मोक्षधर्म पर्व — ब्रह्मा का वर्णन
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 59
संस्कृत
1व्यास उवाच ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वमिदं जगत्। एकस्य ब्रह्मभूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम्॥
2अहर्मुखे विवुद्धः सन् सृजतेऽविद्यया जगत्। अग्र एव महद्भूतमाशु व्यक्तात्मकं मनः॥
3अभिभूयेह चार्चिष्मद् व्यसृजत् सप्त मानसान्। दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम्॥ मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया। आकाशं जायते तस्मात् तस्य शब्दं गुणं विदुः॥
4आकाशात् तु विकुर्वाणात् सर्वगन्धवहः शुचिः। बलवाञ्जायते वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः॥
5वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भवति भास्वरम्। रोचिष्णु जायते शुक्रं तद्रूपगुणमुच्यते॥
6ज्योतिषोऽपि विकुर्वाणाद् भवन्त्यापो रसात्मिकाः। अद्भ्यो गन्धवहा भूमिः सर्वेषां सृष्टिरुच्यते॥
7गुणाः सर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम्। तेषां यावद् यथा यच्च तत्तत् तावद्गुणं स्मृतम्॥
8उपलभ्याप्सु चेद्गन्धं केचिद् ब्रूयुरनैपुणात्। पृथिव्यामेव तं विद्यादपां वायोश्च संश्रितम्॥
9एते सप्तविधात्मानो नानावीर्याः पृथक् पृथक्। नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः॥
10ते समेत्य महात्मानो ह्यन्योन्यमभिसंश्रिताः। शरीराश्रयणं प्राप्तास्ततः पुरुष उच्यते॥
11शरीरं श्रयणाद् भवति मूर्तिमत् षोडशात्मकम्। तमाविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मणा॥
12सर्वभूतान्युपादाय तपसश्चरणाय हि। आदिकर्ता स भूतानां तमेवाहुः प्रजापतिम्॥
13स वै सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च। ततः स सृजति ब्रह्मा देवर्षिपितृमानवान्॥ लोकान् नदी: समुद्रांश्च दिशः शैलान् वनस्पतीन्। नरकिन्नररक्षांसि वय:पशुमृगोरगान्।
14अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्॥ तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे। तान्येव प्रतिपाद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः॥ हिंस्राहिंस्र मृदुरे धर्माधर्मावृतानृते। तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते॥
15महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु पूर्तिषु। विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात्युत॥
16केचित् पुरुषकारं तु प्राहुः कर्मसु मानवाः। दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः॥
17पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिः स्वभावतः। त्रय एतेऽपृथग्भूता न विवेकं तु केचन॥
18एतमेव च नैवं च न चोभे नानुभे न च। कर्मस्था विषयं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः॥
19तपो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमः। तेन सर्वानवाणोति यान् कामान् मनसेच्छति॥
20तपसा तदवाप्नोति यद्भूतं सृजते जगत्। स तद्भूतश्च सर्वेषां भूतानां भवति प्रभुः॥
21ऋषयस्तपसा वेदानध्यैषन्त दिवानिशम्। अनादिनिधना विद्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा।२४॥
22ऋषीणा नामधेयानि याश्च वेदेषु सृश्यः। नानारूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम्॥
23वेदशब्देश्य एवादी निर्मिमीते स ईश्वरः। नामधेयानि चर्षीणां याश्च वेदेषु सृश्यः॥
24शर्वर्यन्ते सुजातानामान्येभ्यो विदधात्यजः। नामभेदतप:कर्मयज्ञाख्या लोकसिद्धयः॥ आत्मसिद्धिस्तु वेदेषु प्रोच्यते दशभिः क्रमैः।
25यदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददर्शिभिः। तदन्तेषु यथायुक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते॥
26कर्मजोऽयं पृथग्भावो द्वन्द्वयुक्तोऽपि देहिनः। तमात्मसिद्धिर्विज्ञानाज्जहाति पुरुषो बलात्॥
27द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्। शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति॥
28आलम्भयज्ञाः क्षत्राश्च हविर्यज्ञा विशः स्मृताः। परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु तपोयज्ञा द्विजातयः॥
29त्रेतायुगे विधिस्त्वेष यज्ञानां न कृते युगे। द्वापरे विप्लवं यान्ति यज्ञाः कलियुगे तथा॥
30अपृथग्धर्मिणो मा ऋक्सामानि यजूंषि च। काम्या इष्टीः पृथग् दृष्ट्वा तपोभिस्तप एव च।॥
31त्रेतायां तु समस्ता समस्ता ये प्रादुरासन् महाबलाः। संयन्तारः स्थावराणां जगमानां च सर्वशः॥
32त्रेतायां संहता वेदा यज्ञा वर्णाश्रमास्तथा। संरोधादायुषस्त्वेते भ्रश्यन्ते द्वापरे युगे॥
33दृश्यन्ते न च दृश्यन्ते वेदाः कलियुगेऽखिला:। उत्सीदन्ते सयज्ञाश्च केवलाधर्मपीडिताः॥
34कृते युगे यस्तु धर्मो ब्राह्मणेषु प्रदृश्यते। आत्मवसु तपोवत्सु श्रुतवत्सु प्रतिष्ठितः॥
35सधर्मव्रतसंयोगं यथाधर्म युगे युगे। विक्रियन्ते स्वधर्मस्था वेदवादा यथागमम्॥
36यथा विश्वानि भूतानि वृष्ट्या भूयांसि प्रावृषि। सृज्यन्ते जङ्गमस्थानि तथा धर्मा युगे युगे॥
37यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये। दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्महरादिषु॥
38विहितं कालनानात्वमनादिनिधनं तथा। कीर्तितं तत्पुरस्तात् ते तत्सूते चात्ति च प्रजाः॥
39दधाति प्रभवे स्थानं भूतानां संयमो यमः। स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वन्द्वयुक्तानि भूरिशः॥
40सर्गकालक्रिया वेदाः कर्ता कार्य क्रियाफलम्। प्रोक्तं ते पुत्र सर्वं वै यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥
अंग्रेज़ी
1Vyasa said Brahma is the effulgent seed from which existing as it does by itself, has originated the entire universe consisting of two kinds of being, viz., the mobile and the immobile,
2At the dawn of His day, waking up, He creates with the aid of Avidya this universe. Mahat or the principle of Greatness at first springs up. That Mahat is speedily changed into Mind which is the soul of the Manifest.
3Overwhelming the Intelligence, which is effulgent, with Ignorance, Mind creates seven great entities. Urged by the desire of creating, Mind, which is far-reaching, which has many courses, and which had desire and doubt for its leading signs, beings to create various kinds of objects by modifications of itself. Ether first originates from it. Know that its property is Sound.
4From Ether, by modification, originates the bearer of all scents, viz., the pure, and powerful Wind. It is said to possess the property of Touch.
5From Wind also, by modification, originates Light endued with effulgence. Beautiful and called also Shukram, it is thus created, possessing the attribute of Form.
6From light, by modification, originates Water having taste for its attribute. From Water originates Earth having Scent for its attribute. These are said to represent primary creation.
7These, in succession, acquire the attributes of the immediately preceding ones from which they have originated. Each has not only its own special attribute but each succeeding one has the attributes of all the previous ones.
8If anybody, perceiving Scent in Water, were from ignorance to say that it belongs to Water, he would make a mistake, for Scent is the attribute of Earth though it may exist in Water and also Wind.
9These seven kinds of entities, possessing various kinds of energy, at first existed separately from one another. They could not create objects without all of them acting in a body.
10All these great entities coming together, and mixing with one another, form the constituent parts of the body which are called limbs.
11On account of the combination of those limbs,-the sum-total, invested with form and having sixteen constituent parts, becomes what is called the body, (When the gross body is thus forined), the subtile principle of greatness, with the unexhausted remnant of acts, then enters that combination called the gross body.
12The original Creator of all beings, then having by His Maya divided Himself, enters that subtile form for overloO king everything. And because he is the original Creator of all beings he is called the lord of all beings.
13It is he who creates all beings mobile and immobile. After having thus assumed the form the Brahman, he creates the worlds of the gods, the Rishis, the Pitris, and men; the rivers, the Seas and the oceans, the cardinal points, countries and provinces, hills and mountains, and large trees, human beings, Kinnaras, Rakshasas, birds, animals domestic and wild, and snakes.
14He creates both kinds of mobile and immobile; and those that are destructible and those that are indestructible. Of theses created objects each gets those attributes which it had during the previous Creation; and each obtains repeatedly the attributes at every subsequent Creation. Having a formed character by either injuriousness peacefulness, mildness fierceness, righteousness or unrighteousness, truthfulness, or untruthfulness, each creature, at every new creation, gets that particular attribute which it had got before. For this the particular attribute attaches to it. same or or
15It is the Ordained himself who attaches variety to the great entities to the objects of the senses and to size or bulk of existent matter, and settles the relations of creatures with those various entities.
16Of men who had devoted themselves to the science of things, there are some who say that, in the production of effects, Exertion is supreme. Some learned persons hold that Destiny is supreme, and some that it is Nature which is the agent.
17Others hold that Acts flowing from Exertion and Destiny, produce effects, helped by Nature. Instead of considering any of these as alone powerful for the production of effects, they say that it is the union of all three that produces all effects.
18About this subject, some say that such is the case; some, that such is not the case; some, that both of these are not the case; and some that it is not that the reverse of both are not. These, of course, are the contentions of those who depend on Acts, with reference to objects. They, however, whose see the truth consider Brahma as the causes.
19Penance is the greatest good for living creatures. The roots of penance are tranquillity and self-control. By penance one acquires all things that he longs for in his mind.
20By penance one attains to that Being who creates the universe. He who thus succeeds in attaining to that Being becomes the powerful lord of all beings.
21it is by penance that the Rishis can read the Vedas without interruption. In the beginning the self-create caused those excellent Vedic sounds, that are embodiments of knowledge and that have neither beginning nor end. From those sounds have sprung all sorts of actions.
22The names of the Rishis, all things that have been created, the varieties of form seen in things, and the course of all actions, have all originated from the Vedas.
23Indeed, in the beginning the Supreme Lord of all beings, ceated all things from the words of the Vedas. Truly, the names of the Rishis, and all else that has been created, are seen in the Vedas. Upon the expiration of his night, the Increate Brahman creates, from models that existed before, all things which are, of course, weil-made by Him.
24in the Vedas has been described the subject of the Soul's Liberation, along with the ten means formed by study of the Vedas, adoption of the domestic mode of life. penances, observance of all duties, common to all the modes of life, sacrifices, performance of all acts leading to pure fame meditation which is of three kinds, and that kind of Liberation called success (Siddhi) attainable in this life.
25That incomprehensible Brahma which has been described in the words of the Vedas, and which has been described more clearly in the Upanishads by those who have an insight into the Vedas, can be realised by gradually following the practices referred to above.
26This consciousness of duality, fraught again with that of pairs opposites, is born only of acts in which he is engaged to a person who thinks he has a body. That person, however, who has attained to Liberation aided by his knowledge, drives off by force that consciousness of duality.
27Two Brahmas should be known viz., the Brahma represented by the Vedas and that which is beyond the Vedas and is supreme. One who is conversant with Brahma represented by sound succeeds in attaining to Brahma that is Supreme.
28The destruction of animals is the sacrifice sanctioned for the Kshatriyas. The growing of corn is the sacrifice sanctioned for the Vaisshyas. Serving the three other orders is the sacrifice sanctioned for the Shudras. Penance is the sacrifice sanctioned for the Brahmanas.
29In the Krita age the perforinance of sacrifices was not required. Such performance became necessary in the Treta age. In the Dvapara, sacrifices have begun to fall off. In the Kali, the same is the case with them,
30In the Krita age, worshipping only one Brahma, men regarded the Richs, the Samans, the Yajushas, and the rites and sacrifices that are performed from motives of advantage, as all different from the object of their worship, and practised only Yoga by means of penances.
31In the Treta age, many powerful men flourished who governed all mobile and immobile objects.
32Accordingly, in that age, the Vedas, and sacrifices, and the distinctions between the several orders, and the four modes of life, existed in a body. On account, however, of the decrease in the period of life in Dvapara, all these, it that age, fall off from that compact condition.
33In the Kali age, all the Vedas become so scarce that they are not seen by men. Afflicted by iniquity, they become extinct along with the rites and sacrifices laid down in them.
34The righteousness which is seen in the Krita age is now seen in such Brahmanas as are of purified souls and as are devoted to penances and the study of the scriptures.
35As regards the other cycles, it is seen that without at once giving up the duties and acts that are consistent with righteousness, men, observing the practices of their respective orders, and conversant with the ordinances of the Vedas, are led, by the authority of the scriptures, and from motives of advantage and interest to perform sacrifices and vows and sojourns to sacred waters and places.
36As in the rainy reason a large variety of new objets of the immobile order are caused to come into being by the showers that fall from the clouds, so many new kinds of duty or religious observances are brought about in each new cycle.
37As the same phenomena reappear with the reappearance of the seasons, so, at each new Creation of the same attributes appear in each new Brahman and Hara.
38I have, before this, spoken to you of Time which is without beginning and without end, which ordains this variety in the universe. It is that Time which creates and destroys all creatures.
39All the numberless creatures which exist subject to pairs of opposites and according to their respective natures, have Time for their refuge. It is Time that puts on those forms and it is Time which upholds them.]
40I have thus described to you, O son, the topics about which you had asked, viz., Creation, Time, Sacrifices and other rites, the Vedas, the real actor in the universe, action, and the results of action.
हिन्दी
1व्यास ने कहा — ब्रह्म वह तेजोमय बीज है, जो स्वयं अपने से विद्यमान रहते हुए, वह समस्त विश्व उत्पन्न करता है जो दो प्रकार के प्राणियों से बना है, अर्थात् चर और अचर।
2अपने दिन के प्रभात में जागकर वे अविद्या की सहायता से इस विश्व की सृष्टि करते हैं। सबसे पहले महत् अथवा महत्त्व-तत्त्व उत्पन्न होता है। वह महत् शीघ्र ही मन में परिणत हो जाता है, जो व्यक्त की आत्मा है।
3तेजोमय बुद्धि को अज्ञान से आच्छादित करके मन सात महाभूतों की सृष्टि करता है। सृष्टि की इच्छा से प्रेरित होकर वह मन — जो दूर तक पहुँचता है, जिसके अनेक मार्ग हैं, और जिसके प्रमुख चिह्न कामना और सन्देह हैं — अपने ही विकारों से नाना प्रकार की वस्तुओं की रचना आरम्भ करता है। सबसे पहले उससे आकाश उत्पन्न होता है। जान लो कि उसका गुण शब्द है।
4आकाश से, विकार के द्वारा, समस्त गन्धों को धारण करने वाली शुद्ध और बलवान् वायु उत्पन्न होती है। कहा जाता है कि उसका गुण स्पर्श है।
5वायु से भी, विकार के द्वारा, तेज से सम्पन्न ज्योति उत्पन्न होती है। सुन्दर और शुक्र नाम से भी पुकारी जाने वाली वह इस प्रकार उत्पन्न होती है, और उसका गुण रूप है।
6ज्योति से, विकार के द्वारा, जल उत्पन्न होता है, जिसका गुण रस है। जल से पृथ्वी उत्पन्न होती है, जिसका गुण गन्ध है। ये ही आदि सृष्टि कही जाती हैं।
7ये क्रमशः उन तत्त्वों के गुण प्राप्त करते हैं जो इनसे ठीक पहले हैं और जिनसे ये उत्पन्न हुए हैं। प्रत्येक के पास न केवल अपना विशेष गुण होता है, वरन् प्रत्येक आगामी तत्त्व में अपने से पहले के समस्त तत्त्वों के गुण भी होते हैं।
8यदि कोई जल में गन्ध का अनुभव करके अज्ञानवश यह कहे कि वह जल का गुण है, तो वह भूल करेगा; क्योंकि गन्ध पृथ्वी का गुण है, यद्यपि वह जल में तथा वायु में भी विद्यमान रह सकती है।
9नाना प्रकार की शक्तियों से सम्पन्न ये सात प्रकार के तत्त्व पहले एक-दूसरे से पृथक् विद्यमान थे। वे सब मिलकर एक शरीर के रूप में कार्य किए बिना कोई वस्तु उत्पन्न नहीं कर सकते थे।
10ये समस्त महाभूत एक साथ आकर और परस्पर मिलकर शरीर के वे अवयव बनाते हैं जिन्हें अंग कहते हैं।
11उन अंगों के संयोग के कारण वह समुच्चय — जो रूप से युक्त है और जिसके सोलह अवयव हैं — वह बनता है जिसे शरीर कहते हैं। (जब स्थूल शरीर इस प्रकार बन जाता है, तब) महत्-तत्त्व, अपने कर्मों के अवशेष के साथ, उस समुच्चय में प्रवेश करता है जिसे स्थूल शरीर कहते हैं।
12तब समस्त प्राणियों के आदि स्रष्टा, अपनी माया से अपने को विभक्त करके, सब कुछ देखने के लिए उस सूक्ष्म रूप में प्रवेश करते हैं। और क्योंकि वे समस्त प्राणियों के आदि स्रष्टा हैं, इसलिए वे समस्त प्राणियों के स्वामी कहलाते हैं।
13वही समस्त चराचर प्राणियों की सृष्टि करते हैं। इस प्रकार ब्रह्मा का रूप धारण करके वे देवताओं, ऋषियों, पितरों और मनुष्यों के लोकों की; नदियों, समुद्रों और महासागरों की; दिशाओं, देशों और प्रदेशों की; पहाड़ों और पर्वतों की, बड़े वृक्षों, मनुष्यों, किन्नरों, राक्षसों, पक्षियों, ग्राम्य तथा वन्य पशुओं, और सर्पों की सृष्टि करते हैं।
14वे चर और अचर — दोनों प्रकार की सृष्टि करते हैं; तथा उनकी भी जो नाशवान् हैं और उनकी भी जो अविनाशी हैं। इन उत्पन्न वस्तुओं में से प्रत्येक को वे ही गुण मिलते हैं जो पूर्व सृष्टि में उसके थे; और प्रत्येक को वे गुण प्रत्येक आगामी सृष्टि में बारम्बार मिलते हैं। हिंसा अथवा शान्ति, मृदुता अथवा उग्रता, धर्म अथवा अधर्म, सत्य अथवा असत्य — इनमें से जिससे भी जिसका स्वभाव बना हो, प्रत्येक प्राणी को प्रत्येक नई सृष्टि में वही विशेष गुण मिलता है जो उसे पहले मिला था। इसी कारण वही विशेष गुण उससे जुड़ा रहता है।
15स्वयं विधाता ही महाभूतों में, इन्द्रियों के विषयों में और विद्यमान पदार्थ के आकार अथवा परिमाण में विविधता जोड़ते हैं, और प्राणियों का उन नाना तत्त्वों के साथ सम्बन्ध निश्चित करते हैं।
16जिन मनुष्यों ने अपने को वस्तुओं के विज्ञान में लगाया है, उनमें से कुछ कहते हैं कि कार्यों की उत्पत्ति में पुरुषार्थ ही सर्वोपरि है। कुछ विद्वान् मानते हैं कि दैव सर्वोपरि है, और कुछ मानते हैं कि स्वभाव ही कर्ता है।
17अन्य लोग मानते हैं कि पुरुषार्थ और दैव से प्रवृत्त कर्म, स्वभाव की सहायता से, फल उत्पन्न करते हैं। इनमें से किसी एक को ही फल की उत्पत्ति में समर्थ मानने के बजाय वे कहते हैं कि इन तीनों का संयोग ही समस्त फल उत्पन्न करता है।
18इस विषय में कुछ कहते हैं कि ऐसा ही है; कुछ कहते हैं कि ऐसा नहीं है; कुछ कहते हैं कि ये दोनों बातें नहीं हैं; और कुछ कहते हैं कि यह भी नहीं कि इन दोनों के विपरीत बातें न हों। ये निस्सन्देह उन लोगों के वाद-विवाद हैं जो वस्तुओं के विषय में कर्मों पर ही आश्रित हैं। किन्तु जो सत्य को देखते हैं, वे ब्रह्म को ही कारण मानते हैं।
19तप प्राणियों के लिए सबसे बड़ा हित है। तप का मूल शान्ति और संयम है। तप से मनुष्य वे समस्त वस्तुएँ प्राप्त करता है जिनकी वह अपने मन में कामना करता है।
20तप से मनुष्य उस सत्ता को प्राप्त करता है जो विश्व की सृष्टि करती है। जो इस प्रकार उस सत्ता को प्राप्त करने में सफल होता है, वह समस्त प्राणियों का बलशाली स्वामी हो जाता है।
21तप से ही ऋषि बिना विघ्न के वेदों का पाठ कर पाते हैं। आदि में स्वयम्भू ने उन उत्तम वैदिक शब्दों की सृष्टि की, जो ज्ञान की मूर्ति हैं और जिनका न आदि है और न अन्त। उन्हीं शब्दों से समस्त प्रकार के कर्म उत्पन्न हुए हैं।
22ऋषियों के नाम, जो कुछ भी सृष्ट हुआ है, वस्तुओं में दिखाई देने वाली रूप की विविधता, और समस्त कर्मों का क्रम — ये सब वेदों से ही उत्पन्न हुए हैं।
23वस्तुतः आदि में समस्त प्राणियों के परमेश्वर ने वेदों के शब्दों से समस्त वस्तुओं की सृष्टि की। सचमुच ऋषियों के नाम, और जो कुछ भी सृष्ट हुआ है, वह सब वेदों में दिखाई देता है। अपनी रात्रि के समाप्त होने पर अजन्मा ब्रह्मा उन प्रतिरूपों से — जो पहले से विद्यमान थे — समस्त वस्तुओं की सृष्टि करते हैं, और वे सब निस्सन्देह उनके द्वारा भली-भाँति रची जाती हैं।
24वेदों में आत्मा के मोक्ष का विषय उन दस साधनों सहित वर्णित है — वेदों का अध्ययन, गृहस्थ-आश्रम का ग्रहण, तप, समस्त आश्रमों के लिए समान धर्मों का पालन, यज्ञ, शुद्ध कीर्ति देने वाले समस्त कर्मों का अनुष्ठान, तीन प्रकार का ध्यान, और वह मोक्ष जो सिद्धि कहलाता है और इसी जीवन में प्राप्य है।
25वह अचिन्त्य ब्रह्म, जिसका वर्णन वेदों के शब्दों में हुआ है, और जिसका वर्णन उपनिषदों में उन लोगों ने और भी स्पष्ट रूप से किया है जिन्हें वेदों में अन्तर्दृष्टि प्राप्त है, ऊपर बताए गए साधनों का क्रमशः पालन करके अनुभव किया जा सकता है।
26द्वैत का यह बोध, जो फिर द्वन्द्वों के बोध से भी युक्त है, उसी पुरुष में केवल उन कर्मों से उत्पन्न होता है जिनमें वह लगा हुआ है और जो अपने को शरीर वाला मानता है। किन्तु जिसने अपने ज्ञान की सहायता से मोक्ष प्राप्त कर लिया है, वह द्वैत के उस बोध को बलपूर्वक दूर कर देता है।
27दो ब्रह्म जानने चाहिए — अर्थात् वह ब्रह्म जो वेदों से निरूपित है, और वह जो वेदों से परे और परम है। जो शब्दरूप ब्रह्म को जानता है, वह उस ब्रह्म को प्राप्त करने में सफल होता है जो परम है।
28पशुओं का वध क्षत्रियों के लिए विहित यज्ञ है। अन्न उपजाना वैश्यों के लिए विहित यज्ञ है। शेष तीन वर्णों की सेवा शूद्रों के लिए विहित यज्ञ है। और तप ब्राह्मणों के लिए विहित यज्ञ है।
29कृतयुग में यज्ञों का अनुष्ठान आवश्यक नहीं था। त्रेता युग में ऐसा अनुष्ठान आवश्यक हो गया। द्वापर में यज्ञ घटने लगे। और कलि में भी उनकी वही दशा है।
30कृतयुग में केवल एक ब्रह्म की उपासना करते हुए मनुष्य ऋचाओं, सामों, यजुषों तथा उन कर्मों और यज्ञों को — जो लाभ की भावना से किए जाते हैं — अपनी उपासना के विषय से भिन्न मानते थे, और केवल तप के द्वारा योग का ही अभ्यास करते थे।
31त्रेता युग में अनेक बलशाली पुरुष हुए जो समस्त चराचर वस्तुओं पर शासन करते थे।
32तदनुसार उस युग में वेद, यज्ञ, वर्णों के भेद और चारों आश्रम — ये सब सुसंगठित रूप में विद्यमान थे। किन्तु द्वापर में आयु की अवधि घट जाने के कारण उस युग में ये सब उस संगठित अवस्था से गिर जाते हैं।
33कलियुग में समस्त वेद इतने दुर्लभ हो जाते हैं कि मनुष्यों को दिखाई ही नहीं देते। पाप से पीड़ित होकर वे उनमें निरूपित कर्मों और यज्ञों सहित लुप्त हो जाते हैं।
34जो धर्म कृतयुग में दिखाई देता है, वह अब उन्हीं ब्राह्मणों में दिखाई देता है जिनका अन्तःकरण शुद्ध है और जो तप तथा शास्त्रों के अध्ययन में तत्पर हैं।
35शेष युगों के विषय में यह देखा जाता है कि धर्म के अनुकूल कर्तव्यों और कर्मों को तुरन्त न छोड़ते हुए, अपने-अपने वर्ण के आचारों का पालन करने वाले और वेदों के विधानों के ज्ञाता मनुष्य, शास्त्रों के प्रमाण से तथा लाभ और स्वार्थ की भावना से, यज्ञ, व्रत तथा तीर्थों और पवित्र स्थानों की यात्राएँ करने में प्रवृत्त होते हैं।
36जैसे वर्षा ऋतु में मेघों से गिरने वाली वृष्टि से स्थावर वर्ग की नाना प्रकार की नई वस्तुएँ उत्पन्न होती हैं, वैसे ही प्रत्येक नए युग में अनेक नए प्रकार के धर्म अथवा धार्मिक आचार उत्पन्न होते हैं।
37जैसे ऋतुओं के फिर आने पर वही घटनाएँ फिर प्रकट होती हैं, वैसे ही प्रत्येक नई सृष्टि में वे ही गुण प्रत्येक नए ब्रह्मा और हर में प्रकट होते हैं।
38मैंने इससे पहले तुमसे उस काल की चर्चा की है जो आदि और अन्त से रहित है, और जो विश्व में यह विविधता स्थापित करता है। वही काल समस्त प्राणियों की सृष्टि करता है और उनका नाश करता है।
39वे असंख्य प्राणी, जो द्वन्द्वों के अधीन और अपने-अपने स्वभाव के अनुसार विद्यमान हैं, सब काल को ही अपना आश्रय बनाए हुए हैं। काल ही उन रूपों को धारण करता है और काल ही उन्हें धारण किए रहता है।
40हे पुत्र, इस प्रकार मैंने तुम्हें उन विषयों का वर्णन कर दिया जिनके बारे में तुमने पूछा था, अर्थात् सृष्टि, काल, यज्ञ तथा अन्य कर्म, वेद, विश्व का यथार्थ कर्ता, कर्म, और कर्म के फल।
नेपाली
1व्यासले भने — ब्रह्म त्यो तेजोमय बीज हो, जो आफैँबाट विद्यमान रहँदै, त्यो सम्पूर्ण विश्व उत्पन्न गर्दछ जो दुई प्रकारका प्राणीबाट बनेको छ, अर्थात् चर र अचर।
2आफ्नो दिनको बिहानमा ब्युँझेर तिनले अविद्याको सहायताले यस विश्वको सृष्टि गर्दछन्। सबैभन्दा पहिले महत् अथवा महत्त्व-तत्त्व उत्पन्न हुन्छ। त्यो महत् चाँडै नै मनमा परिणत हुन्छ, जो व्यक्तको आत्मा हो।
3तेजोमय बुद्धिलाई अज्ञानले ढाकेर मनले सात महाभूतको सृष्टि गर्दछ। सृष्टिको इच्छाले प्रेरित भई त्यो मन — जो टाढासम्म पुग्दछ, जसका अनेक मार्ग छन्, र जसका प्रमुख चिह्न कामना र सन्देह हुन् — आफ्नै विकारबाट नाना प्रकारका वस्तुको रचना सुरु गर्दछ। सबैभन्दा पहिले त्यसबाट आकाश उत्पन्न हुन्छ। जान कि त्यसको गुण शब्द हो।
4आकाशबाट, विकारद्वारा, सम्पूर्ण गन्ध धारण गर्ने शुद्ध र बलवान् वायु उत्पन्न हुन्छ। भनिन्छ कि त्यसको गुण स्पर्श हो।
5वायुबाट पनि, विकारद्वारा, तेजले सम्पन्न ज्योति उत्पन्न हुन्छ। सुन्दर र शुक्रको नामले पनि बोलाइने त्यो यसरी उत्पन्न हुन्छ, र त्यसको गुण रूप हो।
6ज्योतिबाट, विकारद्वारा, जल उत्पन्न हुन्छ, जसको गुण रस हो। जलबाट पृथ्वी उत्पन्न हुन्छ, जसको गुण गन्ध हो। यिनै आदि सृष्टि भनिन्छन्।
7यी क्रमशः ती तत्त्वका गुण प्राप्त गर्दछन् जो यीभन्दा ठीक पहिले छन् र जसबाट यी उत्पन्न भएका छन्। प्रत्येकसँग आफ्नो विशेष गुण मात्र होइन, बरु प्रत्येक आगामी तत्त्वमा आफूभन्दा पहिलेका सम्पूर्ण तत्त्वका गुण पनि हुन्छन्।
8यदि कसैले जलमा गन्धको अनुभव गरेर अज्ञानवश यो भन्दछ कि त्यो जलको गुण हो भने, उसले भूल गर्नेछ; किनभने गन्ध पृथ्वीको गुण हो, यद्यपि त्यो जलमा तथा वायुमा पनि विद्यमान रहन सक्दछ।
9नाना प्रकारका शक्तिले सम्पन्न यी सात प्रकारका तत्त्व पहिले एकअर्काबाट पृथक् विद्यमान थिए। ती सबै मिलेर एउटै शरीरका रूपमा कार्य नगरी कुनै वस्तु उत्पन्न गर्न सक्दैनथे।
10यी सम्पूर्ण महाभूत एकसाथ आएर र परस्पर मिलेर शरीरका ती अवयव बनाउँछन् जसलाई अङ्ग भनिन्छ।
11ती अङ्गको संयोगका कारण त्यो समुच्चय — जो रूपले युक्त छ र जसका सोह्र अवयव छन् — त्यो बन्दछ जसलाई शरीर भनिन्छ। (जब स्थूल शरीर यसरी बन्दछ, तब) महत्-तत्त्वले, आफ्ना कर्मको अवशेषसहित, त्यस समुच्चयमा प्रवेश गर्दछ जसलाई स्थूल शरीर भनिन्छ।
12तब सम्पूर्ण प्राणीका आदि स्रष्टा, आफ्नो मायाले आफूलाई विभाजित गरेर, सबै कुरा हेर्नका लागि त्यस सूक्ष्म रूपमा प्रवेश गर्दछन्। र किनभने तिनी सम्पूर्ण प्राणीका आदि स्रष्टा हुन्, त्यसैले तिनी सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी भनिन्छन्।
13उनैले सम्पूर्ण चराचर प्राणीको सृष्टि गर्दछन्। यसरी ब्रह्माको रूप धारण गरेर तिनले देवता, ऋषि, पितृ र मानिसका लोकको; नदी, समुद्र र महासागरको; दिशा, देश र प्रदेशको; पहाड र पर्वतको, ठूला रूख, मानिस, किन्नर, राक्षस, पक्षी, ग्राम्य तथा वन्य पशु, र सर्पको सृष्टि गर्दछन्।
14तिनले चर र अचर — दुवै प्रकारको सृष्टि गर्दछन्; तथा तिनको पनि जो नाशवान् छन् र तिनको पनि जो अविनाशी छन्। यी उत्पन्न वस्तुमध्ये प्रत्येकलाई तिनै गुण मिल्दछन् जो पूर्व सृष्टिमा त्यसका थिए; र प्रत्येकलाई ती गुण प्रत्येक आगामी सृष्टिमा बारम्बार मिल्दछन्। हिंसा अथवा शान्ति, मृदुता अथवा उग्रता, धर्म अथवा अधर्म, सत्य अथवा असत्य — यीमध्ये जुनबाट जसको स्वभाव बनेको होस्, प्रत्येक प्राणीलाई प्रत्येक नयाँ सृष्टिमा त्यही विशेष गुण मिल्दछ जो त्यसलाई पहिले मिलेको थियो। यसै कारण त्यही विशेष गुण त्यससँग जोडिइरहन्छ।
15स्वयं विधाताले नै महाभूतमा, इन्द्रियका विषयमा र विद्यमान पदार्थको आकार अथवा परिमाणमा विविधता जोड्दछन्, र प्राणीहरूको ती नाना तत्त्वसँगको सम्बन्ध निश्चित गर्दछन्।
16जुन मानिसहरूले आफूलाई वस्तुको विज्ञानमा लगाएका छन्, तिनीहरूमध्ये कतिपयले भन्दछन् कि कार्यको उत्पत्तिमा पुरुषार्थ नै सर्वोपरि छ। कतिपय विद्वान् मान्दछन् कि दैव सर्वोपरि छ, र कतिपयले मान्दछन् कि स्वभाव नै कर्ता हो।
17अरू मानिसले मान्दछन् कि पुरुषार्थ र दैवबाट प्रवृत्त कर्मले, स्वभावको सहायताले, फल उत्पन्न गर्दछन्। यीमध्ये कुनै एउटालाई मात्र फलको उत्पत्तिमा समर्थ मान्नुको सट्टा तिनीहरू भन्दछन् कि यी तीनको संयोगले नै सम्पूर्ण फल उत्पन्न गर्दछ।
18यस विषयमा कतिपयले भन्दछन् कि यस्तै हो; कतिपयले भन्दछन् कि यस्तो होइन; कतिपयले भन्दछन् कि यी दुवै कुरा होइनन्; र कतिपयले भन्दछन् कि यो पनि होइन कि यी दुवैका विपरीत कुरा नहोऊन्। यी निस्सन्देह ती मानिसका वादविवाद हुन् जो वस्तुका विषयमा कर्ममै आश्रित छन्। तर जसले सत्यलाई देख्दछन्, तिनीहरू ब्रह्मलाई नै कारण मान्दछन्।
19तप प्राणीहरूका लागि सबैभन्दा ठूलो हित हो। तपको मूल शान्ति र संयम हो। तपले मानिसले ती सम्पूर्ण वस्तु प्राप्त गर्दछ जसको ऊ आफ्नो मनमा कामना गर्दछ।
20तपले मानिसले त्यस सत्तालाई प्राप्त गर्दछ जसले विश्वको सृष्टि गर्दछ। जो यसरी त्यस सत्तालाई प्राप्त गर्न सफल हुन्छ, ऊ सम्पूर्ण प्राणीको बलशाली स्वामी हुन्छ।
21तपले नै ऋषिहरूले विघ्नविना वेदको पाठ गर्न सक्दछन्। आदिमा स्वयम्भूले ती उत्तम वैदिक शब्दको सृष्टि गरे, जो ज्ञानका मूर्ति हुन् र जसका न आदि छ न अन्त्य। तिनै शब्दबाट सम्पूर्ण प्रकारका कर्म उत्पन्न भएका छन्।
22ऋषिहरूका नाम, जे-जति सृष्टि भएको छ, वस्तुमा देखिने रूपको विविधता, र सम्पूर्ण कर्मको क्रम — यी सबै वेदबाटै उत्पन्न भएका छन्।
23वास्तवमा आदिमा सम्पूर्ण प्राणीका परमेश्वरले वेदका शब्दबाट सम्पूर्ण वस्तुको सृष्टि गरे। साँच्चै ऋषिहरूका नाम, र जे-जति सृष्टि भएको छ, त्यो सबै वेदमा देखिन्छ। आफ्नो रात समाप्त भएपछि अजन्मा ब्रह्माले ती प्रतिरूपबाट — जो पहिलेदेखि विद्यमान थिए — सम्पूर्ण वस्तुको सृष्टि गर्दछन्, र ती सबै निस्सन्देह तिनैद्वारा राम्ररी रचिन्छन्।
24वेदमा आत्माको मोक्षको विषय ती दस साधनसहित वर्णित छ — वेदको अध्ययन, गृहस्थ-आश्रमको ग्रहण, तप, सम्पूर्ण आश्रमका लागि समान धर्मको पालन, यज्ञ, शुद्ध कीर्ति दिने सम्पूर्ण कर्मको अनुष्ठान, तीन प्रकारको ध्यान, र त्यो मोक्ष जो सिद्धि भनिन्छ र यसै जीवनमा प्राप्य छ।
25त्यो अचिन्त्य ब्रह्म, जसको वर्णन वेदका शब्दमा भएको छ, र जसको वर्णन उपनिषद्मा ती मानिसले अझ स्पष्ट रूपमा गरेका छन् जसलाई वेदमा अन्तर्दृष्टि प्राप्त छ, माथि बताइएका साधनको क्रमशः पालन गरेर अनुभव गर्न सकिन्छ।
26द्वैतको यो बोध, जो फेरि द्वन्द्वको बोधले पनि युक्त छ, त्यसै पुरुषमा केवल ती कर्मबाट उत्पन्न हुन्छ जसमा ऊ लागेको छ र जसले आफूलाई शरीर भएको ठान्दछ। तर जसले आफ्नो ज्ञानको सहायताले मोक्ष प्राप्त गरिसकेको छ, उसले द्वैतको त्यो बोध बलपूर्वक हटाइदिन्छ।
27दुई ब्रह्म जान्नुपर्दछ — अर्थात् त्यो ब्रह्म जो वेदले निरूपित छ, र त्यो जो वेदभन्दा पर र परम छ। जसले शब्दरूप ब्रह्मलाई जान्दछ, उसले त्यस ब्रह्मलाई प्राप्त गर्न सफल हुन्छ जो परम छ।
28पशुको वध क्षत्रियका लागि विहित यज्ञ हो। अन्न उब्जाउनु वैश्यका लागि विहित यज्ञ हो। बाँकी तीन वर्णको सेवा शूद्रका लागि विहित यज्ञ हो। र तप ब्राह्मणका लागि विहित यज्ञ हो।
29कृतयुगमा यज्ञको अनुष्ठान आवश्यक थिएन। त्रेता युगमा त्यस्तो अनुष्ठान आवश्यक भयो। द्वापरमा यज्ञ घट्न थाले। र कलिमा पनि तिनको त्यही दशा छ।
30कृतयुगमा केवल एउटै ब्रह्मको उपासना गर्दै मानिसहरू ऋचा, साम, यजुष् तथा ती कर्म र यज्ञलाई — जो लाभको भावनाले गरिन्छन् — आफ्नो उपासनाको विषयभन्दा भिन्न मान्दथे, र केवल तपद्वारा योगकै अभ्यास गर्दथे।
31त्रेता युगमा अनेक बलशाली पुरुष भए जसले सम्पूर्ण चराचर वस्तुमाथि शासन गर्दथे।
32तदनुसार त्यस युगमा वेद, यज्ञ, वर्णका भेद र चारै आश्रम — यी सबै सुसंगठित रूपमा विद्यमान थिए। तर द्वापरमा आयुको अवधि घटेका कारण त्यस युगमा यी सबै त्यस सङ्गठित अवस्थाबाट खस्दछन्।
33कलियुगमा सम्पूर्ण वेद यति दुर्लभ हुन्छन् कि मानिसलाई देखिँदै देखिँदैनन्। पापले पीडित भई ती तिनमा निरूपित कर्म र यज्ञसहित लुप्त हुन्छन्।
34जुन धर्म कृतयुगमा देखिन्छ, त्यो अब तिनै ब्राह्मणमा देखिन्छ जसको अन्तःकरण शुद्ध छ र जो तप तथा शास्त्रको अध्ययनमा तत्पर छन्।
35बाँकी युगका विषयमा यो देखिन्छ कि धर्मअनुकूल कर्तव्य र कर्म तुरुन्तै नछोडी, आ-आफ्नो वर्णका आचारको पालन गर्ने र वेदका विधानका ज्ञाता मानिसहरू, शास्त्रको प्रमाणले तथा लाभ र स्वार्थको भावनाले, यज्ञ, व्रत तथा तीर्थ र पवित्र स्थानको यात्रा गर्नमा प्रवृत्त हुन्छन्।
36जसरी वर्षा ऋतुमा बादलबाट खस्ने वृष्टिले स्थावर वर्गका नाना प्रकारका नयाँ वस्तु उत्पन्न हुन्छन्, त्यसै गरी प्रत्येक नयाँ युगमा अनेक नयाँ प्रकारका धर्म अथवा धार्मिक आचार उत्पन्न हुन्छन्।
37जसरी ऋतु फेरि आउँदा तिनै घटना फेरि प्रकट हुन्छन्, त्यसै गरी प्रत्येक नयाँ सृष्टिमा तिनै गुण प्रत्येक नयाँ ब्रह्मा र हरमा प्रकट हुन्छन्।
38मैले यसभन्दा पहिले तिमीसँग त्यस कालको चर्चा गरेको छु जो आदि र अन्त्यरहित छ, र जसले विश्वमा यो विविधता स्थापित गर्दछ। त्यही कालले सम्पूर्ण प्राणीको सृष्टि गर्दछ र तिनको नाश गर्दछ।
39ती असङ्ख्य प्राणी, जो द्वन्द्वका अधीनमा र आ-आफ्नो स्वभावअनुसार विद्यमान छन्, सबैले काललाई नै आफ्नो आश्रय बनाएका छन्। कालले नै ती रूप धारण गर्दछ र कालले नै तिनलाई धारण गरिरहन्छ।
40हे पुत्र, यसरी मैले तिमीलाई ती विषयको वर्णन गरिदिएँ जसका बारेमा तिमीले सोधेका थियौ, अर्थात् सृष्टि, काल, यज्ञ तथा अन्य कर्म, वेद, विश्वको यथार्थ कर्ता, कर्म, र कर्मका फल।