। हे द्विजश्रेष्ठो, इसे समझ लो! इसके पश्चात् मैं धर्मों के नित्य लक्षणों का वर्णन करूँगा।
18हिंसा से विरत रहना ही सर्वोच्च धर्म है। हिंसा पाप का चिह्न है। तेज देवताओं का चिह्न है। मनुष्यों का लक्षण कर्म है।
19आकाश का लक्षण शब्द है। वायु का लक्षण स्पर्श है। ज्योतिर्मय पिण्डों का लक्षण रूप है, और जल का लक्षण रस है।
20समस्त पदार्थों को धारण करने वाली पृथिवी का लक्षण गन्ध है। वाणी का लक्षण शब्द है, जो स्वरों और व्यंजनों में परिष्कृत होता है।
21मन का लक्षण विचार है। और विचार को पुनः बुद्धि का लक्षण कहा गया है। मन के द्वारा जो सोचा जाता है, उसका निश्चय बुद्धि यथार्थ रूप से करती है।
22इसमें कोई सन्देह नहीं कि बुद्धि अध्यवसाय से समस्त वस्तुओं का बोध कर लेती है। मन का लक्षण ध्यान है। सत्पुरुष का लक्षण यह है कि वह अपने कर्मों को देखा जाने नहीं देता।
23भक्ति का लक्षण कर्म है। ज्ञान त्याग का लक्षण है। अतः ज्ञान को अपने सम्मुख रखकर बुद्धिमान् पुरुष को त्याग का अभ्यास करना चाहिए।
24जो पुरुष त्याग का अनुसरण करता है और ज्ञान से सम्पन्न है, जो समस्त द्वन्द्वों से तथा अन्धकार, मृत्यु और जरा से भी ऊपर है, वह परम गति को प्राप्त होता है।
25इस प्रकार मैंने तुमसे धर्म के लक्षण विधिपूर्वक कह दिए। इसके पश्चात् मैं तुमसे गुणों के ग्रहण के विषय में कहूँगा।
26गन्ध, जो पृथिवी का गुण है, नासिका के द्वारा ग्रहण किया जाता है। नासिका में निवास करने वाली वायु को भी गन्ध की अनुभूति में (साधन के रूप में) नियुक्त किया गया है।
27रस जल का सार है। वह जिह्वा के द्वारा अनुभव किया जाता है। जिह्वा में निवास करने वाले सोम को इसी प्रकार रस की अनुभूति में नियुक्त किया गया है।
28ज्योतिर्मय पिण्ड का गुण रूप है। वह नेत्र के द्वारा ग्रहण किया जाता है। नेत्र में सदा निवास करने वाले आदित्य को रूप की अनुभूति में नियुक्त किया गया है।
29स्पर्श सदा वायु का (गुण) है। वह त्वचा के द्वारा अनुभव किया जाता है। त्वचा में सदा निवास करने वाली वायु को स्पर्श के ग्रहण में नियुक्त किया गया है।
30आकाश का गुण शब्द है। वह कान के द्वारा ग्रहण किया जाता है। कान में निवास करने वाली समस्त दिशाओं को शब्द के ग्रहण में नियुक्त किया गया है।
31मन का गुण विचार है। वह बुद्धि के द्वारा ग्रहण किया जाता है। हृदय में निवास करने वाले चेतना के धारक को मन के ग्रहण में नियुक्त किया गया है।
32बुद्धि निश्चय अथवा निर्धारण के रूप में नियुक्त है, और महत्तत्त्व ज्ञान के रूप में। यह स्पष्ट है कि अव्यक्त (प्रकृति) निश्चय के पश्चात् समस्त वस्तुओं के ग्रहण के लिए नियुक्त है। इसमें कोई सन्देह नहीं।
33क्षेत्रज्ञ, जो नित्य है और अपने सार में गुणों से रहित है, चिह्नों के द्वारा ग्रहण नहीं किया जा सकता। अतः चिह्नों से रहित क्षेत्रज्ञ का लक्षण शुद्ध ज्ञान ही है।
34अव्यक्त उस चिह्न में निवास करता है जिसे क्षेत्र कहा जाता है, और उसी में गुण उत्पन्न होते तथा लीन होते हैं। मैं उसे सदा देखता, जानता और सुनता हूँ, (यद्यपि) वह छिपा हुआ है।
35पुरुष उसे जानता है; इसीलिए वह क्षेत्रज्ञ कहलाता है। क्षेत्रज्ञ गुणों की क्रिया को और उनकी क्रिया के अभाव को भी देखता है।
36बार-बार रचे जाने वाले वे गुण स्वयं को नहीं जानते, क्योंकि वे अचेतन हैं और ऐसे पदार्थ हैं जो रचे जाते हैं तथा जिनका आदि, मध्य और अन्त होता है।
37क्षेत्रज्ञ के अतिरिक्त और कोई उसे प्राप्त नहीं करता जो सर्वोच्च और महान् है और जो गुणों से तथा गुणों से उत्पन्न पदार्थों से ऊपर है।
38अतः जो धर्मों को समझता है, वह गुणों और बुद्धि का त्याग करके, अपने (दोषों) का नाश करके और गुणों को लाँघकर क्षेत्रज्ञ में प्रवेश करता है।
39जो समस्त द्वन्द्वों से मुक्त है, जो किसी के आगे अपना सिर नहीं झुकाता, जो स्वाहा से रहित है, जो अचल है और गृहविहीन है — वही क्षेत्रज्ञ है। वही परमेश्वर है।
नेपाली
1ब्रह्माले भने — मानिसमा राजा क्षत्रिय मध्यम गुणले युक्त छ। वाहनमा हात्ती; वनवासीमा सिंह; सम्पूर्ण (यज्ञीय) पशुमा भेडा; दुलोमा बस्नेमा सर्प; गाईवस्तुमा साँढे; र स्त्रीहरूका बीच पुरुष (प्रधान छ)।
2यसमा कुनै सन्देह छैन कि यस संसारमा न्यग्रोध, जम्बू, पिप्पल, शाल्मलि, शिंशपा, मेषशृङ्ग र कीचक — यी वृक्षमा श्रेष्ठ हुन्।
3हिमवान्, पारियात्र, पारियात्र, सह्य, विन्ध्य, त्रिकूटवान्, श्वेत, नील, भास, कुष्ठवान्, गुरुस्कन्ध, महेन्द्र र मलयवान् — यी पर्वतमा श्रेष्ठ हुन्। त्यसै गरी मरुद्गण गणहरूमा श्रेष्ठ हुन्।
4सूर्य सम्पूर्ण ग्रहको स्वामी हो, र चन्द्रमा सम्पूर्ण नक्षत्रको। यम पितृहरूका स्वामी हुन्; समुद्र सम्पूर्ण नदीको स्वामी हो।
5वरुण जलका राजा हुन्। इन्द्र मरुत्हरूका राजा भनिन्छन्। अर्क सम्पूर्ण तप्त पिण्डका राजा हुन्, र इन्द्र सम्पूर्ण ज्योतिर्मय पिण्डका।
6अग्नि भूतका नित्य स्वामी हुन्, र बृहस्पति ब्राह्मणका। सोम औषधिका स्वामी हुन्, र विष्णु ती सबैमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ जो शक्तिले सम्पन्न छन्।
7त्वष्टा रुद्रहरूका राजा हुन्, र शिव सम्पूर्ण प्राणीका। यज्ञ सम्पूर्ण दीक्षा-कर्ममा श्रेष्ठ छ, र मघवान् देवताहरूमा।
8उत्तर दिशा सम्पूर्ण दिशाकी स्वामिनी हो; तेजस्वी सोम सम्पूर्ण विद्वान् ब्राह्मणका स्वामी हुन्। कुबेर सम्पूर्ण रत्नका स्वामी हुन्, र पुरन्दर सम्पूर्ण देवताका।
9सम्पूर्ण पदार्थमा यही नै सर्वोच्च सृष्टि हो। प्रजापति सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी हुन्। सम्पूर्ण पदार्थमा म, जो ब्रह्मले परिपूर्ण छु, सर्वश्रेष्ठ हुँ।
10मभन्दा अथवा विष्णुभन्दा बढी कुनै तत्त्व छैन। ब्रह्मले परिपूर्ण महान् विष्णु सबैमाथि राजाहरूका पनि राजा हुनुहुन्छ। उहाँलाई नै राजा, स्रष्टा र अजन्मा हरि जान।
11उहाँ नै मानिस, किन्नर, यक्ष, गन्धर्व, सर्प, राक्षस, देवता, दानव र नागका शासक हुनुहुन्छ।
12कामनाले युक्त पुरुषहरूद्वारा जसको अनुसरण गरिन्छ, तिनमा सुन्दर नेत्र भएकी महान् देवी माहेश्वरी हुनुहुन्छ।
13उहाँ अन्यथा पार्वती नामले पनि पुकारिनुहुन्छ। जान कि देवी उमा स्त्रीहरूमा श्रेष्ठ र सर्वाधिक मङ्गलमयी हुनुहुन्छ। जुन स्त्रीहरू सुखका स्रोत हुन्, तिनमा श्रेष्ठ ती अप्सरा हुन् जो महान् तेजले सम्पन्न छन्।
14राजाहरू धर्म प्राप्त गर्न इच्छुक हुन्छन्, र ब्राह्मणहरू धर्मका सेतु हुन्। त्यसैले राजाले सधैँ द्विजहरूको रक्षाको प्रयत्न गर्नुपर्दछ।
15जुन राजाहरूका राज्यमा सत्पुरुषहरूले क्लेश पाउँछन्, तिनीहरू आफ्नो वर्णका गुणरहित मानिन्छन्। परलोकमा तिनीहरूले कुमार्गमा जानुपर्दछ।
16जुन राजाहरूका प्रदेशमा सत्पुरुषहरू सुरक्षित रहन्छन्, तिनीहरू यस लोकमा आनन्द पाउँछन् र परलोकमा सुख भोग्दछन्।
17वास्तवमा ती महात्माहरूले सर्वोच्च पद प्राप्त गर्दछन्। हे द्विजश्रेष्ठहरू, यो बुझ! त्यसपछि म धर्मका नित्य लक्षणको वर्णन गर्नेछु।
18हिंसाबाट विरत रहनु नै सर्वोच्च धर्म हो। हिंसा पापको चिह्न हो। तेज देवताको चिह्न हो। मानिसको लक्षण कर्म हो।
19आकाशको लक्षण शब्द हो। वायुको लक्षण स्पर्श हो। ज्योतिर्मय पिण्डको लक्षण रूप हो, र जलको लक्षण रस हो।
20सम्पूर्ण पदार्थ धारण गर्ने पृथ्वीको लक्षण गन्ध हो। वाणीको लक्षण शब्द हो, जो स्वर र व्यञ्जनमा परिष्कृत हुन्छ।
21मनको लक्षण विचार हो। र विचारलाई पुनः बुद्धिको लक्षण भनिएको छ। मनद्वारा जे सोचिन्छ, त्यसको निश्चय बुद्धिले यथार्थ रूपमा गर्दछ।
22यसमा कुनै सन्देह छैन कि बुद्धिले अध्यवसायले सम्पूर्ण वस्तुको बोध गर्दछ। मनको लक्षण ध्यान हो। सत्पुरुषको लक्षण यो हो कि उसले आफ्ना कर्म देखिन दिँदैन।
23भक्तिको लक्षण कर्म हो। ज्ञान त्यागको लक्षण हो। त्यसैले ज्ञानलाई आफ्नो सामु राखेर बुद्धिमान् पुरुषले त्यागको अभ्यास गर्नुपर्दछ।
24जुन पुरुषले त्यागको अनुसरण गर्दछ र ज्ञानले सम्पन्न छ, जो सम्पूर्ण द्वन्द्वभन्दा तथा अन्धकार, मृत्यु र जराभन्दा पनि माथि छ, ऊ परम गति प्राप्त गर्दछ।
25यसरी मैले तिमीहरूलाई धर्मका लक्षण विधिपूर्वक भनिदिएँ। त्यसपछि म तिमीहरूलाई गुणको ग्रहणका विषयमा भन्नेछु।
26गन्ध, जो पृथ्वीको गुण हो, नासिकाद्वारा ग्रहण गरिन्छ। नासिकामा निवास गर्ने वायुलाई पनि गन्धको अनुभूतिमा (साधनका रूपमा) नियुक्त गरिएको छ।
27रस जलको सार हो। त्यो जिह्वाद्वारा अनुभव गरिन्छ। जिह्वामा निवास गर्ने सोमलाई त्यसै गरी रसको अनुभूतिमा नियुक्त गरिएको छ।
28ज्योतिर्मय पिण्डको गुण रूप हो। त्यो नेत्रद्वारा ग्रहण गरिन्छ। नेत्रमा सधैँ निवास गर्ने आदित्यलाई रूपको अनुभूतिमा नियुक्त गरिएको छ।
29स्पर्श सधैँ वायुको (गुण) हो। त्यो त्वचाद्वारा अनुभव गरिन्छ। त्वचामा सधैँ निवास गर्ने वायुलाई स्पर्शको ग्रहणमा नियुक्त गरिएको छ।
30आकाशको गुण शब्द हो। त्यो कानद्वारा ग्रहण गरिन्छ। कानमा निवास गर्ने सम्पूर्ण दिशालाई शब्दको ग्रहणमा नियुक्त गरिएको छ।
31मनको गुण विचार हो। त्यो बुद्धिद्वारा ग्रहण गरिन्छ। हृदयमा निवास गर्ने चेतनाका धारकलाई मनको ग्रहणमा नियुक्त गरिएको छ।
32बुद्धि निश्चय अथवा निर्धारणका रूपमा नियुक्त छ, र महत्तत्त्व ज्ञानका रूपमा। यो स्पष्ट छ कि अव्यक्त (प्रकृति) निश्चयपछि सम्पूर्ण वस्तुको ग्रहणका लागि नियुक्त छ। यसमा कुनै सन्देह छैन।
33क्षेत्रज्ञ, जो नित्य छ र आफ्नो सारमा गुणरहित छ, चिह्नद्वारा ग्रहण गर्न सकिँदैन। त्यसैले चिह्नरहित क्षेत्रज्ञको लक्षण शुद्ध ज्ञान नै हो।
34अव्यक्त त्यस चिह्नमा निवास गर्दछ जसलाई क्षेत्र भनिन्छ, र त्यसैमा गुण उत्पन्न हुन्छन् तथा लीन हुन्छन्। म त्यसलाई सधैँ देख्दछु, जान्दछु र सुन्दछु, (यद्यपि) त्यो लुकेको छ।
35पुरुषले त्यसलाई जान्दछ; त्यसैले ऊ क्षेत्रज्ञ भनिन्छ। क्षेत्रज्ञले गुणहरूको क्रियालाई र तिनको क्रियाको अभावलाई पनि देख्दछ।
36पटक-पटक रचिने ती गुणले आफूलाई जान्दैनन्, किनभने तिनी अचेतन छन् र यस्ता पदार्थ हुन् जो रचिन्छन् तथा जसका आदि, मध्य र अन्त हुन्छन्।
37क्षेत्रज्ञबाहेक अरू कसैले त्यो प्राप्त गर्दैन जो सर्वोच्च र महान् छ र जो गुणभन्दा तथा गुणबाट उत्पन्न पदार्थभन्दा माथि छ।
38त्यसैले जसले धर्महरू बुझ्दछ, ऊ गुण र बुद्धिको त्याग गरेर, आफ्ना (दोष)को नाश गरेर र गुणलाई नाघेर क्षेत्रज्ञमा प्रवेश गर्दछ।
39जो सम्पूर्ण द्वन्द्वबाट मुक्त छ, जसले कसैका अगाडि आफ्नो शिर निहुराउँदैन, जो स्वाहारहित छ, जो अचल छ र गृहविहीन छ — त्यही नै क्षेत्रज्ञ हो। त्यही नै परमेश्वर हो।