अनुगीता पर्व — पंच महाभूत
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 210
संस्कृत
1ब्रह्मोवाच अहंकारात् प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै। पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्॥
2तेषु भूतानि मुह्यन्ति महाभूतेषु पञ्चसु। शब्दस्पर्शनरूपेषु रसगन्धक्रियासु च॥
3महाभूतविनाशान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते। सर्वप्राणभृतां धीरा महदभ्युद्यते भयम्॥
4यद् यस्माज्जायते भूतं तत्र तत् प्रविलीयते। लीयन्ते प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम्॥
5ततः प्रलीने सर्वस्मिन् भूते स्थावरजङ्गमे। स्मृतिमन्तस्तदा धीरा न लीयन्ते कदाचन॥
6शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः। क्रियाः करणनित्याः स्युरनित्या मोहसंज्ञिताः॥
7लोभप्रजनसम्भूता निर्विशेषा ह्यकिंचनाः। मांसशोणितसंघाता अन्योन्यस्पोपजीविनः॥ बहिरात्मान इत्येते दीनाः कृपणजीवनः। प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च॥ अन्तरात्मनि चाप्येते नियताः पञ्च वायवः। वाड्मनोबुद्धिभिः सार्द्धमिदमष्टात्मकं जगत्॥
8त्वध्राणश्रोत्रचढूंषि रसना वाक् च संयताः। विशुद्धं च मनो यस्य बुद्धिश्चाव्यभिचारिणी॥ अष्टौ यस्याग्नयो ह्येते न दहन्ते मनः सदा। स तद् ब्रह्म शुभं याति तस्माद् भूयो न विद्यते॥
9एकादश च यान्याहुरिन्द्रियाणि विशेषतः। अहंकारात् प्रसूतानि तानि वक्ष्याम्यहं द्विजाः॥
10श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी। पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाग् दशमी भवेत्॥
11इन्द्रियग्राम इत्येष मन एकादशं भवेत्। एतं ग्रामं जयेत् पूर्वं ततो ब्रह्म प्रकाशते॥
12बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च। श्रोत्रादीन्यपि पञ्चाहुद्धियुक्तानि तत्त्वतः॥
13अविशेषाणि चान्यानि कर्मयुक्तानि यानि तु। उभयत्र मनो ज्ञेयं बुद्धिस्तु द्वादशी भवेत्॥
14इत्युक्तानीन्द्रियाण्येतान्येकादश यथाक्रमम्। मन्यन्ते कृतमित्येवं विदित्वा तानि पण्डिताः॥
15अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं विविधमिन्द्रियम्। आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्ममुच्यते॥
16अधिभूतं तथा शब्दो दिशस्तत्राधिदैवतम्। द्वितीयं मारुतो भूतं त्वगध्यात्म च विश्रुता॥
17स्पष्टव्यमधिभूतं च विद्युत् तत्राधिदैवतम्। तृतीयं ज्योतिरित्याहुश्चक्षुरध्यात्ममुच्यते॥
18अधिभूतं ततो रूपं सूर्यस्तत्राधिदैवतम्। चतुर्थमापो विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्ममुच्यते॥
19अधिभूतं रसश्चात्र सोमस्तत्राधिदैवतम्। पृथिवी पञ्चमं भूतं घ्राणश्चाध्यात्ममुच्यते॥
20अधिभूतं तथा गन्धो वायुस्तत्राधिदैवतम्। एषु पञ्चसु भूतेषु त्रिषु यश्च विधिः स्मृतः॥
21अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं विविधमिन्द्रियम्। पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः॥
22अधिभूतं तु गन्तव्यं विष्णुस्तत्राधिदैवतम्। अवाग्गतिरपानश्च पायुरध्यात्ममुच्यते॥
23अधिभूतं विसर्गश्च मित्रस्तत्राधिदैवतम्। प्रजनः सर्वभूतानामुपस्थोऽध्यात्ममुच्यते॥
24अधिभूतं तथा शुक्र दैवतं च प्रजापतिः। हस्तावध्यात्ममित्याहुरध्यात्मविदुषो जनाः॥
25अधिभूतं च कर्माणि शक्रस्तत्राधिदैवतम्। वैश्वदेवी तत: पूर्वा वागध्यात्ममिहोच्यते॥
26वक्तव्यमधिभूतं च बह्विस्तत्राधिदैवतम्। अध्यात्मं मन इत्याहुः पञ्चभूतात्मचारकम्॥
27अधिभूतं च संकल्पश्चन्द्रमाश्चाधिदैवतम्। अहंकारस्तथाध्यात्म सर्वसंसारकारकम्॥
28अभिमानोऽधिभूतं च रुद्रस्तत्राधिदैवतम्। अध्यात्मं बुद्धिरित्याहुः घडिन्द्रियविचारिणी॥
29अधिभूतं तु मन्तव्यं ब्रह्मा तत्राधिदैवतम्। त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थं नोपपद्यते॥
30स्थलमास्तथाऽऽकाशं जन्म चापि चतुर्विधम्। अण्डजोद्भिज्जसंस्वेदजरायुजमथापि च॥
31चतुर्धा जन्म इत्येतद् भूतग्रामस्य लक्ष्यते। अपराण्यथ भूतानि खेचराणि तथैव च॥
32अण्डजानि विजानीयात् सर्वाश्चैव सरीसृपान्। स्वदेजाः कृमयः प्रोक्ता जन्तवश्च यथाक्रमम्॥
33जन्म द्वितीयमित्येजज्जघन्यतरमुच्यते। भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात्॥ उद्भिज्जानि च तान्याहुर्भूतानि द्विजसत्तमाः। द्विपादबहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च॥ जरायुजानि भूतानि विकृतान्यपि सत्तमाः। द्विविधा खलु विज्ञेया ब्रह्मयोनिः सनातनी॥ तपः कर्म च यत्पुण्यमित्येष विदुषां नयः। विविधं कर्म विज्ञेयमिज्या दानं च तन्मखे॥ जातस्याध्ययनं पुण्यमिति वृद्धानुशासनम्। एतद् यो वेत्ति विधिवद् युक्तः स स्याद् द्विजर्षभाः।।
34विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निवोधता यथावदध्यात्मविधिरेष वः कीर्तितो मया॥
35ज्ञानमस्य हि धर्मज्ञाः प्राप्तं ज्ञानवतामिह। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च। सर्वाण्येतानि संधाय मनसा सम्प्रधारयेत्॥
36क्षीणे मनसि सर्वस्मिन् च जन्मसुखमिष्यते। ज्ञानसम्पन्नसत्त्वानां तत् सुखं विदुषां मतम्॥
37अतः परं प्रवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम्। निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृदुना दारुणेन च॥
38गुणागुणमनासङ्गमेकचर्यमनन्तरम्। एतद् ब्रह्ममयं वृत्तमाहुरेकपदं सुखम्॥
39विद्वान् कूर्म इवाङ्गानि कामान् संहत्य सर्वशः। विरजाः सर्वतो मुक्तो यो नरः स सुखी सदा॥
40कामानात्मनि संयम्य क्षीणतृष्णः समाहितः। सर्वभूतसुहृन्मित्रो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥
41इन्द्रियाणां निरोधेन सर्वेषां विषयैषिणाम्। मुनेर्जनपदत्यागादध्यात्माग्निः समिध्यते॥
42यथाग्निरिन्धनैरिद्धो महाज्योतिः प्रकाशते। तथेन्द्रियनिरोधेन महानात्मा प्रकाशते॥
43यदा पश्यति भूतानि प्रसन्नात्माऽऽत्मनो हृदि। स्वयंज्योतिस्तदा सूक्ष्मात् सूक्ष्मं प्रन्पोत्यनुत्तमम्॥
44अग्नी रूपं पयः स्रोतो वायुः स्पर्शनपेव च। मही पङ्कधरं घोरमाकाशश्रवणं तथा॥ रोगशोकसमाविष्टं पञ्चस्रोतःसमावृतम्। पञ्चभूतसमायुक्तं नवद्वारं द्विदैवतम्॥ रजस्वलमथादृश्यं त्रिगुणं च त्रिधातुकम्। संसर्गाभिरतं मूढं शरीरमिति धारणा॥
45दुश्चरं सर्वलोकेऽस्मिन् सत्त्वं प्रति समाश्रितम्! एतदेव हि लोकेऽस्मिन् कालचक्र प्रवर्तते॥ एतन्महार्णवं घोरमगाधं मोहसंज्ञितम्। विक्षिपेत् संक्षिपेच्चैव बोधयेत् सामरं जगत्॥
46कामं क्रोध भयं लोभमभिद्रोहमथानृतम्। इन्द्रियाणां निरोधेन सतस्त्यजति दुस्त्यजान्॥
47यस्यैते निर्जिता लोके त्रिगुणाः पञ्चधातवः। व्योमि तस्य परं स्थानमानन्त्यमथ लभ्यते॥
48पञ्चेन्द्रियमहाकूलां मनोवेगमहोदकाम्। नदीं मोहह्रदां तीर्खा कामक्रोधावुभौ जयेत्॥
49स सर्वदोषनिर्मुक्तस्ततः पश्यति तत्परम्। मनो मनसि संधाय पश्यन्नात्मानमात्मनि॥
50सर्ववित् सर्वभूतेषु विन्दत्यात्मानमात्मनि। एकधा बहुधा चैव विकुर्वाणस्ततस्ततः॥
51ध्रुवं पश्यति रूपाणि दीपाद् दीपशतं यथा। स वै विष्णुश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः॥
52स हि धाता विधाता च स प्रभुः सर्वतोमुखः। हृदयं सर्वभूतानां महानात्मा प्रकाशते॥
53तं विप्रसंघाश्च सुरासुराश्च यक्षाः पिशाचाः पितरो वयांसि। रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे महर्षयश्चैव सदा स्तुवन्ति॥
अंग्रेज़ी
1Brahman said From Egoism were, indeed, born the five great elements. They are earth, air, ether, water and light numbering the fifth.
2In these five great clements, in the matter of the operations of sound, touch, colour, tasie, and smell, all creatures become deluded.
3When at the close of the destruction of the great elements, the dissolution of the universe comes, O wisemen, a great fear possesses all living creatures.
4Every existent object is dissolved into that from which it is produced. The dissolution takes place in an order that is the reverse of that in which creation occurs. Indeed, as regards birth, they are born from one another.
5Then, when all existent objects, mobile and immobile, become become dissolved, wise men possessed of a powerful memory never dissolve.
6Sound, touch, colour, taste, and smell numbering the fifth, are effects. They are, however, inconstant, and called by the name of delusion.
7Generated by the production of cupidity, not different from one another, without reality, connected with flesh and blood, and depending upon one another, existing outside the soul, these are all helpless and powerless. Prana and Apana, and Udana and Samana and Vyana, these five vital airs are always closely attached to the soul. Together with speech, mind, and understanding, they form the universe of eight ingredients.
8He whose skin, nose, ear, eyes, tongue, and speech are controlled, whose mind is pure, and whose understanding deviates not (from the right path), and whose mind is never burnt by those eight fires, succeeds in acquiring that auspicious Brahma than which nothing superior exists.
9I shall now, O twice-born ones, mention particularly, those which have been called the eleven organs and which have originated from Egoism.
10They are the ear, the skin, the two eyes, the longue, the nose for the fifth, the two feet, the lower duct, the organ of generation, the two hands, and speech forming the tenth.
11These form the group of organs, with mind numbering as the eleventh. One should first subdue this group. Then will Brahma shine forth (in him).
12Five amongst these are called organs of knowledge, and five, organs of action. The five beginning with the ear are connected with knowledge.
13The rest, however, which are connected with action, are without distinction. The mind should be considered as belonging to both. The understanding is the twelfth in the top.
14Thus have been enumerated the eleven organs in due order. Learned man, having understood these, think they have done everything.
15I shall, after this, enumerate all the various orgains. Space (or Ether) is the first. As connected with the soul, it is called the ear.
16As connected with objects, it is sound. The presiding deity (of this) is the quarters. The Wind is the second. As connected with the soul, it is known as the skin.
17As connected with objects, it is known as objects of touch; and the presiding deity there is touch. The third is said to be Light. As connected with the soul, it is known as the eye.
18As connected with objects, it is colour; and the sun is its deity. The fourth should be known as Water. As connected with the soul, it is said to be the tongue.
19As connected with objects, it is taste and the presiding deity there is Soma. The fifth is Earth. As connected with the soul, it is said to be the nose.
20As comected with objects it is scent; and the presiding deity there is the wind. Thus has the manner been described of how the five entities are divided into sets of three.
21After this I shall describe everything about the various (other) organs. Brahmanas knowing the truth say that the two feet are mentioned as connected with the soul.
22As connected with objects, it is motion; and Vishnu is there the presiding deity. The Apana air, whose motion is downward, as connected with the soul, is called the lower duct.
23As connected with objects, it is the excreta that is ejected; and the presiding deity there is Mitra. As connected with the soul, the organ of generation is mentioned, the producer of all beings.
24As connected with objects, it is the vital sec; and the presiding deity is Prajapati. The two hands are mentioned as connected with the soul by persons knowing the relations of the soul.
25As connected with objects, it is actions; and the presiding deity there is Indra. Next, connected with the soul is speech which relates to all the celestials.
26As connected with objects, it is what is spoken. The presiding deity there is Agni. As connected with the soul, the mind is mentioned, which moves within the soul of the five elements.
27As connected with objects, it is the mental operation; and the presiding deity is the moon. As connected with the soul is Egoism, which is the cause of the entire course of worldly life.
28As connected with objects, it is consciousness of self; and the presiding deity there is Rudra. As connected with the soul is the understanding, which moves the six senses.
29As connected with objects, it is that which is to be understood, and the presiding deity there is Brahman. Three are the seats of all existent objects. A fourth is not possible.
30These are land, water, and ether. The birth is fourfold. Some are born of eggs; some are born of germs which; spring upwards, passing through the earth; some are born of fifth; and some are born of fleshy balls in wombs.
31Thus the birth of all living creatures is of four kinds. Now, there are other inferior beings and likewise those which range the sky.
32These should be known to be born of eggs as also those which crawl on their breasts. Insects are said to be born of fifth, as also other creatures of a like description.
33This is said to be the second mode of birth and is inferior. Those living creatures which take birth after the lapse of sometime, bursting through the earth, are said to be germ-born beings, O foremost of twice-bom persons! Creatures of two fect or of many fect, and those which move crookedly, are the beings born of wombs. Among them are some which are deformed, you best of men! The eternal womb of Brahma should be known to be of two kinds, viz., penance and meritorious acts. Such is the doctrine of the learned. Action should be understood to be of various kinds, such as sacrifice, gifts made at sacrifices, and the meritorious duty of study for every one that is born; such is the teaching of the ancients. He who duly understands this, comes to be considered as possessed of Yoga, you chief of twice-born persons.
34Know also that such a man becomes freed too from all his sins. I have thus described to you duly the doctrine of spiritual science.
35You Rishis knowing all duties, a knowledge of this is gained by those who are considered as persons, viz., the senses, the objects of the senses, and the five great elements, one should keep them in the mind.
36When everything is immersed in the mind, one no longer regards highly the pleasures of life. Learned men, whose understandings are furnished with knowledge, consider that as true happiness.
37I shall, after this, tell you of renunciation about all entities by means gentle and hard, which produces attachment to subtle topics and which is fraught with auspiciousness.
38That conduct which consists in treating the qualities as not qualities, which is shorn of attachment, which is living alone, which does not recognise distinctions, and which is full of Brahma, is the root of all happiness.
39The learned man who takes all desires himself from all sides like thc tortoise withdrawing all its limbs, who is devoid of passion, and who is freed from everything, becoming always happy.
40Controlling all desires within the soul, killing his thirst, concentrated in mediation, and becoming the friend of good heart towards all creatures, he succeeds in becoming fit for assimilation with Brahma.
41Through suppression of all the senses which always hanker after their objects, and abandonment of inhabited places, the spiritual fire blazes forth in the man of contemplation.
42As a fire, fed with fuel, becomes bright on account of the burning flames it puts forth, so, on account of the repression of the senses, the great soul puts forth its effulgence.
43When one with a tranquil soul sees all entities in his own heart, then, lighted by his own effulgence, one attains to that which is subtler than the subtle and which is peerless in excellence.
44It is settled that the body has fire for colour, water for blood and other liquids, wind for sense of touch, earth for the hideous holder of mind (viz., flesh and bones, etc.), space (or ether) for sound; that it is pervaded by disease and sorrow; that it is overwhelmed by five currents; that it is made up of the five elements; that it has nine doors and two deities; that it is full of passion; that it is unfit to be seen; that it made up of three qualities; that it has three elements, (viz., wind, bile, and phlegm); that it is delighted with attachments of every kind; that it is full of delusion.
45It is difficult of being moved in this mortal world, and it rests on the understanding as its stay. That body is, in called delusion. It is this body which stretches forth, contracts, and awakens the universe with the immortals.
46By controlling the senses, one renounces lust, anger, fear, cupidity, enmity, and falsehood, which are cternal and, therefore, highly difficult to renounce.
47He who has controlled these in this world, viz., the three qualities and the five elements of the body, has the Highest for his seat in the celestial region. By him is Infinity attained.
48Crossing the river which has the five senses for its steep banks, the mental inclinations for its powerful waters, and delusion for its lake, one should control both lust and anger,
49Such a man, freed from all faults, then sces the Highest, concentrating the mind within the mind and sceing self in self.
50Understanding all things, he sees his self, with self, in all creatures, sometimes as one and sometimes as various, changing form from time to time.
51Forsooth, he can perceive numerous bodies like a hundred lights from one light. Indeed, he is Vishnu and Mitra, and Varuna and Agni, and Prajapati.
52He is the Creator and the ordainer; he is the powerful Lord, with faces turned in all directions. In him, the heart of all creatures, the great soul, becomes resplendent.
53All the learned Brahmanas, celestials, Asuras, Yakshas, Pishachas, the departed manes, birds, Rakshasas, goblins, and all the great Rishis, laud Him.
हिन्दी
1ब्रह्मा ने कहा — अहंकार से ही वस्तुतः पाँच महाभूत उत्पन्न हुए। वे हैं — पृथिवी, वायु, आकाश, जल और पाँचवाँ तेज।
2इन पाँच महाभूतों में शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध के व्यापार के विषय में समस्त प्राणी मोह को प्राप्त होते हैं।
3हे विद्वानो, जब महाभूतों के संहार के अन्त में विश्व का प्रलय आता है, तब समस्त प्राणियों को महान् भय व्याप्त कर लेता है।
4प्रत्येक विद्यमान पदार्थ उसी में विलीन हो जाता है जिससे वह उत्पन्न हुआ है। लय उस क्रम में होता है जो सृष्टि के क्रम से उलटा है। वस्तुतः जन्म की दृष्टि से वे एक-दूसरे से उत्पन्न होते हैं।
5तब, जब समस्त चराचर विद्यमान पदार्थ विलीन हो जाते हैं, तब भी प्रबल स्मृति से सम्पन्न बुद्धिमान् पुरुष कभी विलीन नहीं होते।
6शब्द, स्पर्श, रूप, रस और पाँचवाँ गन्ध — ये कार्य हैं। किन्तु ये अनित्य हैं और मोह के नाम से पुकारे जाते हैं।
7लोभ की उत्पत्ति से जन्मे, एक-दूसरे से भिन्न न होते हुए, वास्तविकता से रहित, मांस और रुधिर से जुड़े हुए तथा एक-दूसरे पर आश्रित, आत्मा के बाहर विद्यमान — ये सब असहाय और शक्तिहीन हैं। प्राण और अपान, तथा उदान, समान और व्यान — ये पाँच प्राणवायु सदा आत्मा से घनिष्ठ रूप से जुड़े रहते हैं। वाणी, मन और बुद्धि के साथ मिलकर वे आठ तत्त्वों वाले इस विश्व की रचना करते हैं।
8जिसकी त्वचा, नासिका, कान, नेत्र, जिह्वा और वाणी वश में हैं, जिसका मन शुद्ध है, जिसकी बुद्धि (सन्मार्ग से) विचलित नहीं होती, और जिसका मन उन आठ अग्नियों से कभी नहीं जलता — वह उस कल्याणमय ब्रह्म को प्राप्त करने में समर्थ होता है, जिससे बढ़कर कुछ नहीं है।
9हे द्विजो, अब मैं उनका विशेष रूप से उल्लेख करूँगा जिन्हें ग्यारह इन्द्रियाँ कहा गया है और जो अहंकार से उत्पन्न हुई हैं।
10वे हैं — कान, त्वचा, दो नेत्र, जिह्वा, पाँचवीं नासिका, दो चरण, अधोद्वार, जननेन्द्रिय, दो हाथ, और दसवीं वाणी।
11ग्यारहवें मन को मिलाकर ये इन्द्रियों का समूह बनाते हैं। मनुष्य को पहले इसी समूह को वश में करना चाहिए। तब (उसमें) ब्रह्म का प्रकाश होगा।
12इनमें से पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ कहलाती हैं और पाँच कर्मेन्द्रियाँ। कान से आरम्भ होने वाली पाँच ज्ञान से सम्बद्ध हैं।
13शेष, जो कर्म से सम्बद्ध हैं, वे भेद से रहित हैं। मन को दोनों में गिनना चाहिए। बुद्धि सबसे ऊपर बारहवीं है।
14इस प्रकार ग्यारह इन्द्रियाँ यथाक्रम गिनाई गईं। इन्हें समझ लेने पर विद्वान् पुरुष मानते हैं कि उन्होंने सब कुछ जान लिया।
15इसके पश्चात् मैं समस्त इन्द्रियों की गणना करूँगा। पहला आकाश है। आत्मा के सम्बन्ध में वह कान कहलाता है।
16विषय के सम्बन्ध में वह शब्द है। इसका अधिष्ठाता देवता दिशाएँ हैं। दूसरा वायु है। आत्मा के सम्बन्ध में वह त्वचा कहलाता है।
17विषय के सम्बन्ध में वह स्पर्श के विषय कहलाता है; और वहाँ अधिष्ठाता देवता स्पर्श है। तीसरा तेज कहा गया है। आत्मा के सम्बन्ध में वह नेत्र कहलाता है।
18विषय के सम्बन्ध में वह रूप है; और सूर्य उसका देवता है। चौथा जल जानना चाहिए। आत्मा के सम्बन्ध में वह जिह्वा कहा गया है।
19विषय के सम्बन्ध में वह रस है और वहाँ अधिष्ठाता देवता सोम हैं। पाँचवीं पृथिवी है। आत्मा के सम्बन्ध में वह नासिका कही गई है।
20विषय के सम्बन्ध में वह गन्ध है; और वहाँ अधिष्ठाता देवता वायु है। इस प्रकार यह बताया गया कि ये पाँच तत्त्व किस प्रकार तीन-तीन के समूहों में विभक्त हैं।
21इसके पश्चात् मैं अन्य (शेष) इन्द्रियों के विषय में सब कुछ बताऊँगा। सत्य के ज्ञाता ब्राह्मण कहते हैं कि आत्मा के सम्बन्ध में दो चरणों का उल्लेख किया गया है।
22विषय के सम्बन्ध में वह गति है; और वहाँ अधिष्ठाता देवता विष्णु हैं। अधोगामी गति वाला अपान वायु आत्मा के सम्बन्ध में अधोद्वार कहलाता है।
23विषय के सम्बन्ध में वह त्यागा जाने वाला मल है; और वहाँ अधिष्ठाता देवता मित्र हैं। आत्मा के सम्बन्ध में जननेन्द्रिय का उल्लेख किया गया है, जो समस्त प्राणियों की उत्पादक है।
24विषय के सम्बन्ध में वह जीवन-बीज है; और अधिष्ठाता देवता प्रजापति हैं। आत्मा के सम्बन्धों को जानने वाले पुरुष आत्मा के सम्बन्ध में दो हाथों का उल्लेख करते हैं।
25विषय के सम्बन्ध में वह कर्म है; और वहाँ अधिष्ठाता देवता इन्द्र हैं। इसके पश्चात् आत्मा के सम्बन्ध में वाणी है, जो समस्त देवताओं से सम्बद्ध है।
26विषय के सम्बन्ध में वह बोला हुआ शब्द है। वहाँ अधिष्ठाता देवता अग्नि हैं। आत्मा के सम्बन्ध में मन का उल्लेख किया गया है, जो पाँच भूतों की आत्मा के भीतर विचरता है।
27विषय के सम्बन्ध में वह मानसिक व्यापार है; और अधिष्ठाता देवता चन्द्रमा हैं। आत्मा के सम्बन्ध में अहंकार है, जो सांसारिक जीवन के समस्त क्रम का कारण है।
28विषय के सम्बन्ध में वह आत्मबोध है; और वहाँ अधिष्ठाता देवता रुद्र हैं। आत्मा के सम्बन्ध में बुद्धि है, जो छहों इन्द्रियों को गति देती है।
29विषय के सम्बन्ध में वह है जो जानने योग्य है, और वहाँ अधिष्ठाता देवता ब्रह्मा हैं। समस्त विद्यमान पदार्थों के तीन आश्रय हैं। चौथा सम्भव नहीं।
30वे हैं — पृथिवी, जल और आकाश। जन्म चार प्रकार का है। कुछ अण्डों से उत्पन्न होते हैं; कुछ ऐसे अंकुरों से उत्पन्न होते हैं जो पृथिवी को भेदकर ऊपर उठते हैं; कुछ मल से उत्पन्न होते हैं; और कुछ गर्भ में मांसपिण्डों से उत्पन्न होते हैं।
31इस प्रकार समस्त प्राणियों का जन्म चार प्रकार का है। अब अन्य निम्न प्राणी भी हैं, और वैसे ही वे भी जो आकाश में विचरते हैं।
32इन्हें अण्डज जानना चाहिए, और उन्हें भी जो छाती के बल रेंगते हैं। कीट मल से उत्पन्न कहे जाते हैं, और वैसे ही उसी प्रकार के अन्य प्राणी भी।
33यह दूसरा जन्म-प्रकार कहा गया है और यह निम्न है। हे द्विजश्रेष्ठ, जो प्राणी कुछ समय बीतने पर पृथिवी को भेदकर जन्म लेते हैं, वे उद्भिज्ज कहे जाते हैं! दो पैरों वाले अथवा अनेक पैरों वाले प्राणी, और जो टेढ़ी चाल से चलते हैं, वे जरायुज हैं। हे नरश्रेष्ठ, उनमें कुछ विकलांग भी होते हैं! ब्रह्म की नित्य योनि दो प्रकार की जाननी चाहिए — अर्थात् तप और पुण्यकर्म। विद्वानों का यही सिद्धान्त है। कर्म को नाना प्रकार का समझना चाहिए, जैसे यज्ञ, यज्ञों में दिए गए दान, और प्रत्येक जन्म लेने वाले के लिए स्वाध्याय का पुण्य कर्तव्य; प्राचीनों का यही उपदेश है। हे द्विजश्रेष्ठ, जो इसे विधिपूर्वक समझ लेता है, वह योगयुक्त माना जाता है।
34यह भी जान लो कि ऐसा पुरुष अपने समस्त पापों से भी मुक्त हो जाता है। इस प्रकार मैंने तुमसे अध्यात्मविद्या का सिद्धान्त विधिपूर्वक कह दिया।
35हे समस्त धर्मों के ज्ञाता ऋषियो, इसका ज्ञान उन्हें प्राप्त होता है जो पुरुष माने जाते हैं; अर्थात् इन्द्रियों को, इन्द्रियों के विषयों को और पाँच महाभूतों को मन में स्थित रखना चाहिए।
36जब सब कुछ मन में विलीन हो जाता है, तब मनुष्य जीवन के सुखों को अधिक महत्त्व नहीं देता। जिन विद्वानों की बुद्धि ज्ञान से युक्त है, वे उसी को सच्चा सुख मानते हैं।
37इसके पश्चात् मैं तुमसे समस्त पदार्थों के त्याग के विषय में कहूँगा — कोमल और कठोर, दोनों उपायों से — जो सूक्ष्म विषयों में लगाव उत्पन्न करता है और जो कल्याण से युक्त है।
38वह आचरण, जो गुणों को गुण न मानने में है, जो आसक्ति से रहित है, जो एकान्तवास है, जो भेदों को नहीं पहचानता, और जो ब्रह्म से परिपूर्ण है — वही समस्त सुख का मूल है।
39जो विद्वान् कछुए के अपने समस्त अंगों को समेट लेने की भाँति सब ओर से अपनी समस्त कामनाओं को समेट लेता है, जो रागरहित है और जो सब कुछ से मुक्त है, वह सदा सुखी रहता है।
40समस्त कामनाओं को आत्मा के भीतर वश में करके, अपनी तृष्णा का वध करके, ध्यान में एकाग्र होकर और समस्त प्राणियों के प्रति सद्भाव रखने वाला मित्र बनकर वह ब्रह्म में लीन होने के योग्य हो जाता है।
41अपने विषयों की सदा लालसा करने वाली समस्त इन्द्रियों के निग्रह से और बस्तियों के त्याग से चिन्तनशील पुरुष में अध्यात्म की अग्नि प्रज्वलित हो उठती है।
42जैसे ईंधन से पोषित अग्नि अपनी जलती हुई लपटों के कारण प्रकाशमान हो उठती है, वैसे ही इन्द्रियों के निग्रह के कारण महान् आत्मा अपना तेज प्रकट करती है।
43जब शान्त आत्मा वाला पुरुष समस्त पदार्थों को अपने ही हृदय में देखता है, तब अपने ही तेज से प्रकाशित होकर वह उसे प्राप्त करता है जो सूक्ष्म से भी सूक्ष्मतर है और जिसकी उत्कृष्टता की कोई समता नहीं।
44यह निश्चित है कि इस शरीर में रूप के लिए तेज है, रुधिर तथा अन्य द्रवों के लिए जल है, स्पर्श की अनुभूति के लिए वायु है, मन के इस घृणित आधार (अर्थात् मांस, अस्थि आदि) के लिए पृथिवी है, और शब्द के लिए आकाश है; कि यह रोग और शोक से व्याप्त है; कि यह पाँच धाराओं से आप्लावित है; कि यह पाँच भूतों से बना है; कि इसके नौ द्वार और दो देवता हैं; कि यह राग से पूर्ण है; कि यह देखने योग्य नहीं है; कि यह तीन गुणों से बना है; कि इसमें तीन धातु (अर्थात् वात, पित्त और कफ) हैं; कि यह सब प्रकार की आसक्तियों से प्रसन्न होता है; और कि यह मोह से पूर्ण है।
45इस मर्त्यलोक में इसे हिलाना कठिन है, और यह बुद्धि को ही अपना आधार बनाकर टिकता है। वह शरीर ही मोह कहलाता है। यही शरीर है जो फैलता है, सिकुड़ता है, और अमरों के साथ इस विश्व को जगाता है।
46इन्द्रियों को वश में करके मनुष्य काम, क्रोध, भय, लोभ, वैर और असत्य का त्याग करता है — जो नित्य हैं और इसलिए जिनका त्याग अत्यन्त कठिन है।
47जिसने इस संसार में इन्हें वश में कर लिया है — अर्थात् तीन गुणों और शरीर के पाँच भूतों को — उसका आसन स्वर्गलोक में सर्वोच्च होता है। उसी के द्वारा अनन्त की प्राप्ति होती है।
48उस नदी को पार करके, जिसके ऊँचे तट पाँच इन्द्रियाँ हैं, जिसका प्रबल जल मन की वृत्तियाँ हैं, और जिसका सरोवर मोह है, मनुष्य को काम और क्रोध — दोनों को वश में करना चाहिए।
49तब समस्त दोषों से मुक्त ऐसा पुरुष मन को मन में एकाग्र करके और आत्मा में आत्मा को देखकर उस परम तत्त्व का दर्शन करता है।
50सब कुछ समझ लेने पर वह समस्त प्राणियों में अपनी ही आत्मा को अपनी आत्मा के द्वारा देखता है — कभी एक रूप में और कभी अनेक रूपों में, समय-समय पर रूप बदलती हुई।
51निश्चय ही वह एक ही दीपक से सौ दीपकों की भाँति अनेक शरीरों का अनुभव कर सकता है। वस्तुतः वही विष्णु और मित्र है, वही वरुण और अग्नि तथा प्रजापति है।
52वही स्रष्टा और विधाता है; वही शक्तिशाली प्रभु है, जिसके मुख सब दिशाओं में हैं। समस्त प्राणियों का हृदयस्वरूप वह महान् आत्मा उसी में देदीप्यमान होती है।
53समस्त विद्वान् ब्राह्मण, देवता, असुर, यक्ष, पिशाच, पितर, पक्षी, राक्षस, भूत और समस्त महर्षि उसी की स्तुति करते हैं।
नेपाली
1ब्रह्माले भने — अहंकारबाटै वास्तवमा पाँच महाभूत उत्पन्न भए। ती हुन् — पृथ्वी, वायु, आकाश, जल र पाँचौँ तेज।
2यी पाँच महाभूतमा शब्द, स्पर्श, रूप, रस र गन्धका व्यापारका विषयमा सम्पूर्ण प्राणी मोहमा पर्दछन्।
3हे विद्वान्हरू, जब महाभूतको संहारको अन्त्यमा विश्वको प्रलय आउँछ, तब सम्पूर्ण प्राणीलाई महान् भयले व्याप्त गर्दछ।
4प्रत्येक विद्यमान पदार्थ त्यसैमा विलीन हुन्छ जसबाट त्यो उत्पन्न भएको हो। लय त्यस क्रममा हुन्छ जो सृष्टिको क्रमभन्दा उल्टो छ। वास्तवमा जन्मको दृष्टिले तिनी एक-अर्काबाट उत्पन्न हुन्छन्।
5तब, जब सम्पूर्ण चराचर विद्यमान पदार्थ विलीन हुन्छन्, तब पनि प्रबल स्मृतिले सम्पन्न बुद्धिमान् पुरुष कहिल्यै विलीन हुँदैनन्।
6शब्द, स्पर्श, रूप, रस र पाँचौँ गन्ध — यी कार्य हुन्। तर यी अनित्य छन् र मोहको नामले पुकारिन्छन्।
7लोभको उत्पत्तिबाट जन्मेका, एक-अर्काबाट भिन्न नभएका, वास्तविकतारहित, मांस र रगतसँग जोडिएका तथा एक-अर्कामा आश्रित, आत्माबाहिर विद्यमान — यी सबै असहाय र शक्तिहीन छन्। प्राण र अपान, तथा उदान, समान र व्यान — यी पाँच प्राणवायु सधैँ आत्मासँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएका रहन्छन्। वाणी, मन र बुद्धिसँग मिलेर तिनले आठ तत्त्व भएको यो विश्वको रचना गर्दछन्।
8जसका त्वचा, नासिका, कान, नेत्र, जिह्वा र वाणी वशमा छन्, जसको मन शुद्ध छ, जसको बुद्धि (सन्मार्गबाट) विचलित हुँदैन, र जसको मन ती आठ अग्निले कहिल्यै जल्दैन — ऊ त्यस कल्याणमय ब्रह्म प्राप्त गर्न समर्थ हुन्छ, जसभन्दा बढी केही छैन।
9हे द्विजहरू, अब म तिनको विशेष रूपमा उल्लेख गर्नेछु जसलाई एघार इन्द्रिय भनिएको छ र जो अहंकारबाट उत्पन्न भएका हुन्।
10ती हुन् — कान, त्वचा, दुई नेत्र, जिह्वा, पाँचौँ नासिका, दुई चरण, अधोद्वार, जननेन्द्रिय, दुई हात, र दसौँ वाणी।
11एघारौँ मनलाई मिलाएर यिनले इन्द्रियको समूह बनाउँछन्। मानिसले पहिले यसै समूहलाई वशमा पार्नुपर्दछ। तब (उसमा) ब्रह्मको प्रकाश हुनेछ।
12यीमध्ये पाँच ज्ञानेन्द्रिय भनिन्छन् र पाँच कर्मेन्द्रिय। कानबाट सुरु हुने पाँच ज्ञानसँग सम्बद्ध छन्।
13शेष, जो कर्मसँग सम्बद्ध छन्, ती भेदरहित छन्। मनलाई दुवैमा गन्नुपर्दछ। बुद्धि सबभन्दा माथि बाह्रौँ हो।
14यसरी एघार इन्द्रिय यथाक्रम गनाइए। यिनलाई बुझिसकेपछि विद्वान् पुरुषहरू मान्दछन् कि तिनले सबै कुरा जानिसके।
15त्यसपछि म सम्पूर्ण इन्द्रियको गणना गर्नेछु। पहिलो आकाश हो। आत्माको सम्बन्धमा त्यो कान भनिन्छ।
16विषयको सम्बन्धमा त्यो शब्द हो। यसको अधिष्ठाता देवता दिशाहरू हुन्। दोस्रो वायु हो। आत्माको सम्बन्धमा त्यो त्वचा भनिन्छ।
17विषयको सम्बन्धमा त्यो स्पर्शका विषय भनिन्छ; र त्यहाँ अधिष्ठाता देवता स्पर्श हो। तेस्रो तेज भनिएको छ। आत्माको सम्बन्धमा त्यो नेत्र भनिन्छ।
18विषयको सम्बन्धमा त्यो रूप हो; र सूर्य त्यसको देवता हो। चौथो जल जान्नुपर्दछ। आत्माको सम्बन्धमा त्यो जिह्वा भनिएको छ।
19विषयको सम्बन्धमा त्यो रस हो र त्यहाँ अधिष्ठाता देवता सोम हुन्। पाँचौँ पृथ्वी हो। आत्माको सम्बन्धमा त्यो नासिका भनिएको छ।
20विषयको सम्बन्धमा त्यो गन्ध हो; र त्यहाँ अधिष्ठाता देवता वायु हो। यसरी यो बताइयो कि यी पाँच तत्त्व कसरी तीन-तीनका समूहमा विभक्त छन्।
21त्यसपछि म अन्य (शेष) इन्द्रियका विषयमा सबै कुरा बताउनेछु। सत्यका ज्ञाता ब्राह्मणहरू भन्दछन् कि आत्माको सम्बन्धमा दुई चरणको उल्लेख गरिएको छ।
22विषयको सम्बन्धमा त्यो गति हो; र त्यहाँ अधिष्ठाता देवता विष्णु हुनुहुन्छ। अधोगामी गति भएको अपान वायु आत्माको सम्बन्धमा अधोद्वार भनिन्छ।
23विषयको सम्बन्धमा त्यो त्यागिने मल हो; र त्यहाँ अधिष्ठाता देवता मित्र हुन्। आत्माको सम्बन्धमा जननेन्द्रियको उल्लेख गरिएको छ, जो सम्पूर्ण प्राणीको उत्पादक हो।
24विषयको सम्बन्धमा त्यो जीवन-बीज हो; र अधिष्ठाता देवता प्रजापति हुन्। आत्माका सम्बन्ध जान्ने पुरुषहरूले आत्माको सम्बन्धमा दुई हातको उल्लेख गर्दछन्।
25विषयको सम्बन्धमा त्यो कर्म हो; र त्यहाँ अधिष्ठाता देवता इन्द्र हुन्। त्यसपछि आत्माको सम्बन्धमा वाणी छ, जो सम्पूर्ण देवतासँग सम्बद्ध छ।
26विषयको सम्बन्धमा त्यो बोलिएको शब्द हो। त्यहाँ अधिष्ठाता देवता अग्नि हुन्। आत्माको सम्बन्धमा मनको उल्लेख गरिएको छ, जो पाँच भूतको आत्माभित्र विचरण गर्दछ।
27विषयको सम्बन्धमा त्यो मानसिक व्यापार हो; र अधिष्ठाता देवता चन्द्रमा हुन्। आत्माको सम्बन्धमा अहंकार छ, जो सांसारिक जीवनको सम्पूर्ण क्रमको कारण हो।
28विषयको सम्बन्धमा त्यो आत्मबोध हो; र त्यहाँ अधिष्ठाता देवता रुद्र हुन्। आत्माको सम्बन्धमा बुद्धि छ, जसले छवटै इन्द्रियलाई गति दिन्छ।
29विषयको सम्बन्धमा त्यो हो जो जान्न योग्य छ, र त्यहाँ अधिष्ठाता देवता ब्रह्मा हुन्। सम्पूर्ण विद्यमान पदार्थका तीन आश्रय छन्। चौथो सम्भव छैन।
30ती हुन् — पृथ्वी, जल र आकाश। जन्म चार प्रकारको छ। कोही अण्डाबाट उत्पन्न हुन्छन्; कोही यस्ता अङ्कुरबाट उत्पन्न हुन्छन् जो पृथ्वी छेडेर माथि उठ्दछन्; कोही मलबाट उत्पन्न हुन्छन्; र कोही गर्भमा मांसपिण्डबाट उत्पन्न हुन्छन्।
31यसरी सम्पूर्ण प्राणीको जन्म चार प्रकारको छ। अब अन्य निम्न प्राणी पनि छन्, र त्यसै गरी ती पनि जो आकाशमा विचरण गर्दछन्।
32यिनलाई अण्डज जान्नुपर्दछ, र तिनलाई पनि जो छातीको बलले घस्रिन्छन्। कीट मलबाट उत्पन्न भनिन्छन्, र त्यसै गरी त्यस्तै अन्य प्राणी पनि।
33यो दोस्रो जन्म-प्रकार भनिएको छ र यो निम्न छ। हे द्विजश्रेष्ठ, जुन प्राणी केही समय बितेपछि पृथ्वी छेडेर जन्म लिन्छन्, ती उद्भिज्ज भनिन्छन्! दुई खुट्टा भएका अथवा अनेक खुट्टा भएका प्राणी, र जो बाङ्गो चालले हिँड्दछन्, ती जरायुज हुन्। हे नरश्रेष्ठ, तिनमा केही विकलाङ्ग पनि हुन्छन्! ब्रह्मको नित्य योनि दुई प्रकारको जान्नुपर्दछ — अर्थात् तप र पुण्यकर्म। विद्वान्हरूको यही सिद्धान्त हो। कर्मलाई नाना प्रकारको बुझ्नुपर्दछ, जस्तै यज्ञ, यज्ञमा दिइएका दान, र प्रत्येक जन्म लिनेका लागि स्वाध्यायको पुण्य कर्तव्य; प्राचीनहरूको यही उपदेश हो। हे द्विजश्रेष्ठ, जसले यसलाई विधिपूर्वक बुझ्दछ, ऊ योगयुक्त मानिन्छ।
34यो पनि जान कि त्यस्तो पुरुष आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट पनि मुक्त हुन्छ। यसरी मैले तिमीहरूलाई अध्यात्मविद्याको सिद्धान्त विधिपूर्वक भनिदिएँ।
35हे सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता ऋषिहरू, यसको ज्ञान तिनलाई प्राप्त हुन्छ जो पुरुष मानिन्छन्; अर्थात् इन्द्रियलाई, इन्द्रियका विषयलाई र पाँच महाभूतलाई मनमा स्थित राख्नुपर्दछ।
36जब सबै कुरा मनमा विलीन हुन्छ, तब मानिसले जीवनका सुखलाई बढी महत्त्व दिँदैन। जुन विद्वान्हरूको बुद्धि ज्ञानले युक्त छ, तिनीहरूले त्यसैलाई साँचो सुख मान्दछन्।
37त्यसपछि म तिमीहरूलाई सम्पूर्ण पदार्थको त्यागका विषयमा भन्नेछु — कोमल र कठोर, दुवै उपायले — जसले सूक्ष्म विषयमा लगाव उत्पन्न गर्दछ र जो कल्याणले युक्त छ।
38त्यो आचरण, जो गुणलाई गुण नमान्नुमा छ, जो आसक्तिरहित छ, जो एकान्तवास हो, जसले भेदलाई चिन्दैन, र जो ब्रह्मले परिपूर्ण छ — त्यही नै सम्पूर्ण सुखको मूल हो।
39जुन विद्वान्ले कछुवाले आफ्ना सम्पूर्ण अङ्ग समेटेझैँ सबैतिरबाट आफ्ना सम्पूर्ण कामना समेट्दछ, जो रागरहित छ र जो सबै कुराबाट मुक्त छ, ऊ सधैँ सुखी रहन्छ।
40सम्पूर्ण कामनालाई आत्माभित्र वशमा पारेर, आफ्नो तृष्णाको वध गरेर, ध्यानमा एकाग्र भएर र सम्पूर्ण प्राणीप्रति सद्भाव राख्ने मित्र बनेर ऊ ब्रह्ममा लीन हुन योग्य हुन्छ।
41आफ्ना विषयको सधैँ लालसा गर्ने सम्पूर्ण इन्द्रियको निग्रहबाट र बस्तीको त्यागबाट चिन्तनशील पुरुषमा अध्यात्मको अग्नि प्रज्वलित हुन्छ।
42जसरी दाउराले पोषित अग्नि आफ्ना बल्दै गरेका ज्वालाका कारण प्रकाशमान हुन्छ, त्यसै गरी इन्द्रियको निग्रहका कारण महान् आत्माले आफ्नो तेज प्रकट गर्दछ।
43जब शान्त आत्मा भएको पुरुषले सम्पूर्ण पदार्थलाई आफ्नै हृदयमा देख्दछ, तब आफ्नै तेजले प्रकाशित भई ऊ त्यसलाई प्राप्त गर्दछ जो सूक्ष्मभन्दा पनि सूक्ष्म छ र जसको उत्कृष्टताको कुनै बराबरी छैन।
44यो निश्चित छ कि यस शरीरमा रूपका लागि तेज छ, रगत तथा अन्य द्रवका लागि जल छ, स्पर्शको अनुभूतिका लागि वायु छ, मनको यस घृणित आधार (अर्थात् मांस, हाड आदि)का लागि पृथ्वी छ, र शब्दका लागि आकाश छ; कि यो रोग र शोकले व्याप्त छ; कि यो पाँच धाराले आप्लावित छ; कि यो पाँच भूतले बनेको छ; कि यसका नौ द्वार र दुई देवता छन्; कि यो रागले पूर्ण छ; कि यो हेर्न योग्य छैन; कि यो तीन गुणले बनेको छ; कि यसमा तीन धातु (अर्थात् वात, पित्त र कफ) छन्; कि यो सबै प्रकारका आसक्तिले प्रसन्न हुन्छ; र कि यो मोहले पूर्ण छ।
45यस मर्त्यलोकमा यसलाई चलाउन कठिन छ, र यो बुद्धिलाई नै आफ्नो आधार बनाएर टिक्दछ। त्यो शरीर नै मोह भनिन्छ। यही शरीर हो जो फैलिन्छ, खुम्चिन्छ, र अमरहरूसँग यस विश्वलाई जगाउँछ।
46इन्द्रियलाई वशमा पारेर मानिसले काम, क्रोध, भय, लोभ, वैर र असत्यको त्याग गर्दछ — जो नित्य छन् र त्यसैले जसको त्याग अत्यन्त कठिन छ।
47जसले यस संसारमा यिनलाई वशमा पारेको छ — अर्थात् तीन गुण र शरीरका पाँच भूतलाई — उसको आसन स्वर्गलोकमा सर्वोच्च हुन्छ। उसैद्वारा अनन्तको प्राप्ति हुन्छ।
48त्यस नदी पार गरेर, जसका अग्ला किनारा पाँच इन्द्रिय हुन्, जसको प्रबल जल मनका वृत्ति हुन्, र जसको सरोवर मोह हो, मानिसले काम र क्रोध — दुवैलाई वशमा पार्नुपर्दछ।
49तब सम्पूर्ण दोषबाट मुक्त त्यस्तो पुरुषले मनलाई मनमा एकाग्र गरेर र आत्मामा आत्मालाई देखेर त्यस परम तत्त्वको दर्शन गर्दछ।
50सबै कुरा बुझिसकेपछि ऊ सम्पूर्ण प्राणीमा आफ्नै आत्मालाई आफ्नै आत्माद्वारा देख्दछ — कहिले एक रूपमा र कहिले अनेक रूपमा, समय-समयमा रूप बदल्दै।
51निश्चय नै उसले एउटै दीपकबाट सय दीपकझैँ अनेक शरीरको अनुभव गर्न सक्दछ। वास्तवमा त्यही नै विष्णु र मित्र हो, त्यही नै वरुण र अग्नि तथा प्रजापति हो।
52त्यही नै स्रष्टा र विधाता हो; त्यही नै शक्तिशाली प्रभु हो, जसका मुख सबै दिशामा छन्। सम्पूर्ण प्राणीको हृदयस्वरूप त्यो महान् आत्मा त्यसैमा देदीप्यमान हुन्छ।
53सम्पूर्ण विद्वान् ब्राह्मण, देवता, असुर, यक्ष, पिशाच, पितृ, पक्षी, राक्षस, भूत र सम्पूर्ण महर्षिले उसैको स्तुति गर्दछन्।