अनुशासनिक पर्व — सुख के साधन; कल्याण का उद्गम
खण्ड 9 — अनुशासन से स्वर्गारोहण पर्व तक · अध्याय 165
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच शरतल्पगतं भीष्मं पाण्डवोऽथ कुरूद्वहः। युधिष्ठिरो हितं प्रेप्सुरपृच्छत् कल्मषापहम्॥
2युधिष्ठिर उवाच किं श्रेयः पुरुषस्येह किं कुर्वन् सुखमेधते। विपाप्मा स भवेत् केन किं वा कल्मषनाशनम्॥
3वैशम्पायन उवाच तस्मै शुश्रूषमाणाय भूयः शान्तनवस्तदा। दैवं वंशं यथान्यायमाचष्ट पुरुषर्षभ॥
4भीष्म उवाच अयं दैवतवंशो वै ऋषिवंशसमन्वितः। त्रिसंध्यं पठितः पुत्र कल्मषापहरः परः॥
5यदह्ना कुरुते पापमिन्द्रियैः पुरुषश्चरन्। बुद्धिपूर्वमबुद्धिर्वा रात्रौ यच्चापि संध्ययोः॥ मुच्यते सर्वपापेभ्यः कीर्तयन् वै शुचिः सदा। नान्धो न बधिरः काले कुरुते स्वस्तिमान् सदा॥
6तिर्यग्योनि न गच्छेच्च नरकं संकराणि च। न च दुःखभयं तस्य मरणे स न मुह्यति॥
7देवासुरगुरुर्देवः सर्वभूतनमस्कृतः। अचिन्त्योऽथाप्यनिर्देश्यः सर्वप्राणो ह्ययोनिजः॥
8पितामहो जगन्नाथः सावित्री ब्रह्मणः सती। वेदभूरथ कर्ता च विष्णुर्नारायणः प्रभुः॥ उमापतिर्विरूपाक्षः स्कन्दः सेनापतिस्तथा। विशाखो हुतभुग् वायुश्चन्द्रसूर्यो प्रभाकरौ॥ शक्रः शचीपतिर्देवो यमो धूमोर्णया सह। वरुणः सह गौर्या च सह ऋद्ध्या धनेश्वरः॥ सौम्या गौः सुरभिर्देवी विश्रवाश्च महानृषिः। संकल्पः सागरो गङ्गा स्रवन्त्योऽथ मरुद्गणः॥ वालखिल्यास्तपः सिद्धाः कृष्णद्वैपायनस्तथा। नारदः पर्वतश्चैव विश्वावसुर्हहाहुहूः॥ तुम्बुरुश्चित्रसेनश्च देवदूतश्च विश्रुतः। देवकन्या महाभागा दिव्याश्चाप्सरसां गणाः॥ उर्वशी मेनका रम्भा मिश्रकेशी ह्यलम्बुषा। विश्वाची च घृताची च पञ्चचूडा तिलोत्तमा॥ आदित्या वसवो रुद्राः साश्विनः पितरोऽपि च। धर्मः श्रुतं तपो दीक्षा व्यवसाय: पितामहः॥ शर्वर्यो दिवसाश्चैव मारीचः कश्यपस्तथा। शुक्रो बृहस्पति मो बुधो राहुः शनैश्चरः॥ नक्षत्राण्यतवश्चैव मासाः पक्षाः सवत्सराः। वैनतेयाः समुद्राश्च कद्रुजाः पन्नगास्तथा॥ शतद्रुक्ष विपाशा च चन्द्रभागा सरस्वती। सिंधुश्च देविका चैव प्रभासं पुष्कराणि च॥ गङ्गा महानदी वेणा कावेरी नर्मदा तथा। कुलप्पुना विशल्या च करतोयाम्बुवाहिनी॥ सरयूर्गण्डकी चैव लोहितश्च महानदः। ताम्रारुणा वेत्रवती पर्णाशा गौतमी तथा॥ गोदावरी च वेण्या च कृष्णवेणा तथाद्रिजा। दृषद्वती च कावेरी चक्षुर्मन्दाकिनी तथा॥ प्रयागं च प्रभासं च पुण्यं नैमिषमेव च। तच्च विश्वेश्वरस्थानं यत्र तद्विमलं सरः॥ पुण्यतीर्थं सुसलिलं कुरुक्षेत्रं प्रकीर्तितम्। सिंधूत्तमं तपोदानं जम्बूमार्गमथापि च॥ हिरण्वती वितस्ता च तथा प्लक्षवती नदी। वेदस्मृतिर्वेदवती मालवाथाश्ववत्यपि॥ भूमिभागास्तथा पुण्या गङ्गाद्वारमथापि च। ऋषिकुल्यास्तथा मेध्या नद्य: सिंधुवहास्तथा॥ चर्मण्वती नदी पुण्या कौशिकी यमुना तथा। नदी भीमरथी चैव बाहुदा च महानदी॥ माहेन्द्रवाणी त्रिदिवा नीलिका च सरस्वती। नन्दा चापरनन्दा च तथा तीर्थमहाह्रदः॥ गयाथ फल्गुतीर्थ च धर्मारण्यं सुरैर्वृतम्। तथा देवनदी पुण्या सरश्च ब्रह्मनिर्मितम्॥ पुण्यं त्रिलोकविख्यातं सर्वपापहरं शिवम्। हिमवान् पर्वतश्चैव दिव्यौषधिसमन्वितः॥ विध्यो धातुविचित्राङ्गस्तीर्थवानौषधान्वितः। मेरुर्महेन्द्रो मलयः श्वेतश्च रजतावृतः॥ शृङ्गवान् मन्दरो नीलो निषधो दर्दुरस्तथा। चित्रकूटोऽजनाभश्च पर्वतो गन्धमादनः॥ पुण्यः सोमगिरिश्चैव तथैवान्ये महीधराः। दिशश्च विदिशश्चैव क्षितिः सर्वे महीरुहाः॥ विश्वेदेवा नभश्चैव नक्षत्राणि ग्रहास्तथा। पान्तु नः सततं देवा: कीर्तिताऽकीर्तिता मया॥
9कीर्तयानो नरो ह्येतान् मुच्यते सर्वकिल्विषैः। स्तुवंश्च प्रतिनन्दंश्च मुच्यते सर्वतो भयात्॥
10सर्वसंकरपापेभ्यो देवतास्तवनन्दकः। देवतानन्तरं विप्रांस्तपः सिद्धास्तपोऽधिकान्॥
11कीर्तितान् कीर्तयिष्यामि सर्वपापप्रमोचनान्। यवक्रीतोऽथ रैभ्यश्च कक्षीवानौशिजस्तथा॥ भृग्वङ्गिरास्तथा कण्वो मेधातिथिरथ प्रभुः। बी च गुणसम्पन्न: प्राची दिशमुपाश्रिताः॥
12भद्रां दिशं महाभागा उल्मुचुः प्रमुचुस्तथा। मुमुचुश्च महाभागः स्वस्त्यात्रेयश्च वीर्यवान्॥ मित्रावरुणयोः पुत्रस्तथागस्त्यः प्रतापवान्। दृढायुश्चोर्ध्वबाहुश्च विश्रुतावृषिसत्तमौ॥
13पश्चिमां दिशमाश्रित्य य एधन्ते निबोध तान्। उषङ्गुः सह सोदर्यैः परिव्याधश्च वीर्यवान्॥ ऋर्षिर्दीर्घतमाश्चैव गौतमः काश्यपस्तथा। एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महानृषिः॥ अत्रेः पुत्रश्च धर्मात्मा तथा सारस्वतः प्रभुः। उत्तरां दिशमाश्रित्य य एधन्ते निबोध तान्॥
14अत्रिर्वसिष्ठः शक्तिश्च पाराशर्यश्च वीर्यवान्। विश्वामित्रो भरद्वाजो जमदग्निस्तथैव च।॥ ऋचीकपुत्रो रामश्च ऋषिरौद्दालकिस्तथा। श्वेतकेतुः कोहलश्च विपुलो देवलस्तथा॥ देवशर्मा च धौम्यश्च हस्तिकाश्यप एव च। लोमशो नाचिकेतश्च लोकहर्षण एव च॥ ऋषिरुग्रश्चवाश्चैव भार्गवश्च्यवनस्तथा।
15एष वै समवायश्च ऋषिदेवसमन्वितः॥ आद्यः प्रकीर्तितो राजन् सर्वपापप्रमोचनः।
16नृगो ययातिर्नहुषो यदुः पूरुश्च वीर्यवान्।॥ धुन्धुमारो दिलीपश्च सगरश्च प्रतापवान्। कृशाश्वो यौवनाश्वश्च चित्राश्वः सत्यवांस्तथा॥ दुष्यन्तो भरतश्चैव चक्रवर्ती महायशाः। पवनो जनकश्चैव तथा दृष्टरथो नृपः॥ रधुर्नरवरश्चैव तथा दशरथो नृपः। रामो राक्षसहा वीरः शशबिन्दुर्भगीरथः॥ हरिश्चन्द्रो मरुत्तश्च तथा दृढरथो नृपः। महोदर्यो डलर्कश्च ऐलश्चैव नराधिपः॥ करन्धमो नरश्रेष्ठः कध्मोरश्च नराधिपः। दक्षोऽम्बरीषः कुकुरो रैवतश्च महायशाः॥ कुरुः संवरणश्चैव मान्धाता सत्यविक्रमः। मुचुकुन्दश्च राजर्षिर्जगुर्जाह्नविसेवितः॥ आदिराजः पृथुर्वैन्यो मित्रभानुः प्रियङ्करः। त्रसदस्युस्तथा राजा श्वेतो राजर्षिसत्तमः॥ महाभिषश्च विख्यातो निमिराजा तथाष्टकः। आयुः क्षुपश्च राजर्षिः कक्षेयुश्च नराधिपः॥ प्रतर्दनो दिवोदासः सुदासः कोसलेश्वरः। ऐलो नलश्च राजर्षिर्मनुश्चैव प्रजापतिः॥ हविध्रश्च पृषध्रश्च प्रतीपः शान्तनुस्तथा। अजः प्राचीनबर्हिश्च तथेक्ष्वाकुर्महायशाः॥ अनरण्यो नरपतिर्जानुजंघस्तथैव च। कक्षसेनश्च राजर्षिर्ये चान्ये चानुकीर्तिताः॥
17तल्यमुत्थाय यो नित्यं संध्ये द्वेस्तमयोदये। पठेच्छुचिरनावृत्तः स धर्मफलभाग् भवेत्॥
18देवा देवर्षयश्चैव स्तुता राजर्षयस्तथा। पुष्टिमायुर्यशः स्वर्गे विधास्यन्ति ममेश्वराः॥
19मा विनं मा च मे पापं मा च मे परिपन्थिनः। ध्रुवो जयो मे नित्यः स्यात् परत्र च शुभा गतिः।।६२।
20मा विनं मा च मे पापं मा च मे परिपन्थिनः। ध्रुवो जयो मे नित्यः स्यात् परत्र च शुभा गतिः।।६२।
अंग्रेज़ी
1Vaishampayana said Desirous of acquiring the merit which destroys sins that perpetuator of Kuru's race, viz., Yudhishthira the son of Pandu, questioned Bhishma who was lying on a bed of arrows saying.
2Yudhishthira said What, indeed, is beneficial for a person in this world? What is that by doing which one may acquire happiness? By what may one be purged of all his sins? Indeed, what is that which destroys sins?
3Vaishampayana said On this subject, the royal son of Shantanu, ( foremost of men, duly recited the names of the celestials to Yudhishthira who was desirous of hearing.
4Bhishma said O son, the following names of the celestials with those of the Rishis, if duly recited morning, noon, and evening, destroy all sins.
5Acting with the help of his senses, whatever sins one may commit by day or by night or by the two twilight's, willingly or unwillingly, one is sure to be cleansed therefrom and become thoroughly pure by reciting these names. One, man never that takes those names, has never to become blind or deaf indeed, by taking those names, one always succeeds in getting what is beneficial.
6Such a never takes birth in the intermediate order of being never goes to hell and never becomes a human being of any of the mixed castes. He has never to fear any calamity. When death comes, he becomes stupefied.
7The master of all the celestials and Apsaras, resplendent with effulgence, adored of all creatures, inconceivable, indescribable, the life of all living beings, and unborn is the Grandfather Brahman, that Lord of the universe. His chaste wife is Savittri. Then comes that origin of the Vedas, the creator Vishnu, otherwise called Narayana of immeasurable power.
8Then comes the three-eye Lord of Uma; then Scanda the commander in-chief of the celestial army, then Vishoka; then Agni the eater of sacrificial libations; then Vayu the god of wind; then Chandramas; then the sungod, gifted with effulgence; then the illustrious Shankra the husband of Sachi, and Yama with his wife Dhumorna; and Varuna with Gauri; Kubera the lord of riches, with his wife Riddhi; the amiable and illustrious cow Surabhi, the great Rishi Vishravas; Sankalpa, Ocean, Ganga; the other sacred Rivers, the Maruts; the Valakhilyas crowned with success of penances; the island-born Krishna, Narada, Parvata; Vishvavasu; the Hahas; the Huhus; Tumburu; Chitrasena; the celestial messenger; the highly blessed celestial maidens; the celestial Apsaras; Urvashi, Menaka, Ramba, Mishrakeshi, Almbusha, Vishvachi, Ghritachi, Panchchada, Tilottama, the Adityas, the Vasus, the Ashvins, the Pitris; Dharma, (Righteousness); Vedic learning, Penances, Diksha, Perseverance (in religious acts) the Grandfather, Day and Night, Kashyapa, the the son of Marichi, Shukra, Brihaspati, Mangala the son of Earth, Vudha, Rahu, Shanaishchara, the Constellations, the Seasons, the Months, the fortnights, the Year, Garuda the son of Vinata, the several Oceans, the sons of Kadru, viz., the Snakes, Shatarudra, Vipasha, Chandrabhaga, Sarasvati, Sindhu, Devika, Prabhasa, the lakes of Pushkara, Ganga, Mahanadi, Vena, Kaveri, Narmada, Kaulampuna, Vishalya, Karatoya, Ambuvahini, Saryu, Gandaki, the great river Lohita, Tamra, Aruna, Vetravati, Parnasa, Gautami, Godavari, Vena, Krisnnavena, Dvije, Drishdvati, Kaveri, Vankhu, Mandakini, Prayaga, Prabhasa, the sacred Naimisha, the spot sacred to Vishvaswera or Mahadeva, viz., Kashi, that lake of crystal water, Kurukshetra, full of many sacred waters, the foremost of oceans (viz., the ocean of milk), Penances, Gifts, Jambamarga, Hiranwati, Vitasta the river Plakshavati, Vadasmriti, Vedamati, Malava, on Ashvavati, all sacred spots Earth, Gangadvars, the sacred Rishikulya, the river Chitravaha, the Charmanwati, the sacred river Kaushiki, the Yamuna, the river Bhimarathi, the great river Vahuda, Mahendravani, Tridiva, Milika, Sarasvati, Nanda the other Nanda, the large sacred lake Gaya, Phalgutirtha, Dharmaranya (the sacred forest) inhabited by the celestials, the sacred celestial river, the lake created by the Grandfather Brahinan, which is sacred and celebrated over the three worlds and auspicious and capable of purifying all sins, the Himavat mountain having excellent herbs, the Vindhya mountain variegated with various kinds of metals, containing many Tirhas and evergrown with medicinal herbs, Meru, Mahendrs, Malays, Shveta gifted with silver, Shringavat, Mandara, Nila, Nishadha, Dardura, Chitrakuta, Anjanabha, the Gandhamadana mountains, the sacred Somagiri, the various other mountains, the cardinal points of the compass, the subsidiary points, the Earth, all the trees, the Vishvedevas, the Firmament, the Constellations, the Planets, and the Deities, let these all, named and unnamed, rescue and purify us.
9The man, who takes the names of these, becomes purged of all his sins. By singing their praises and pleasing them, one becomes freed from every fear.
10Indeed, the man, who delights in singing the hymns in laudation of the deities, becomes purged of all such sins as lead to birth in impure orders.
11After this recital of the deities, I shall name those learned Brahmanas crowned with ascetic merit and success and capable of purifying one of every sin. They are Yavakrita and Raibhya and Kakshivat and Aushija, and Bhrigu and Angirasa and Kanva and the powerful Medhatithi, and Varhi endued with every accomplishment. These all belong to the Eastern region.
12Others, viz., Unmuchu, Pramuchu, Mumuchu, all highly blessed, the highly energetic Svastyatreya, the highly powerful Agastya, the son of Mitra and Varuna; Dridhayu and Urdhavahu, those two foremost and celebrated of Rishis, these live in the Southern quarter.
13Listen now to me as I name those Rishis who live in the Western quarter. They are Ushangu with his uterine brothers, greatly energetic, Dirghatamas, Gautama, Kashyapa, Ekata, Dvita, Trita, the righteous-souled son of Atri (viz., Durvasa). and and the powerful Sarasvati, Listen now to me as I name those Rishis who adore the celestial in sacrifices, living in the Northern region.
14They are Atri, Vasishtha, Shakti, Parashara's son Vyasa of Great energy; Vishvamitra, Bharadvaja, Jamadagni, the son of Richika, Rama, Auddalaka, Shvetaketu, Kohala, Vipula, Devala Devasharian, Dhaumya, Hastikashyapa, Lomasha, Nachiketa, Lomaharshana, Ugrashravas, and Bhrigu's son Chyavana. This is the number of Rishis gifted with Vedic learning.
15They are primeval Rishis, O king, whose names, if taken, are capable of purifying one of every sin. After this I shall recite the names of the principle kings.
16They are Nriga, Yayati, Nahusha, Yadu, highly energetic Puru, Sagara, Dhundhumara, Dilpa of great prowess, Krisashva, Yauvanashva, Chitrashva, Satyavat, Dushmanta, Bharata who became an illustrious Emperor over many kings, Dasharatha, the heroic Rama, that destroyer of Rakshas, Shashabindu, Bhagiratha, Harishchandra, Maruta, Dridharatha, the highly fortunate Alarka, Aila, Karandhama, that foremost of men, Kashmira, Daksha, Ambarisha, Kukura, highly illustrious Raivata, Kuru, Samvarana, Mandhatri of Unmitigated prowess, the royal sage Muchukunda, Jahnu who was much favoured by Janhavi (Ganga), the first (in point of time) of all kings, viz., Prithu the son of Vena, Mitrabhanu, Priyankara, Trasadasyu, Shveta that foremost of royal sages, the celebrated Mahabhisha, Nimi. Ashtaka, Ayu, the royal sage Kshupa, Kaksheyu, Pratarddana, Divodasa, Sudasa, Koshaleshvara, Aila, Nala, the royal sage Manu, that lord of all creatures, Havidhra, Prishadhra, Pratipa, Shantanu, Aja, the Senior Varhi, Ikshvaku of great fame, Anaranya, Janujangha the royal sage Kakshasena, and inany others not named (in history).
17That man, who rising carly in the morning, takes the names of these kings at the two twilight's, viz., at sunset and sunrise, with a pure body and mind and without distracted attention, wins great religious merit.
18One should sing the praises of the celestial Rishis, and the royal sages and say, These lord of the creation will ordain my growth, longevity and fame.
19Let no calamity visit me, let no sin define me, and let there be no opponents or enemies of mine. Forsooth, I will always have victory and an auspicious end hereafter.
20Let no calamity visit me, let no sin define me, and let there be no opponents or enemies of mine. Forsooth, I will always have victory and an auspicious end hereafter.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — पापों का नाश करने वाले पुण्य को प्राप्त करने की इच्छा से कुरुवंश के उन प्रवर्तक, पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर ने शरशय्या पर लेटे हुए भीष्म से यह पूछा।
2युधिष्ठिर ने कहा — इस लोक में मनुष्य के लिए वस्तुतः कल्याणकारी क्या है? वह क्या है जिसे करने से मनुष्य सुख प्राप्त कर सकता है? किससे मनुष्य अपने समस्त पापों से मुक्त हो सकता है? वस्तुतः वह क्या है जो पापों का नाश करता है?
3वैशम्पायन ने कहा — इस विषय पर शान्तनु के राजपुत्र, नरश्रेष्ठ (भीष्म) ने सुनने के इच्छुक युधिष्ठिर को देवताओं के नाम विधिपूर्वक सुनाए।
4भीष्म ने कहा — हे पुत्र, ऋषियों के नामों सहित देवताओं के ये नाम, यदि प्रातः, मध्याह्न और सायं विधिपूर्वक उच्चारित किए जाएँ, तो समस्त पापों का नाश करते हैं।
5इन्द्रियों की सहायता से कर्म करते हुए मनुष्य दिन में, रात्रि में अथवा दोनों सन्ध्याओं में, जान-बूझकर अथवा अनजाने में जो भी पाप करे, इन नामों के उच्चारण से वह उनसे निश्चय ही शुद्ध हो जाता है और पूर्णतः पवित्र हो जाता है। जो मनुष्य इन नामों का उच्चारण करता है, उसे कभी अन्धा अथवा बहरा नहीं होना पड़ता; वस्तुतः इन नामों के उच्चारण से मनुष्य सदा कल्याणकारी वस्तु प्राप्त करने में सफल होता है।
6ऐसा मनुष्य कभी तिर्यक् योनि में जन्म नहीं लेता, कभी नरक में नहीं जाता और कभी किसी संकर जाति का मनुष्य नहीं होता। उसे किसी विपत्ति का भय नहीं रहता। मृत्यु आने पर भी वह मोहग्रस्त नहीं होता।
7समस्त देवताओं और अप्सराओं के स्वामी, तेज से देदीप्यमान, समस्त प्राणियों द्वारा पूजित, अचिन्त्य, अनिर्वचनीय, समस्त जीवों के प्राणस्वरूप और अजन्मा — वे ही पितामह ब्रह्मा हैं, वे ही इस विश्व के अधिपति हैं। उनकी पतिव्रता पत्नी सावित्री हैं। तत्पश्चात् वेदों के उद्गम, स्रष्टा विष्णु आते हैं, जो अपरिमित शक्ति वाले नारायण भी कहलाते हैं।
8तत्पश्चात् उमा के त्रिनेत्रधारी स्वामी (शिव); फिर देवसेना के सेनापति स्कन्द; फिर विशोक; फिर यज्ञ की आहुतियों का भक्षण करने वाले अग्नि; फिर वायुदेव; फिर चन्द्रमा; फिर तेज से सम्पन्न सूर्यदेव; फिर शची के पति यशस्वी शक्र (इन्द्र); तथा अपनी पत्नी धूम्रोर्णा सहित यम; गौरी सहित वरुण; अपनी पत्नी ऋद्धि सहित धनपति कुबेर; सौम्य और यशस्विनी गौ सुरभि; महर्षि विश्रवा; संकल्प, समुद्र, गंगा; अन्य पवित्र नदियाँ; मरुद्गण; तपस्या की सिद्धि से विभूषित वालखिल्य; द्वीप में उत्पन्न कृष्ण (व्यास), नारद, पर्वत; विश्वावसु; हाहा; हूहू; तुम्बुरु; देवदूत चित्रसेन; परम भाग्यशालिनी देवकन्याएँ; दिव्य अप्सराएँ; उर्वशी, मेनका, रम्भा, मिश्रकेशी, अलम्बुषा, विश्वाची, घृताची, पञ्चचूडा, तिलोत्तमा; आदित्यगण, वसुगण, अश्विनीकुमार, पितृगण; धर्म; वेदविद्या, तप, दीक्षा, (धार्मिक कर्मों में) दृढ़ता, पितामह, दिन और रात्रि; मरीचि के पुत्र कश्यप, शुक्र, बृहस्पति, पृथ्वी के पुत्र मङ्गल, बुध, राहु, शनैश्चर; नक्षत्र, ऋतुएँ, मास, पक्ष, वर्ष; विनता के पुत्र गरुड़, अनेक समुद्र, कद्रू के पुत्र अर्थात् सर्पगण; शतरुद्रा, विपाशा, चन्द्रभागा, सरस्वती, सिन्धु, देविका, प्रभासा, पुष्कर के सरोवर, गंगा, महानदी, वेणा, कावेरी, नर्मदा, कौलम्पुना, विशल्या, करतोया, अम्बुवाहिनी, सरयू, गण्डकी, महानदी लोहित, ताम्रा, अरुणा, वेत्रवती, पर्णाशा, गौतमी, गोदावरी, वेणा, कृष्णवेणा, द्विजा, दृषद्वती, कावेरी, वङ्क्षु, मन्दाकिनी, प्रयाग, प्रभास, पवित्र नैमिष, विश्वेश्वर अर्थात् महादेव का पवित्र स्थान काशी, वह स्फटिक-सा निर्मल जल वाला सरोवर, अनेक पवित्र तीर्थों से पूर्ण कुरुक्षेत्र, समुद्रों में श्रेष्ठ (अर्थात् क्षीरसागर), तप, दान, जम्बूमार्ग, हिरण्वती, वितस्ता, प्लक्षवती नदी, वदस्मृति, वेदमती, मालवा, अश्ववती, पृथ्वी के समस्त पवित्र स्थान, गंगाद्वार, पवित्र ऋषिकुल्या, चित्रवहा नदी, चर्मण्वती, पवित्र कौशिकी नदी, यमुना, भीमरथी नदी, महानदी वाहुदा, महेन्द्रवाणी, त्रिदिवा, मिलिका, सरस्वती, नन्दा, दूसरी नन्दा, विशाल पवित्र सरोवर गया, फल्गुतीर्थ, देवताओं से सेवित धर्मारण्य, पवित्र दिव्य नदी, पितामह ब्रह्मा द्वारा निर्मित वह सरोवर जो पवित्र है, तीनों लोकों में विख्यात, मंगलमय और समस्त पापों को धो डालने में समर्थ है, उत्तम ओषधियों से युक्त हिमवान् पर्वत, नाना प्रकार की धातुओं से चित्रित, अनेक तीर्थों से युक्त और ओषधियों से भरा विन्ध्य पर्वत, मेरु, महेन्द्र, मलय, रजत से सम्पन्न श्वेत, शृङ्गवान्, मन्दर, नील, निषध, दर्दुर, चित्रकूट, अञ्जनाभ, गन्धमादन पर्वत, पवित्र सोमगिरि, अन्य नाना पर्वत, दिशाएँ, विदिशाएँ, पृथ्वी, समस्त वृक्ष, विश्वेदेव, आकाश, नक्षत्र, ग्रह और देवगण — ये सब, जिनके नाम लिए गए और जिनके नहीं भी लिए गए, हमारी रक्षा करें और हमें पवित्र करें।
9जो मनुष्य इनके नाम लेता है, वह अपने समस्त पापों से मुक्त हो जाता है। इनकी स्तुति गाकर और इन्हें प्रसन्न करके मनुष्य समस्त भय से मुक्त हो जाता है।
10वस्तुतः जो मनुष्य देवताओं की स्तुति के स्तोत्र गाने में आनन्द लेता है, वह उन समस्त पापों से मुक्त हो जाता है जो अपवित्र योनियों में जन्म का कारण बनते हैं।
11देवताओं के इस कीर्तन के पश्चात् अब मैं उन विद्वान् ब्राह्मणों के नाम लूँगा जो तपोबल और सिद्धि से विभूषित हैं तथा मनुष्य को समस्त पापों से पवित्र करने में समर्थ हैं। वे हैं — यवक्रीत, रैभ्य, कक्षीवान्, औशिज, भृगु, अङ्गिरा, कण्व, पराक्रमी मेधातिथि और समस्त गुणों से युक्त वर्हि। ये सब पूर्व दिशा के हैं।
12अन्य, अर्थात् उन्मुचु, प्रमुचु, मुमुचु — ये सब परम भाग्यशाली हैं; परम तेजस्वी स्वस्त्यात्रेय; मित्र और वरुण के पुत्र परम शक्तिशाली अगस्त्य; दृढ़ायु और ऊर्ध्वबाहु — वे दोनों श्रेष्ठ और विख्यात ऋषि — ये दक्षिण दिशा में रहते हैं।
13अब मुझसे उन ऋषियों के नाम सुनो जो पश्चिम दिशा में रहते हैं। वे हैं — अपने सहोदर भाइयों सहित परम तेजस्वी उशङ्गु, दीर्घतमा, गौतम, कश्यप, एकत, द्वित, त्रित, अत्रि के धर्मात्मा पुत्र (अर्थात् दुर्वासा) और पराक्रमी सारस्वत। अब मुझसे उन ऋषियों के नाम सुनो जो उत्तर दिशा में रहते हुए यज्ञों में देवताओं की आराधना करते हैं।
14वे हैं — अत्रि, वसिष्ठ, शक्ति, पराशर के पुत्र महातेजस्वी व्यास; विश्वामित्र, भरद्वाज, जमदग्नि, ऋचीक के पुत्र राम (परशुराम), औद्दालक, श्वेतकेतु, कोहल, विपुल, देवल, देवशर्मा, धौम्य, हस्तिकश्यप, लोमश, नचिकेता, लोमहर्षण, उग्रश्रवा और भृगु के पुत्र च्यवन। वेदविद्या से सम्पन्न ऋषियों की यही संख्या है।
15हे राजन्, ये आदिकाल के ऋषि हैं, जिनके नाम लिए जाएँ तो वे मनुष्य को समस्त पापों से पवित्र करने में समर्थ हैं। इसके पश्चात् मैं प्रमुख राजाओं के नाम कहूँगा।
16वे हैं — नृग, ययाति, नहुष, यदु, परम तेजस्वी पुरु, सगर, धुन्धुमार, महापराक्रमी दिलीप, कृशाश्व, यौवनाश्व, चित्राश्व, सत्यवान्, दुष्मन्त, वे भरत जो अनेक राजाओं के ऊपर यशस्वी सम्राट् हुए, दशरथ, राक्षसों का नाश करने वाले वीर राम, शशबिन्दु, भगीरथ, हरिश्चन्द्र, मरुत, दृढ़रथ, परम भाग्यशाली अलर्क, ऐल, करन्धम, नरश्रेष्ठ काश्मीर, दक्ष, अम्बरीष, कुकुर, परम यशस्वी रैवत, कुरु, संवरण, अप्रतिहत पराक्रम वाले मान्धाता, राजर्षि मुचुकुन्द, जाह्नवी (गंगा) के अत्यन्त कृपापात्र जह्नु, समस्त राजाओं में (काल की दृष्टि से) प्रथम अर्थात् वेन के पुत्र पृथु, मित्रभानु, प्रियङ्कर, त्रसदस्यु, राजर्षियों में श्रेष्ठ श्वेत, विख्यात महाभिष, निमि, अष्टक, आयु, राजर्षि क्षुप, कक्षेयु, प्रतर्दन, दिवोदास, सुदास, कोशलेश्वर, ऐल, नल, समस्त प्राणियों के स्वामी राजर्षि मनु, हविध्र, प्रिषध्र, प्रतीप, शान्तनु, अज, वृद्ध वर्हि, महायशस्वी इक्ष्वाकु, अनरण्य, जनुजङ्घ, राजर्षि कक्षसेन तथा और भी अनेक जिनके नाम (इतिहास में) नहीं आए।
17जो मनुष्य प्रातःकाल शीघ्र उठकर, शरीर और मन से पवित्र होकर तथा एकाग्रचित्त होकर दोनों सन्ध्याओं में — अर्थात् सूर्यास्त और सूर्योदय के समय — इन राजाओं के नाम लेता है, वह महान् धर्मलाभ प्राप्त करता है।
18मनुष्य को देवर्षियों तथा राजर्षियों की स्तुति गाकर यह कहना चाहिए — ये प्रजापति मेरी वृद्धि, आयु और कीर्ति का विधान करेंगे।
19मुझ पर कोई विपत्ति न आए, कोई पाप मुझे दूषित न करे, और मेरा कोई प्रतिद्वन्द्वी अथवा शत्रु न हो। निश्चय ही मुझे सदा विजय प्राप्त हो और आगे शुभ गति प्राप्त हो।
20मुझ पर कोई विपत्ति न आए, कोई पाप मुझे दूषित न करे, और मेरा कोई प्रतिद्वन्द्वी अथवा शत्रु न हो। निश्चय ही मुझे सदा विजय प्राप्त हो और आगे शुभ गति प्राप्त हो।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — पापको नाश गर्ने पुण्य प्राप्त गर्ने इच्छाले कुरुवंशका ती प्रवर्तक, पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरले शरशय्यामा पल्टिरहेका भीष्मलाई यसो भनी सोधे।
2युधिष्ठिरले भने — यस लोकमा मानिसका लागि वास्तवमा कल्याणकारी के हो? त्यो के हो जुन गरेर मानिसले सुख प्राप्त गर्न सक्दछ? केबाट मानिस आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन सक्दछ? वास्तवमा त्यो के हो जसले पापको नाश गर्दछ?
3वैशम्पायनले भने — यस विषयमा शान्तनुका राजपुत्र, नरश्रेष्ठ (भीष्म)ले सुन्न इच्छुक युधिष्ठिरलाई देवताहरूका नाम विधिपूर्वक सुनाए।
4भीष्मले भने — हे पुत्र, ऋषिहरूका नामसहित देवताहरूका यी नाम, यदि बिहान, मध्याह्न र साँझ विधिपूर्वक उच्चारण गरिए भने, सम्पूर्ण पापको नाश गर्दछन्।
5इन्द्रियको सहायताले कर्म गर्दै मानिसले दिनमा, रातमा अथवा दुवै सन्ध्यामा, जानीजानी अथवा नजानी जुनसुकै पाप गरे पनि, यी नामको उच्चारणले ऊ तीबाट निश्चय नै शुद्ध हुन्छ र पूर्णतः पवित्र हुन्छ। जुन मानिसले यी नाम उच्चारण गर्दछ, उसलाई कहिल्यै अन्धो अथवा बहिरो हुनुपर्दैन; वास्तवमा यी नामको उच्चारणले मानिस सधैँ कल्याणकारी वस्तु प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
6त्यस्तो मानिस कहिल्यै तिर्यक् योनिमा जन्म लिँदैन, कहिल्यै नर्कमा जाँदैन र कहिल्यै कुनै सङ्कर जातिको मानिस हुँदैन। उसलाई कुनै विपत्तिको भय रहँदैन। मृत्यु आउँदा पनि ऊ मोहग्रस्त हुँदैन।
7सम्पूर्ण देवता र अप्सराका स्वामी, तेजले देदीप्यमान, सम्पूर्ण प्राणीद्वारा पूजित, अचिन्त्य, अनिर्वचनीय, सम्पूर्ण जीवका प्राणस्वरूप र अजन्मा — उनै पितामह ब्रह्मा हुन्, उनै यस विश्वका अधिपति हुन्। उनकी पतिव्रता पत्नी सावित्री हुन्। त्यसपछि वेदका उद्गम, स्रष्टा विष्णु आउँछन्, जो अपरिमित शक्ति भएका नारायण पनि भनिन्छन्।
8त्यसपछि उमाका त्रिनेत्रधारी स्वामी (शिव); अनि देवसेनाका सेनापति स्कन्द; अनि विशोक; अनि यज्ञका आहुति भक्षण गर्ने अग्नि; अनि वायुदेव; अनि चन्द्रमा; अनि तेजले सम्पन्न सूर्यदेव; अनि शचीका पति यशस्वी शक्र (इन्द्र); तथा आफ्नी पत्नी धूम्रोर्णासहित यम; गौरीसहित वरुण; आफ्नी पत्नी ऋद्धिसहित धनपति कुबेर; सौम्य र यशस्विनी गाई सुरभि; महर्षि विश्रवा; सङ्कल्प, समुद्र, गङ्गा; अन्य पवित्र नदीहरू; मरुद्गण; तपस्याको सिद्धिले विभूषित वालखिल्यहरू; द्वीपमा उत्पन्न कृष्ण (व्यास), नारद, पर्वत; विश्वावसु; हाहा; हूहू; तुम्बुरु; देवदूत चित्रसेन; परम भाग्यशालिनी देवकन्याहरू; दिव्य अप्सराहरू; उर्वशी, मेनका, रम्भा, मिश्रकेशी, अलम्बुषा, विश्वाची, घृताची, पञ्चचूडा, तिलोत्तमा; आदित्यगण, वसुगण, अश्विनीकुमार, पितृगण; धर्म; वेदविद्या, तप, दीक्षा, (धार्मिक कर्ममा) दृढता, पितामह, दिन र रात; मरीचिका पुत्र कश्यप, शुक्र, बृहस्पति, पृथ्वीका पुत्र मङ्गल, बुध, राहु, शनैश्चर; नक्षत्र, ऋतुहरू, महिना, पक्ष, वर्ष; विनताका पुत्र गरुड, अनेक समुद्र, कद्रूका पुत्र अर्थात् सर्पगण; शतरुद्रा, विपाशा, चन्द्रभागा, सरस्वती, सिन्धु, देविका, प्रभासा, पुष्करका सरोवर, गङ्गा, महानदी, वेणा, कावेरी, नर्मदा, कौलम्पुना, विशल्या, करतोया, अम्बुवाहिनी, सरयू, गण्डकी, महानदी लोहित, ताम्रा, अरुणा, वेत्रवती, पर्णाशा, गौतमी, गोदावरी, वेणा, कृष्णवेणा, द्विजा, दृषद्वती, कावेरी, वङ्क्षु, मन्दाकिनी, प्रयाग, प्रभास, पवित्र नैमिष, विश्वेश्वर अर्थात् महादेवको पवित्र स्थान काशी, त्यो स्फटिकजस्तै निर्मल जल भएको सरोवर, अनेक पवित्र तीर्थले पूर्ण कुरुक्षेत्र, समुद्रहरूमा श्रेष्ठ (अर्थात् क्षीरसागर), तप, दान, जम्बूमार्ग, हिरण्वती, वितस्ता, प्लक्षवती नदी, वदस्मृति, वेदमती, मालवा, अश्ववती, पृथ्वीका सम्पूर्ण पवित्र स्थान, गङ्गाद्वार, पवित्र ऋषिकुल्या, चित्रवहा नदी, चर्मण्वती, पवित्र कौशिकी नदी, यमुना, भीमरथी नदी, महानदी वाहुदा, महेन्द्रवाणी, त्रिदिवा, मिलिका, सरस्वती, नन्दा, अर्को नन्दा, विशाल पवित्र सरोवर गया, फल्गुतीर्थ, देवताहरूले सेवित धर्मारण्य, पवित्र दिव्य नदी, पितामह ब्रह्माद्वारा निर्मित त्यो सरोवर जो पवित्र छ, तीनै लोकमा विख्यात, मङ्गलमय र सम्पूर्ण पाप पखाल्न समर्थ छ, उत्तम औषधिले युक्त हिमवान् पर्वत, नाना प्रकारका धातुले चित्रित, अनेक तीर्थले युक्त र औषधिले भरिएको विन्ध्य पर्वत, मेरु, महेन्द्र, मलय, चाँदीले सम्पन्न श्वेत, शृङ्गवान्, मन्दर, नील, निषध, दर्दुर, चित्रकूट, अञ्जनाभ, गन्धमादन पर्वत, पवित्र सोमगिरि, अन्य नाना पर्वत, दिशाहरू, विदिशाहरू, पृथ्वी, सम्पूर्ण रूख, विश्वेदेव, आकाश, नक्षत्र, ग्रह र देवगण — यी सबै, जसका नाम लिइए र जसका लिइएनन् पनि, हाम्रो रक्षा गरून् र हामीलाई पवित्र पारून्।
9जुन मानिसले यिनका नाम लिन्छ, ऊ आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छ। यिनको स्तुति गाएर र यिनलाई प्रसन्न पारेर मानिस सम्पूर्ण भयबाट मुक्त हुन्छ।
10वास्तवमा जुन मानिस देवताहरूको स्तुतिका स्तोत्र गाउनमा आनन्द लिन्छ, ऊ ती सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छ जसले अपवित्र योनिमा जन्मको कारण बन्दछन्।
11देवताहरूको यस कीर्तनपछि अब म ती विद्वान् ब्राह्मणहरूका नाम लिनेछु जो तपोबल र सिद्धिले विभूषित छन् तथा मानिसलाई सम्पूर्ण पापबाट पवित्र पार्न समर्थ छन्। तिनीहरू हुन् — यवक्रीत, रैभ्य, कक्षीवान्, औशिज, भृगु, अङ्गिरा, कण्व, पराक्रमी मेधातिथि र सम्पूर्ण गुणले युक्त वर्हि। यी सबै पूर्व दिशाका हुन्।
12अरू, अर्थात् उन्मुचु, प्रमुचु, मुमुचु — यी सबै परम भाग्यशाली छन्; परम तेजस्वी स्वस्त्यात्रेय; मित्र र वरुणका पुत्र परम शक्तिशाली अगस्त्य; दृढायु र ऊर्ध्वबाहु — ती दुई श्रेष्ठ र विख्यात ऋषि — यी दक्षिण दिशामा बस्दछन्।
13अब मबाट ती ऋषिहरूका नाम सुन जो पश्चिम दिशामा बस्दछन्। तिनीहरू हुन् — आफ्ना सहोदर भाइहरूसहित परम तेजस्वी उशङ्गु, दीर्घतमा, गौतम, कश्यप, एकत, द्वित, त्रित, अत्रिका धर्मात्मा पुत्र (अर्थात् दुर्वासा) र पराक्रमी सारस्वत। अब मबाट ती ऋषिहरूका नाम सुन जो उत्तर दिशामा बस्दै यज्ञमा देवताहरूको आराधना गर्दछन्।
14तिनीहरू हुन् — अत्रि, वसिष्ठ, शक्ति, पराशरका पुत्र महातेजस्वी व्यास; विश्वामित्र, भरद्वाज, जमदग्नि, ऋचीकका पुत्र राम (परशुराम), औद्दालक, श्वेतकेतु, कोहल, विपुल, देवल, देवशर्मा, धौम्य, हस्तिकश्यप, लोमश, नचिकेता, लोमहर्षण, उग्रश्रवा र भृगुका पुत्र च्यवन। वेदविद्याले सम्पन्न ऋषिहरूको यही सङ्ख्या हो।
15हे राजन्, यी आदिकालका ऋषि हुन्, जसका नाम लिइए भने ती मानिसलाई सम्पूर्ण पापबाट पवित्र पार्न समर्थ छन्। यसपछि म प्रमुख राजाहरूका नाम भन्नेछु।
16तिनीहरू हुन् — नृग, ययाति, नहुष, यदु, परम तेजस्वी पुरु, सगर, धुन्धुमार, महापराक्रमी दिलीप, कृशाश्व, यौवनाश्व, चित्राश्व, सत्यवान्, दुष्मन्त, ती भरत जो अनेक राजामाथि यशस्वी सम्राट् भए, दशरथ, राक्षसहरूको नाश गर्ने वीर राम, शशबिन्दु, भगीरथ, हरिश्चन्द्र, मरुत, दृढरथ, परम भाग्यशाली अलर्क, ऐल, करन्धम, नरश्रेष्ठ काश्मीर, दक्ष, अम्बरीष, कुकुर, परम यशस्वी रैवत, कुरु, संवरण, अप्रतिहत पराक्रम भएका मान्धाता, राजर्षि मुचुकुन्द, जाह्नवी (गङ्गा)का अत्यन्त कृपापात्र जह्नु, सम्पूर्ण राजामा (कालको दृष्टिले) प्रथम अर्थात् वेनका पुत्र पृथु, मित्रभानु, प्रियङ्कर, त्रसदस्यु, राजर्षिहरूमा श्रेष्ठ श्वेत, विख्यात महाभिष, निमि, अष्टक, आयु, राजर्षि क्षुप, कक्षेयु, प्रतर्दन, दिवोदास, सुदास, कोशलेश्वर, ऐल, नल, सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी राजर्षि मनु, हविध्र, प्रिषध्र, प्रतीप, शान्तनु, अज, वृद्ध वर्हि, महायशस्वी इक्ष्वाकु, अनरण्य, जनुजङ्घ, राजर्षि कक्षसेन तथा अरू पनि अनेक जसका नाम (इतिहासमा) आएनन्।
17जुन मानिस बिहान चाँडै उठेर, शरीर र मनले पवित्र भई तथा एकाग्रचित्त भई दुवै सन्ध्यामा — अर्थात् सूर्यास्त र सूर्योदयको समयमा — यी राजाहरूका नाम लिन्छ, उसले महान् धर्मलाभ प्राप्त गर्दछ।
18मानिसले देवर्षि तथा राजर्षिहरूको स्तुति गाएर यसो भन्नुपर्दछ — यी प्रजापतिहरूले मेरो वृद्धि, आयु र कीर्तिको विधान गर्नेछन्।
19ममाथि कुनै विपत्ति नआओस्, कुनै पापले मलाई दूषित नपारोस्, र मेरो कुनै प्रतिद्वन्द्वी अथवा शत्रु नहोस्। निश्चय नै मलाई सधैँ विजय प्राप्त होस् र अगाडि शुभ गति प्राप्त होस्।
20ममाथि कुनै विपत्ति नआओस्, कुनै पापले मलाई दूषित नपारोस्, र मेरो कुनै प्रतिद्वन्द्वी अथवा शत्रु नहोस्। निश्चय नै मलाई सधैँ विजय प्राप्त होस् र अगाडि शुभ गति प्राप्त होस्।