मोक्षधर्म पर्व — मित्रों और राज्य के नाश से दुःखी मनुष्य के लिए क्या श्रेयस्कर है
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 54
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे किं श्रेयः पुरुषस्य हि। बन्धुनाशे महीपाल राज्यनाशेऽथवा पुनः॥
2त्वं हि नः परमो वक्ता लोकेऽस्मिन् भरतर्षभ। एतद् भवन्तं पृच्छामि तन्मे तवं वक्तुमर्हसि॥
3भीष्म उवाच पुत्रदारैः सुखैश्चैव वियुक्तस्य धनेन वा। मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे धृतिः श्रेयस्करी नृप॥ धैर्येण युक्तस्य सत: शरीरं न विशीर्यते।
4विशोकता सुखं धत्ते धत्ते चारोग्यमुत्तमम्॥ आरोग्याच्च शरीरस्य स पुनर्विन्दते श्रियम्।
5यच्च प्राज्ञो नरस्तात सात्त्विकी वृत्तिमास्थितः॥ तस्यैश्वर्यं च धैर्यं च व्यवसायश्च कर्मसु।
6अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्॥ बलिवासवसंवादं पुनरेव युधिष्ठिर।
7वृत्ते देवासुरे युद्धे दैत्यदानवसंक्षये॥ विष्णुक्रान्तेषु लोकेषु देवराजे शतक्रतो।
8इज्यमानेषु देवेषु चातुर्वर्ण्य व्यवस्थिते॥ समृद्धमात्रे त्रैलोक्ये प्रीतियुक्ते स्वयम्भुवि।
9रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यामपि चर्षिभिः॥ गन्धर्वैर्भुजगेन्दैश्च सिद्धैश्चान्यैर्वृतः प्रभुः। चतुर्दन्तं सुदान्तं च वारणेन्द्रं श्रिया वृतम्। आरुरािवतं शक्रस्त्रैलोक्यमनुसंययौ॥
10स कदाचित् समुद्रान्ते कस्मिश्चिद् गिरिगह्वरे। बलिं वैरोचनि वज्री ददर्शोपससर्य च॥
11तमैरावतमूर्धस्थं प्रेक्ष्य देवगणैर्वृतम्। सुरेन्द्रमिन्द्रं दैत्येन्द्रो न शुशोच न विव्यथे॥
12दृष्ट्वा तमविकारस्थं तिष्ठन्तं निर्भयं बलिम्। अधिरूढो द्विपश्रेष्ठमित्युवाच शतक्रतुः॥
13दैत्य न व्यथसे शौर्यादथवा वृद्धसेवया। तपसा भावितत्वाद् वा सर्वथैतत् सुदुष्करम्॥
14शत्रुभिर्वशमानीतो हीनः स्थानादनुत्तमात्। वैरोचने किमाश्रित्य शोचितव्ये न शोचसि॥
15श्रैष्ठ्यं प्राप्य स्वजातीनां महाभोगाननुत्तमान्। हतस्वरत्नराज्यस्त्वं ब्रूहि कस्मान्न शोचसि॥
16ईश्वरो हि पुरा भूत्वा पितृपैतामहे पदे। तत्त्वमद्य हृतं दृष्ट्वा सपत्नैः किं न शोचसि॥
17बद्धश्च वारुणैः पाशैर्वज्रेण च समाहतः। हतदारो हृतधनो ब्रूहि कस्मान्न शोचसि॥
18नष्टश्रीविभवभ्रष्टो यन्न शोचसि दुष्करम्। त्रैलोक्यराज्यनाशे हि कोऽन्यो जीवितुमुत्सहेत्॥
19एतच्चान्यच्च परुषं ब्रुवन्तं परिभूय तम्। श्रुत्वा सुखमसम्भ्रान्तो बलिवैरोचनोऽब्रवीत्॥
20बलिरुवाच निगृहीते मयि भृशं शक्र किं कत्थितेन ते। वज्रमुद्यम्य तिष्ठन्तं पश्यामि त्वां पुरंदर॥
21अशक्तः पूर्वमासीस्त्वं कथञ्चिच्छक्ततां गतः। कस्त्वदन्य इमां वाचं सुत्रां वक्तुमर्हति॥
22यस्तु शत्रोर्वशस्थस्य शक्तोऽपि कुरुते दयाम्। हस्तप्राप्तस्य वीरस्य तं चैव पुरुषं विदुः॥
23अनिश्चयो हि युद्धेषु द्वयोर्विवदमानयोः। एकः प्राप्नोति विजयमेकश्चैव पराजयम्॥
24मा च तेऽभूत् स्वभावोऽयमिति ते देवपुङ्गवा ईश्वरः सर्वभूतानां विक्रमेण जितो बलात्॥
25नैतदस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक कृतं त्वया। यत् त्वमेवंगतो वज्रिन् यद्वाप्येवंगता वयम्॥
26अहमासं यथाद्य त्वं भविता त्वं यथा वयम्। मावमंस्था मया कर्म दुष्कृतं कृतमित्युत।॥
27सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणाधिगच्छति। पर्यायेणासि शक्रत्वं प्राप्तः शक्र न कर्मणा॥
28काल: काले नयति मां त्वां च कालोनयत्ययम्। तेनाहं त्वं यथा नाद्यं त्वं चापि न यथा वयम्॥
29न मातृपितृशुश्रूषा न च दैवतपूजनम्। नान्यो गुणसमाचारः पुरुषस्य सुखावहः॥
30न विद्या न तपो दानं न मित्राणि न बान्धवाः। शक्नुवन्ति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम्॥
31नागामिनमनर्थं हि प्रतिघातशतैरपि। शक्नुवन्ति प्रतिव्योढुमृते बुद्धिबलान्नराः॥
32पर्यायैर्हन्यमानानां परित्राता न विद्यते। इदं तु दुःखं यच्छक कर्ताहमिति मन्यसे॥
33यदि कर्ता भवेत् कर्ता न क्रियेत कदाचन। यस्मात्तु क्रियते कर्ता तस्मात् कर्ताप्यनीश्वरः॥
34कालेनाहं त्वामजयं कालेनाहं जितस्त्वया। गन्ता गतिमतां काल: कालः कलयति प्रजाः॥
35इन्द्र प्राकृतया बुद्ध्या प्रजलयं नावबुद्ध्यसे। केचित् त्वां बहु मन्यन्ते श्रेष्ठ्यं प्राप्तं स्वकर्मणा।॥
36कथमस्मद्विधो नाम जानल्लोकप्रवृत्तयः। कालेनाभ्याहतः शोचेन्मुह्येद् वाप्यथ विभ्रमेत्॥
37नित्यं कालपरीतस्य मम वा मद्विधस्य वा। बुद्धिर्व्यसनमासाद्य भिन्ना नौरिव सीदति॥
38अहं च त्वं च ये चान्ये भविष्यन्ति सुराधिपाः। ते सर्वे शक यास्यन्ति मार्गमिन्द्रशतैर्गतम्॥
39त्वामप्येवं सुदुर्धर्षं ज्वलन्तं परया श्रिया। काले परिणते कालः कालयिष्यति मामिव॥
40बहूनीन्द्रसहस्राणि दैवतानां युगे युगे। अभ्यतीतानि कालेन कालो हि दुरतिक्रमः॥
41इदं तु लब्ध्वा संस्थानमात्मानं बहु मन्यसे। सर्वभूतभवं देवं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्॥
42न चेदमचलं स्थानमनन्तं वापि कस्यचित्। त्वं तु बालिशया बुद्ध्या ममेदमिति मन्यसे॥
43अविश्वस्ते विश्वसिषि मन्यसे वाध्रुवे ध्रुवम्। नित्यं कालपरीतात्मा भवत्येवं सुरेश्वर॥
44ममेयमिति मोहात् त्वं राजश्रियमभीप्ससि। नेयं तव न चास्माकं न चान्येषां स्थिरा सदा॥
45अतिक्रम्य बहूनन्यांस्त्वयि तावदियं गता। कंचित् कालमियं स्थित्वा त्वयि वासव चञ्चला॥ गौर्निपानमिवोत्सृज्य पुनरन्यं गमिष्यति।
46राजलोका ह्यतिक्रान्ता यान्न संख्यातुमुत्सहे॥ त्वत्तो बहुतराश्चान्ये भविष्यन्ति पुरंदर।
47सवृक्षौषधिरत्नेयं सहसत्त्ववनाकरा॥ तानिदानीं च पश्यामि यैर्भुक्तेयं पुरा मही।
48पृथुरैलो मयो भीमो नरकः शम्बरस्तथा॥ अश्वग्रीवः पुलोमा च स्वर्भानुरमितध्वजः। प्रह्लादो नमुचिर्दक्षो विप्रचित्तिर्विरोचनः॥ ह्रीनिषेवः सुहोत्रश्च भूरिहा पुष्पवान वृषः। सत्येषुर्ऋषभो बाहुः कपिलाश्वो विरूपकः॥ बाणः कार्तस्वरो वह्निविश्वदंष्ट्रोऽथ नैऋतिः। संकोचोऽथ वरीताक्षो वराहाश्वो रुचिप्रभः॥ विश्वजित् प्रतिरूपश्च वृषाण्डो विष्करो मधुः। हिरण्यकशिपुश्चैव कैटभश्चैव दानवः॥ दैतेया दानवाश्चैव सर्वे ते नैर्ऋतैः सह। एते चान्ये च बहव पूर्वे पूर्वतराश्च ये॥ दैत्येन्द्रा दानवेन्द्राश्च यांश्चान्याननुशुश्रुम। बहवः पूर्वदैत्येन्द्राः संत्यज्य पृथिवीं गताः॥ कालेनाभ्याहताः सर्वे कालो हि बलवत्तरः।
49सर्वैः ऋतुशतैरिष्टं न त्वमेकः शतक्रतुः॥ सर्वे धर्मपराश्चासन् सर्वे सततसत्रिणः।
50अन्तरिक्षचराः सर्वे सर्वेऽभिमुखयोधिनः॥ सर्वे संहननोपेताः सर्वे परिघबाहवः।
51सर्वे मायाशतधराः सर्वे ते कामरूपिणः॥ सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते पराजिताः।
52सर्वे सत्यव्रतपराः सर्वे कामविहारिणः॥ सर्वे वेदव्रतपराः सर्वे चैव बहुश्रुताः।
53सर्वे सम्मतमैश्वर्यमीश्वराः प्रतिपेदिरे॥ न चैश्वर्यमदस्तेषां भूतपूर्वो महात्मनाम्।
54सर्वे यथार्हदातारः सर्वे विगतमत्सराः॥ सर्वे सर्वेषु भूतेषु यथावत् प्रतिपेदिरे।
55सर्वे दाक्षायणीपुत्राः प्राजापत्या महाबलाः॥ ज्वलन्तः प्रतपन्तश्च कालेन प्रतिसंहृताः।
56त्वं चैवेमां यदा भुक्त्वा पृथिवीं त्यक्षसे पुनः॥ न शक्ष्यसि तदा शक्र नियन्तुं शोकमात्मनः।
57मुञ्चेञ्छां कामभोगेषु मुञ्चेमं श्रीभवं मदम्॥६४! एवं स्वराज्यनाशे त्वं शोकं सम्प्रसहिष्यसि।
58शोककाले शुचो मा त्वं हर्षकाले च मा हृषः॥ अतीतानागतं हित्वा प्रत्युत्पन्नेन वर्तय।
59मां चेदभ्यागतः कालः सदा युक्तमतन्द्रितः॥ क्षमस्व नचिरादिन्द्र त्वामप्युपगमिष्यति।
60त्रासयन्निव देवेन्द्र वाग्भिस्तक्षसि मामिह॥ संयते मयि नूनं त्वमात्मानं बहू मन्यसे।
61कालः प्रथममायान्मां पश्चात् त्वामनुधावति॥ तेन गर्जसि देवेन्द्र पूर्वं कालहते मयि।
62को हि स्थातुमलं लोके मम क्रुद्धस्य संयुगे॥ कालस्तु बलवान् प्राप्तस्तेन तिष्ठसि वासव। यत् तद् वर्षसम्रान्तं पूर्णं भवितुमर्हति॥ यथा मे सर्वगात्राणि न सुस्थानि महौजसः।
63अहमैन्द्राच्च्युतः स्थानात् त्वमिन्द्रः प्रकृतोदिवि॥ सुचित्रे जीवलोकेऽस्मिन्नुपास्यः कालपर्ययात्। किं हि कृत्वा त्वमिन्द्रोऽद्य किं वा कृत्वा वयं च्युताः।
64त्वमेव हि पुरा काल: कर्ता विकर्ता च सर्वमन्यदकारणम्। नाशं विनाशमैश्वर्यं सुखं दुःखं भवाभवौ॥
65विद्वान् प्राप्यैवमत्यर्थं न प्रहृष्येन्न च व्यथेत्। त्वमेव हीन्द्र वेत्थास्मान् वेदाहं त्वां च वासव॥
66किं कत्थसे मां किं च त्वं कालेन निरपत्रपः। वेत्थ यत् तदा पौरुषं मम॥
67समरेषु च विक्रान्तं पर्याप्तं तन्निदर्शनम्। आदित्याश्चैव रुद्राश्च साध्याश्च वसुभिः सह॥ मया विनिर्जिताः पूर्वं मरुतश्च शचीपते। त्वमेव शक्र जानासि देवासुरसमागमे॥ नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकस्थसे। समेता विबुधा भग्नास्तरसा समरे मया। पर्वताश्चासकृत् क्षिप्ताः सवनाः सवनौकसः॥
68सटङ्कशिखरा भग्नाः समरे मूलि ते मया। किं नु शक्यं मया कर्तुं कालो हि दुरतिक्रमः॥
69न हि त्वां नोत्सहे हन्तुं सवज्रमपि मुष्टिना। न त विक्रमकालोऽयं क्षमाकालोऽयमागतः॥
70तेन त्वां मर्षये शक्र दुर्मर्षणतरस्त्वया। तं मां परिणते काले परीतं कालवह्निना॥
71अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य दुरतिक्रमः॥ बद्ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं रशनया यथा।
72लाभालाभौ सुखं दुःखं कामक्रोधौ भवाभवौ॥ वधबन्धप्रमोक्षं च सर्वं कालेन लभ्यते।
73नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः॥ सोऽयं पचति कालो मां वृक्षे फलमिवागतम्।
74यान्येव पुरुषः कुर्वन् सुखैः कालेन युज्यते॥ पुनस्तान्येव कुर्वाणो दुःखै कालेन युज्यते।
75न च कालेन कालज्ञः स्पृष्टः शोचितुमर्हति॥ तेन शक्र न शोचामि नास्ति शोके सहायता। यदा हि शोचत: शोको व्यसनं नापकर्षति॥ सामर्थ्य शोचतो नास्तीत्यतोऽहं नाद्य शोचिमि।
76एवमुक्तः सहस्राक्षो भगवान् पाकशासनः॥ प्रतिसंहृत्य संरम्भमित्युवाच शतक्रतुः।
77सवज्रमुद्यतं बाहुं दृष्ट्वा पाशांश्च वारुणान्॥ कस्येह न व्यथेद् बुद्धिर्मृत्योरपि जिघांसतः।
78सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी॥ ध्रुवं न व्यथसेऽद्य त्वं धैर्यात् सत्यपराक्रम।
79को हि विश्वासमर्थेषु शरीरे वा शरीरभृत्॥ कर्तुमुत्सहते लोके दृष्ट्वा सम्प्रस्थितं जगत्।
80अहमप्येवमेवैनं लोकं जानाम्यशाश्वतम्॥ कालाग्नावाहितं घोरे गुह्ये सततगेऽक्षरे।
81न चात्र परिहारोऽस्ति कालस्पृष्टस्य कस्यचित्॥ सूक्ष्माणां महतां चैव भूतानां परिपच्यताम्।
82अनीशस्याप्रमत्तस्य भूतानि पचत: सदा॥ अनिवृत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते।
83अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो जागर्ति देहिषु॥ प्रयत्नेनाप्यपक्रान्तो दृष्टपूर्वो न केनचित्।
84पुराण: शाश्वतो धर्मः सर्वप्राणभृतां समः॥ कालो न परिहार्यश्च न चास्यास्ति व्यतिक्रमः।
85अहोरात्रांश्च मासांश्च क्षणान् काष्ठा लवान् कलाः॥ सम्पीडयति यः कालो वृद्धिं वाधुषिको यथा।
86इदमद्य करिष्यामिश्वः कर्तास्मीति वादिनम्॥ कालो हरति सम्प्राप्तो नदीवेग इव दुमम्।
87इदानीं तावदेवासौ मया दृष्टः कथं मृतः॥ इति कालेन ह्रियतां प्रलापः श्रूयते नृणाम्।
88नश्यन्त्यर्थास्तथा भोगा: स्थानमैश्वर्यमेव च॥ जीवितं जीवलोकस्य कालेनागम्य नीयते।
89उच्छ्राया विनिपातान्ता भावोऽभावः स एव च॥ अनित्यमध्रुवं सर्वं व्यवसायो हि दुष्करः।
90सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी॥ अहमासं पुरा चेति मनसापि न बुद्ध्यते।
91कालेनाक्रम्य लोकेऽस्मिन् पच्यमाने बलीयसा॥ अज्येष्ठमकनिष्ठं च क्षिप्यमाणो न बुद्ध्यते।
92ईर्ष्याभिमानलोभेषु कामक्रोधभयेषु च॥ स्पृहामोहाभिमानेषु लोकः सक्तो विमुह्यति।
93भवांस्तु भावतत्त्वज्ञो विद्वान् ज्ञानतपोऽन्वितः॥ कालं पश्यति सुव्यक्तं पाणावामलकं यथा।
94कालचारित्रतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः॥ विवेचने कृतात्मासि स्पृहणीयो विजानताम्।
95सर्वलोको ह्ययं मन्ये बुद्ध्या परिगतस्त्वया॥ विहरन् सर्वतो मुक्तो न क्वचित् परिषज्जते।
96रजश्च हि तमश्च त्वां स्पृशते न जितेन्द्रियम्॥ निष्प्रीतिं नष्टसंतापमात्मानं त्वमुपाससे।
97सुहृदं सर्वभूतानां निर्वैरं शान्तमानसम्॥ दृष्ट्वा त्वां मम संजाता त्वय्यनुक्रोशिनी मतिः।
98नाहमेतादृशं बुद्धं हन्तुमिच्छामि बन्धने॥ आनृशंस्यं परो धर्मो ह्यनुक्रोशश्च मे त्वयि।
99मोक्ष्यन्ते वारुणाः पाशास्तवेमे कालपर्ययात्॥ प्रजानामपचारेण स्वस्ति तेऽस्तु महासुर।
100यदाश्वयूं स्नुषा वृद्धां परिचारेण योक्ष्यते।११२।। पुत्रश्च पितरं मोहात् प्रेषयिष्यति कर्मसु। ब्राह्मणैः कारयिष्यन्ति वृषला: पादधावनम्॥ शूद्राश्च ब्राह्मणी भार्यामुपयास्यन्ति निर्भया:। वियोनिषु विमोक्ष्यन्ति बीजानि पुरुषा तदा॥ संकरं कांस्यभाण्डैश्च बलिं चैव कुपात्रकैः। चातुर्वण्र्यं यदा कृत्स्नममर्यादं भविष्यति॥ एकैकस्ते तदा पाशः क्रमशः परिमोक्ष्यते।
101अस्मत्तस्ते भयं नास्ति समयं प्रतिपालय। सुखी भव निराबाधः स्वस्थचेता निरामयः॥
102तमेवमुक्त्वा भगवाञ्छतक्रतुः प्रतिप्रयातो गजराजवाहनः। विजित्य सर्वानसुरान् सुराधिपो ननन्द हर्षेण बभूव चैकराट॥
103महर्षयस्तुष्टुवुरजसा च तं वृषाकपि सर्वचराचरेश्वरम्। हिमापहो हव्यमुवाह चाध्वरे तथामृतं चार्पितमीश्वरोऽपि हि॥
104द्विजोत्तमैः सर्वगतैरभिष्टुतो विदीप्ततेजा गतमन्युरीश्वरः। प्रशान्तचेता मुदितः स्वमालयं त्रिविष्टपं प्राप्य मुमोद वासवः॥
अंग्रेज़ी
1Yudhisthira said What, indeed, is good for a man who is sunk in dire distress, consequent on the loss of friends or kingdom, O king.
2In this world, O foremost of Bharata's race, you are the greatest of our instructors! I ask you this. You should tell me what I ask."
3'Fortitude is of the greatest good, O king, for one who has been deprived of sons and wives and pleasures of every sort and wealth, and who has been plunged into dire distress. The body is never emaciated of one who is always endued with fortitude.
4Want of sorrow carries happiness with it, and also health which is a superior possession. Again, on account of this health, one may acquire prosperity.
5That wise man, O sire, who always follows righteous conduct succeeds in acquiring prosperity, patience, and perseverance in the accomplishment of all his objects.
6Regarding it is cited the old discourse between Vali and Vasava,OYudhisthira.
7After the battle between the gods and the demons in which a large number of Daityas and Danavas fell, had come to a close, Vali became king. He was deceived by Vishnu who once more established his supremacy over all the worlds. The god of a hundred sacrifices was once more invested with the sovereignty of the celestials.
8After the celestial adininistration had thus been re-established, and the four orders of men had been re-established in performance of their respective duties, the three worlds once inore swelled with prosperty, and the Self-create . became glad of heart.
9At that time, accompanied by the Rudras, the Vasus, the Adityas, the Ashvins, the celestial Rishis, the Gandharvas, the Siddhas, and other superior orders of beings, the powerful Shakra seated on his four-tusked prince of elephants, called Airavata, marched through all the worlds.
10One day, while thus engaged, the holder of the thunderbolt was Virochana's son Vali within a certain mountain cave on the seashore. Seeing the king of Danavas, he came near him.
11Seeing the king of gods, viz., Indra, thus seated on the back of Airavata and surrounded by the several orders of the celestials, the king of the Daityas displayed no signs of sorrow or agitation.
12Seeing Vali unmoved and fearless, Indra also addressed him from the back of his king of elephants, saying,-
13How is it, O Daitya, that you are so unmoved? Is it owning to your heroism or to your having waited reverentially upon elders? Is it owning to your mind having been purified by penances? To whatever cause it may be due, this mood of mind is surely very difficult to attain.
14Hurled from the highest position, you are now shorn of all your possessions and have been brought under the sway of your enemies. O Virochana's son what is that by adopting which you to do not grieve although it is time for grief.
15Formerly, when you were the king of your own order, you enjoyed matchless pleasures. Now, however, you are shorn of your riches and jewels and sovereignty. Tell us why you arc so unmoved.
16You were ere this a god, seated on the throne of your father and grandfathers. Finding yourself deprived to-day by your enemies, why do you not grieve?
17You are fettered with Varuna's noose and has been struck with my thunderbolt. Your wives and riches have been taken away. Tell us why you do not grieve.
18Shorn of prosperity and fallen away from affluence, you do not gricve. This indeed, is something very remarkable. Who else, O Vali, then one like you, could dare lives thus after being shorn of the sovereignty of the three worlds?
19Hearing without any pain these and other cutting words that Indra said asserting the while his own superiority over him. Vali the son of Virochana fearlessly answered him thus.
20When calamities have assailed me, O Shakra, what do you gain by such brag now? To-day I see you, O Purandara stand before me with the thunder-bolt upraised in your hand.
21Formerly, however, you could not behave so. Now you have somehow gained that power. Indeed, who else save you could give vent to such cruel words?
22That person who, though able to punish, shows mercy towards a heroic enemies, defeated and brought under his control, is indeed a great man.
23When two persons fight, victory is indeed doubtful. One of the two surely becomes victorious, and the other is defeated.
24O king of gods, let not your nature be so. Do not think that you have become the king of all creatures after having defeated all with your might and prowess.
25That we have become so is not, O Indra, the result of our acts. That you have become so, ) holder of the thunderbolt, is not the result of any act of yours.
26What I am now you will be in time. Do not disregard me, thinking that you have performed a highly difficult feat.
27A person gets happiness and misery one after another in course of Time. You have, O Shakra, gained sovereignty of the universe in courses of Time but not by virtue of any particular merit in you.
28It is Time that leads me on in his course. That same time leads you also onward. It is, therefore, that I am not what you are to-day, and you also are not what we are.
29Dutiful services to parents, respectful adoration of deities, due practice of any good quality,-none of these can confer happiness on any one.
30Neither knowledge nor penances, nor gifts, nor friends, nor kinsmen, can save one who is afflicted by Time.
31Even by a thousand means, men cannot avert an impending danger. Intelligence and strength are useless in such cases.
32None can save men who are afflicted by Time's course. Because, O Shakra, you consider yourself as the actor therefore it is the root of all sorrow.
33If the seeming performner of an act is the real actor thereof, that doer then would not himself be the creation of some one else (viz., the God). Therefore, because the seeming doer is himself the creation of another, that another is the Supreme Being superior to whom there is nothing else.
34Helped by Time I had defeated you. Helped by time you have defeated me. It is Time which moves all beings.
35O Indra, because your intelligence is very mean you do not see that destruction awaits all things! Some, indeed, respect you as one who has acquired by his own acts the sovereignty of the universe.
36But, how can one like us who know the course of the world, grieve for having been afflicted by Time, or allow our understanding to be stupefied, or give way to the influence of error?
37Even when we are possessed by Time, coming in contact with a calamity, shall my understanding or that of one like me allow itself to be destroyed like a wrecked vessel at sea.
38Myself, yourself, and all those who will in future become the kings of the deities, shall have, O Shakra, to follow the way along which hundreds of Indras have gone before you.
39When your hour will be full, Time will surely destroy you like me,-who are now so invincible and who now shine with matchless splendour.
40In time's course many thousands of Indras and of gods have been swept off cycle after cycle. Time, Indeed, is irresistible.
41Having secured your present position, you think too much of yourself, even as the Creator of all beings, the divine and eternal Brahman.
42Having secured your present position of yours. With none did it last for ever. On account of a foolish understanding, you consider it immutable and eternal.
43You trust in that which is not worthy of trust. You consider that to be eternal which is not eternal. O king of the gods, one who is possessed and stupefied by Time really considers himself thus.
44Actuated by folly you consider your present regal prosperity as yours. Know, however, that it is not permanent either for me or for you or for others.
45It had belonged to numberless persons before you. Passing over them it has now become yours. It will say with you, O Vasava, for sometime and then prove its fickleness. Like a cow leaving one drinking ditch for another, it will surely leave you for somebody else.
46So many kings have gone before you that I venture not to calculate them. In the future also, O Purandara, numberless sovereigns will rise after you.
47I do not see those kings now that had formerly enjoyed this Earth with her trees, plants, gems, living creatures, waters and mines.
48Prithu, Aila, Maya, Bhima, Naraka, Shamvara, Ashvagriva, Puloman, Svarbhanu, whose standard was of immeasurable height, Prahrada, Namuchi, Daksha, Vipprachitti, Virochana, Hrinisheva, Suhotra, Bhurihan, Pushavat, Vrisha, Satyepsu, Rishava, Vahu, Kapilashva, Virupaka, Vana, Karttashvara, Vahni, Vishvadangshtra, Nairiti, Sankocha, Varitaksha, Varaha, Ashva, Ruchiprabha, Vishvajit, Pratirupa, Vrishanda, Vishkara, Madhu, Hiranyakashipu, the Danava Kaitabha, and many others that were Daityas and Danavas and Rakshasas, these and many more not named, of remote and remoter ages, great Daityas and foremost of Danavas, whose names we have heard,-indeed, many foremost of Daityas of former times,-have passed away, leaving the Earth. All of them were possessed by Time. Time proved mere powerful than all of them.
49All of them had adored the Creator in hundreds of sacrifices. You are not the only person that has done so. All of them were given to righteousness and all of them always celebrated great sacrifices.
50All of them were capable of passing through the welkin and all were heroes that never retreated from the battle field. All of them had very strong bodies and all had arms resembling heavy bludgeons.
51All of them were adepts in hundreds of illusions, and all could assume any form they liked. We have never heard that having undertaken a battle any of them had ever met with defeat.
52All observed the vow of truth, and all of them sported as they wished. Devoted to the Vedas and Vedic rites, all of them were endued with great learning.
53Endued with great might, all of them had gained the highest prosperity and affluence. But none of those great kings lead the pride of sovereignty.
54All of them were liberal giving to each what each deserved. All of them behaved properly and duly by all creatures.
55All of them were the offspring of Daksha's daughters. Gifted with great strength, all were lords of the creation. Burning all things with their energy, all of them shone greatly. Yet all of them were carried away by Time.
56As regards you. ( Shakra, it is clear that when you shall have, after enjoying the Earth, to leave her you will not be able to control your grief.
57Relinquish this desire for objects of affection and enjoyment. Relinquish this pride begotten by prosperity. If you act thus, you will then be able to bear the grief consequent on the loss of sovereignty.
58When the hour of sorrow comes, do not give way to it. Likewise, when the hour of joy comes, do not rejoice. Not thinking of both the past and the future, live contentedly with the present.
59When Time that never sleeps came upon me that had always been mindful of my duties, bend you heart to the ways of peace, O Indra, for that same Time will very soon meet you.
60You cut me to the quick with your words, and you seem deterinined to terrorise me. Indeed, finding me calm, you think very highly of you.
61Time had first attacked me. It is even now behind you. I was at first defeated by Time. It was therefore that you did afterwards succeed in defeating me for which you are bragging thus.
62Formerly, when I used to become angry, what person was there on Earth who could stand before me in battle? Time however, is stronger. He has overwhelmed me. It is therefore, O Vasava, that you are able to stand before me. Those thousand celestial years, over which your reign extends will surely come to an end.
63You will then fall and your limbs will become as miserable as mine now even though I am endued with great energy. I have fallen away from the high place that is occupied by the king of the three worlds. You are not the real Indra in heaven.
64By virtue of Time's course, you are now an object of universal adoration in this charming world of living beings. Can you say what is that by having done which you have become Indra to-day and what also is that by having done which we have falls off from the position we had occupied.
65Time is the one creator and destroyer. Nothing else is cause. By encountering any of these, viz.. decline, fall, sovereignty, happiness, misery, birth, and death a learned person neither rejoices nor grieves. You, O Indra, know us. We also, O Vasava, know you.
66Why then do you brag thus before me, forgetting, O shameless one, that it is Time that has made you what you are? You yourself saw what my prowess was in those days.
67The energy and might used to display in all my battles, prove it clearly. The Adityas, the Rudras, the Saddhyas, the Vasus, and the Maruts, O lord of Shachi, were all defeated by me. You know it well yourself, O Shakra, that in the great battle between the gods and the Asuras, the assembled gods were speedily। routed by me by the fury of my attack. Mountains with their forests and the denizens, were repeatedly hurled by us.
68I broke on your head, many mountain summits with craggy edges. What, however, can I do now? Time cannot be resisted.
69If it were not so, do not think that I would not have dared to kill you with that thunderbolt of yours with even a blow of my fist. The present, however, is not the hour when I should display my prowess. The present hour is such that I should remain silent and tolerate everything.
70It is therefore, O Shakra, that I put up with all this insolence of yours. Know, however, that I am less able to bear insolence than even you.
71There stands that dark individual who cannot be resisted by the world. There he of fierce form; stands, having bound me like an inferior animal bound with ropes.
72Gain and loss, happiness and misery, lust and anger, birth and death, captivity and release,-these all one meets in Time's course.
73I am not the actor. You are not the actor, He is the actor who is omnipotent. Time ripens me like a fruit that is on a tree.
74There are certain acts by doing which one person enjoys happiness in Time's course. By doing those very acts another reaps misery in the course of Time.
75Conversant as I am with the virtues of Time, I should not grieve when it is Time that has attacked me. It is therefore, O Shakra, that I do not grieve. Grief can do us no good. The grief of one that indulges in grief never dissipates his calamity. On the other hand, grief destroys his power. It is therefore that I do not grieve.
76Thus addressed by the kings of the Daityas, the god of a hundred sacrifices, viz., the powerful and thousand-eyed chastiser of Paka, checked his anger and said these words.'
77Shakra said Seeing this upraised arm of mine, equipt with the thunderbolt, and those nooses of Varuna, who is there whose understanding is not moved, including the very Destroyer himself who brings about the death of all beings.
78Your understanding, however, so firm and so endued with visions of the truth has not been moved. 0 you of invincible prowess, verily you are unmoved to-day on account of your fortitude.
79Seeing all things in this universe as transient, who is there in it, endued with body, that would venture to place confidence on either his body or all the objects of his desire?
80Like yourself I also know that this universe is not eternal, and that it has been thrown into Time's fire that is dreadful though hidden from the view, that is perpetually burning, and that is indeed endless.
81Every one is attacked here by Time. Nothing among subtile or gross beings can escape from Time's away. All things are being cooked in Time's pot.
82Time has no master. Time is ever vigilant. Time is always coO king every thing within itself. No one who has once entered the kingdom of Time which is perpetually going on, can escape therefrom.
83All embodied beings may be careless of Time, but Time is careful and is wide awake behind them. No one has ever been seen to have driven off Time from him.
84Ancient eternal and the embodiment of Justice, Time is always equal about all living creatures. Time cannot be shunned and there is no retrogression in its course.
85Like a usurer summing up his interest, Time sums up its subtile portions represented by Kalas, lavas, Kashthas, Kshanas, months, and days and nights.
86Like the current of river washing away a tree whose roots it can get at time, approaching him who says,-This I will do to-day but this I will do tomorrow-sweeps him always.'
87Time carries away one and men say-I saw him a little while before How has he died?'
88Wealth, comforts, rank, prosperity, all are destroyed by Time. Approaching every living creature. Time takes away his life. All things which haughtily raise their heads high are sure to crumble down.
89What is existent is only another form of the non-existent. Every thing is transitory and unstable. It is difficult to arrive at such a conviction.
90Your understanding, firm and endued with true vision, is unmoved. You do not, even in your mind realise what you were sometime before.
91Attacking the universe, powerful Time cooks it within itself and sweeps away every thing without caring for age or otherwise. Therefore, one who is being dragged by Time is unconscious of the noose put round one's neck.
92to People, wedded jealousy, vanity, cupidity, lust, anger, fear, desire, carelessness, and pride, allow themselves to be stupefied.
93You, however, know the truth of existence. You are learned and endued with wisdom and penance. You sec Time as clearly like an embolic myrobalan on the palm of your hand.
94O son of Virochana, you know full well Time's conduct! You are well versed in all branches of knowledge. You are of purified Soul and a perfect master of your passions. You are a favourite of all wise persons.
95With your understanding you have full understood the entire universe. Though you have enjoyed every sort of happiness, you were never attached to anything, and hence you have not been sullied by anything.
96The qualities of Darkness and Ignorance do not soil you, for you have conquered your senses. You wait only upon your soul which is divested of both joy and sorrow.
97I feel mercy for you, because you are the friend of all creatures, without animosity, and your heart being full of tranquillity.
98I do not wish to afflict an enlightened person like you by keeping him in chains. Abstention from injury is the greatest religion. I feel mercy for you.
99Those nooses of Varuna, with which you have been fettered, will loosen in Time's course on account of the misconduct of inen. Blessed be you, O great Asura.
100When the daughter-in-law will make the aged mother-in-law work, when the son, through delusion, will order his father to work for him. When Shudras will have their feet washed by Brahmanas and know fearlessly the women of twice-born ones, when men will know forbidden women, when the refuse of houses will begin to be carried upon plates and vessels made of white brass, and when sacrificial offerings intended for the gods will begin to be carried upon impure vessels, when all the four castes will transgress all restrictions, then these fetters of yours will begin one by one, to loosen.
101You have no fear from us. Wait quietly. Be happy, Be shorn of all sorrow. Let your heart be cheerful. May you not suffer from illness.
102Having said these words to him, the divine Indra, having the prince of elephants for his vehicle, left that place. Having defeated all the Asuras, the king of the gods rejoiced greatly and became the sole master of all the worlds.
103The great Rishis lauded that lord of all mobile and immobile creatures. The Fire-God Once more began to carry the libations of clarified butter that were poured into his visible form, and the great god took charge of the nectar that was placed to his care.
104Lauded by the foremost of Brahmanas engaged in sacrifices, the lord Indra, shining with effulgence, his anger quelled and his heart tranquillised, became glad, and returning to his own abode in heaven, began to pass his days in great happiness.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे राजन्, जो मनुष्य मित्रों अथवा राज्य के नष्ट होने से घोर विपत्ति में डूबा हो, उसके लिए वस्तुतः क्या हितकर है?
2हे भरतवंश में अग्रगण्य, इस संसार में आप ही हमारे गुरुओं में श्रेष्ठ हैं! मैं आपसे यह पूछता हूँ। जो मैं पूछता हूँ वह आपको बताना चाहिए।"
3"हे राजन्, जो पुत्रों, पत्नियों, सब प्रकार के भोगों और धन से वंचित हो चुका है और घोर विपत्ति में डूब गया है, उसके लिए धैर्य ही सबसे बड़ा हित है। जो सदा धैर्य से सम्पन्न रहता है, उसका शरीर कभी क्षीण नहीं होता।
4शोक का अभाव अपने साथ सुख लाता है, और आरोग्य भी, जो श्रेष्ठ सम्पत्ति है। और उस आरोग्य के कारण मनुष्य फिर समृद्धि प्राप्त कर सकता है।
5हे तात, वह बुद्धिमान् पुरुष जो सदा धर्मपूर्ण आचरण करता है, अपने समस्त प्रयोजनों की सिद्धि में समृद्धि, धैर्य और अध्यवसाय प्राप्त करने में सफल होता है।
6हे युधिष्ठिर, इस विषय में बलि और वासव का वह प्राचीन संवाद कहा जाता है।
7देवताओं और असुरों के उस युद्ध के समाप्त होने पर, जिसमें बहुत-से दैत्य और दानव मारे गए थे, बलि राजा हुए। विष्णु ने उन्हें छलकर एक बार फिर समस्त लोकों पर अपना आधिपत्य स्थापित किया। शतक्रतु को फिर देवताओं का राज्य प्राप्त हुआ।
8इस प्रकार देवताओं का शासन फिर स्थापित हो जाने पर, और चारों वर्णों के अपने-अपने कर्तव्यों के पालन में फिर प्रतिष्ठित हो जाने पर, तीनों लोक एक बार फिर समृद्धि से भर उठे, और स्वयम्भू प्रसन्न हृदय हुए।
9उस समय रुद्रों, वसुओं, आदित्यों, अश्विनों, देवर्षियों, गन्धर्वों, सिद्धों तथा अन्य श्रेष्ठ गणों से घिरे हुए बलशाली शक्र अपने चार दाँतों वाले गजराज ऐरावत पर आरूढ़ होकर समस्त लोकों में विचरण करने लगे।
10एक दिन इस प्रकार विचरण करते हुए वज्रधारी ने समुद्र के तट पर एक पर्वत की गुफा में विरोचन के पुत्र बलि को देखा। दानवराज को देखकर वे उनके निकट आए।
11देवताओं के अनेक गणों से घिरे और ऐरावत की पीठ पर बैठे देवराज इन्द्र को देखकर भी दैत्यराज ने शोक अथवा उद्वेग का कोई चिह्न प्रकट नहीं किया।
12बलि को अविचल और निर्भय देखकर इन्द्र ने भी अपने गजराज की पीठ से उन्हें सम्बोधित करते हुए कहा —
13हे दैत्य, ऐसा कैसे है कि तुम इतने अविचल हो? क्या यह तुम्हारे शौर्य के कारण है अथवा वृद्धों की श्रद्धापूर्वक सेवा करने के कारण? क्या यह तप से तुम्हारे मन के शुद्ध हो जाने के कारण है? जिस भी कारण से हो, मन की यह अवस्था निश्चय ही अत्यन्त दुष्प्राप्य है।
14सर्वोच्च पद से गिराए जाकर तुम अब अपनी समस्त सम्पत्तियों से रहित हो और अपने शत्रुओं के वश में लाए गए हो। हे विरोचन-पुत्र, वह क्या है जिसे अपनाकर तुम शोक नहीं करते, यद्यपि यह शोक का ही समय है?
15पहले, जब तुम अपने वर्ग के राजा थे, तब तुमने अनुपम भोग भोगे। किन्तु अब तुम अपने धन, रत्नों और राज्य से वंचित हो। हमें बताओ कि तुम इतने अविचल क्यों हो।
16इससे पहले तुम अपने पिता और पितामहों के सिंहासन पर बैठे देवता थे। आज अपने को अपने शत्रुओं से वंचित पाकर तुम शोक क्यों नहीं करते?
17तुम वरुण के पाश से बँधे हो और मेरे वज्र से आहत हो। तुम्हारी पत्नियाँ और धन हर लिए गए हैं। हमें बताओ कि तुम शोक क्यों नहीं करते।
18समृद्धि से रहित और वैभव से गिरे हुए भी तुम शोक नहीं करते। यह वस्तुतः अत्यन्त विलक्षण बात है। हे बलि, तुम्हारे जैसे पुरुष के अतिरिक्त और कौन तीनों लोकों के राज्य से वंचित होकर इस प्रकार जीने का साहस कर सकता?
19अपनी श्रेष्ठता का दावा करते हुए इन्द्र ने जो ये तथा अन्य कठोर वचन कहे, उन्हें बिना किसी पीड़ा के सुनकर विरोचन के पुत्र बलि ने निर्भय होकर उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया।
20हे शक्र, जब मुझ पर विपत्तियाँ आ पड़ी हैं, तब इस प्रकार डींग हाँकने से तुम्हें क्या मिलता है? हे पुरन्दर, आज मैं तुम्हें हाथ में वज्र उठाए अपने सम्मुख खड़ा देख रहा हूँ।
21किन्तु पहले तुम ऐसा आचरण नहीं कर सकते थे। अब तुमने किसी प्रकार वह शक्ति पा ली है। वस्तुतः तुम्हारे अतिरिक्त और कौन ऐसे क्रूर वचन बोल सकता?
22जो पुरुष दण्ड देने में समर्थ होते हुए भी अपने वश में आए हुए पराजित वीर शत्रु पर दया करता है, वही वस्तुतः महापुरुष है।
23जब दो पुरुष लड़ते हैं, तब विजय वस्तुतः सन्दिग्ध रहती है। दोनों में से एक अवश्य विजयी होता है और दूसरा पराजित।
24हे देवराज, तुम्हारा स्वभाव ऐसा न हो। यह मत समझो कि अपने बल और पराक्रम से सबको पराजित करके तुम समस्त प्राणियों के राजा हो गए हो।
25हे इन्द्र, हम जो ऐसे हो गए हैं, वह हमारे कर्मों का फल नहीं है। हे वज्रधर, तुम जो ऐसे हो गए हो, वह भी तुम्हारे किसी कर्म का फल नहीं है।
26मैं आज जो हूँ, समय आने पर तुम भी वही होगे। यह मानकर मेरी उपेक्षा मत करो कि तुमने कोई अत्यन्त कठिन पराक्रम कर दिखाया है।
27मनुष्य काल के क्रम में एक के बाद एक सुख और दुःख पाता है। हे शक्र, तुमने विश्व का राज्य काल के क्रम से पाया है, न कि अपने किसी विशेष गुण के बल पर।
28काल ही मुझे अपने मार्ग पर ले चलता है। वही काल तुम्हें भी आगे ले चलता है। इसीलिए मैं वह नहीं हूँ जो तुम आज हो, और तुम भी वह नहीं हो जो हम हैं।
29माता-पिता की सेवा, देवताओं की श्रद्धापूर्वक उपासना, किसी सद्गुण का यथोचित आचरण — इनमें से कोई भी किसी को सुख नहीं दे सकता।
30न ज्ञान, न तप, न दान, न मित्र, न बन्धु — कोई भी उसे नहीं बचा सकता जो काल से पीड़ित है।
31सहस्र उपायों से भी मनुष्य आने वाले संकट को टाल नहीं सकते। ऐसे प्रसंगों में बुद्धि और बल दोनों व्यर्थ हैं।
32काल के प्रवाह से पीड़ित मनुष्यों को कोई नहीं बचा सकता। हे शक्र, क्योंकि तुम अपने को कर्ता मानते हो, इसीलिए वही समस्त शोक का मूल है।
33यदि कर्म का जो दिखाई देने वाला कर्ता है वही उसका यथार्थ कर्ता होता, तो वह कर्ता स्वयं किसी दूसरे (अर्थात् ईश्वर) की सृष्टि न होता। इसलिए, क्योंकि दिखाई देने वाला कर्ता स्वयं किसी दूसरे की ही सृष्टि है, वह दूसरा ही परमात्मा है जिससे श्रेष्ठ और कुछ नहीं।
34काल की सहायता से मैंने तुम्हें पराजित किया था। काल की सहायता से तुमने मुझे पराजित किया है। काल ही समस्त प्राणियों को चलाता है।
35हे इन्द्र, तुम्हारी बुद्धि अत्यन्त क्षुद्र है, इसीलिए तुम यह नहीं देखते कि समस्त वस्तुओं की प्रतीक्षा में विनाश खड़ा है! कुछ लोग तो तुम्हें ऐसा मानकर आदर देते हैं मानो तुमने अपने ही कर्मों से विश्व का राज्य प्राप्त किया हो।
36किन्तु हम जैसे जो संसार का क्रम जानते हैं, वे काल से पीड़ित होने पर कैसे शोक करें, अथवा अपनी बुद्धि को कैसे मोहित होने दें, अथवा भ्रम के वश कैसे हो जाएँ?
37जब हम काल के वश में हैं और किसी विपत्ति के सम्पर्क में आए हैं, तब क्या मेरी अथवा मुझ जैसे किसी की बुद्धि अपने को समुद्र में टूटे हुए जहाज के समान नष्ट होने देगी?
38हे शक्र, मुझे, तुम्हें और उन सबको जो भविष्य में देवताओं के राजा होंगे, उसी मार्ग पर चलना होगा जिस पर तुमसे पहले सैकड़ों इन्द्र जा चुके हैं।
39जब तुम्हारा समय पूरा होगा, तब काल निश्चय ही तुम्हारा भी वैसे ही नाश करेगा जैसे मेरा किया — तुम्हारा, जो अब इतने अजेय हो और जो अब अनुपम तेज से चमक रहे हो।
40काल के क्रम में सहस्रों इन्द्र और देवता युग-युग में बहा ले जाए गए हैं। काल वस्तुतः अजेय है।
41अपना यह वर्तमान पद पाकर तुम अपने को बहुत बड़ा समझते हो — मानो तुम समस्त प्राणियों के स्रष्टा, दिव्य और सनातन ब्रह्मा ही हो।
42अपना यह वर्तमान पद पाकर तुम उसे अपना ही मानते हो। किसी के पास वह सदा के लिए नहीं रहा। मूर्ख बुद्धि के कारण तुम उसे अपरिवर्तनशील और सनातन मानते हो।
43तुम उसमें विश्वास करते हो जो विश्वास के योग्य नहीं। तुम उसे नित्य मानते हो जो नित्य नहीं। हे देवराज, जो काल के वश में है और उससे मोहित है, वही अपने को ऐसा मानता है।
44मूर्खता से प्रेरित होकर तुम अपनी इस वर्तमान राजलक्ष्मी को अपनी मानते हो। किन्तु जान लो कि वह न मेरे लिए स्थायी है, न तुम्हारे लिए, न किसी और के लिए।
45वह तुमसे पहले असंख्य पुरुषों की रही है। उन्हें छोड़ती हुई वह अब तुम्हारी हुई है। हे वासव, वह कुछ समय तुम्हारे साथ रहेगी और फिर अपनी चंचलता सिद्ध करेगी। जैसे गाय एक जलकुण्ड छोड़कर दूसरे पर जाती है, वैसे ही वह निश्चय ही तुम्हें छोड़कर किसी और के पास चली जाएगी।
46तुमसे पहले इतने राजा बीत चुके हैं कि मैं उनकी गणना करने का साहस नहीं करता। हे पुरन्दर, भविष्य में भी तुम्हारे पश्चात् असंख्य राजा होंगे।
47अब मैं उन राजाओं को नहीं देखता जिन्होंने पहले इस पृथ्वी को उसके वृक्षों, वनस्पतियों, रत्नों, प्राणियों, जलों और खानों सहित भोगा था।
48पृथु, ऐल, मय, भीम, नरक, शम्बर, अश्वग्रीव, पुलोमन्, अपरिमित ऊँचाई की ध्वजा वाले स्वर्भानु, प्रह्लाद, नमुचि, दक्ष, विप्रचित्ति, विरोचन, ह्रिनिषेव, सुहोत्र, भूरिहन्, पुषवत्, वृष, सत्येप्सु, ऋषभ, वाहु, कपिलाश्व, विरूपाक, वाण, कार्तस्वर, वह्नि, विश्वदंष्ट्र, नैऋति, संकोच, वारितक्ष, वराह, अश्व, रुचिप्रभ, विश्वजित्, प्रतिरूप, वृषण्ड, विष्कर, मधु, हिरण्यकशिपु, दानव कैटभ, तथा और भी बहुत-से जो दैत्य, दानव और राक्षस थे — ये तथा और भी बहुत-से जिनके नाम नहीं लिए गए, दूर और दूरतर युगों के, महान् दैत्य और दानवों में अग्रगण्य, जिनके नाम हमने सुने हैं — वस्तुतः पूर्वकाल के दैत्यों में अग्रगण्य ऐसे बहुत-से — पृथ्वी को छोड़कर बीत चुके हैं। वे सब काल के वश में थे। काल उन सबसे कहीं अधिक शक्तिशाली सिद्ध हुआ।
49उन सबने सैकड़ों यज्ञों में स्रष्टा की उपासना की थी। ऐसा करने वाले तुम अकेले नहीं हो। वे सब धर्म में तत्पर थे और वे सब सदा महान् यज्ञ करते थे।
50वे सब आकाश में विचरण करने में समर्थ थे और सब ऐसे वीर थे जो युद्धभूमि से कभी पीछे नहीं हटे। उन सबके शरीर अत्यन्त बलिष्ठ थे और सबकी भुजाएँ भारी मुद्गरों के समान थीं।
51वे सब सैकड़ों मायाओं में निपुण थे, और सब जो रूप चाहें वही धारण कर सकते थे। हमने कभी नहीं सुना कि युद्ध में प्रवृत्त होकर उनमें से कोई कभी पराजित हुआ हो।
52सबने सत्य का व्रत पालन किया, और सब जैसा चाहते वैसा विहार करते थे। वेदों और वैदिक कर्मों में तत्पर वे सब महान् विद्या से सम्पन्न थे।
53महान् बल से सम्पन्न उन सबने परम समृद्धि और वैभव प्राप्त किया था। किन्तु उन महान् राजाओं में से कोई भी राज्य का गर्व सदा के लिए नहीं रख सका।
54वे सब उदार थे और प्रत्येक को वही देते थे जिसका वह अधिकारी था। वे सब समस्त प्राणियों के साथ उचित और विधिपूर्वक व्यवहार करते थे।
55वे सब दक्ष की कन्याओं की सन्तान थे। महान् बल से सम्पन्न वे सब प्रजापति थे। अपने तेज से समस्त वस्तुओं को जलाते हुए वे सब अत्यन्त प्रकाशमान थे। फिर भी उन सबको काल हर ले गया।
56और तुम्हारे विषय में, हे शक्र, यह स्पष्ट है कि जब तुम्हें पृथ्वी का भोग करने के पश्चात् उसे छोड़ना पड़ेगा, तब तुम अपने शोक को वश में नहीं रख सकोगे।
57प्रिय वस्तुओं और भोगों की इस कामना का त्याग करो। समृद्धि से उत्पन्न इस अभिमान का त्याग करो। यदि तुम ऐसा करोगे, तो राज्य के नष्ट होने से उत्पन्न शोक को सह सकोगे।
58जब शोक की घड़ी आए, तब उसके वश में मत हो जाना। इसी प्रकार जब हर्ष की घड़ी आए, तब हर्षित मत होना। भूत और भविष्य — दोनों का चिन्तन छोड़कर वर्तमान में सन्तुष्ट होकर जियो।
59जब कभी न सोने वाला काल मुझ पर आ पड़ा — मुझ पर, जो सदा अपने कर्तव्यों के प्रति सजग रहा — तब हे इन्द्र, तुम अपना हृदय शान्ति के मार्ग की ओर मोड़ो, क्योंकि वही काल बहुत शीघ्र तुमसे भी मिलेगा।
60तुम अपने वचनों से मुझे मर्म तक बेधते हो, और ऐसा लगता है कि तुम मुझे भयभीत करने पर तुले हो। वस्तुतः मुझे शान्त पाकर तुम अपने को बहुत बड़ा समझते हो।
61काल ने पहले मुझ पर आक्रमण किया। वह अब भी तुम्हारे पीछे खड़ा है। पहले मैं काल से पराजित हुआ। इसीलिए तुम बाद में मुझे पराजित करने में सफल हुए, जिसकी तुम इस प्रकार डींग हाँक रहे हो।
62पहले, जब मैं क्रुद्ध होता था, तब पृथ्वी पर ऐसा कौन था जो युद्ध में मेरे सम्मुख ठहर सकता? किन्तु काल अधिक बलवान् है। उसने मुझे अभिभूत कर लिया। इसीलिए, हे वासव, तुम मेरे सम्मुख खड़े हो सकते हो। वे सहस्र दिव्य वर्ष, जिन तक तुम्हारा राज्य फैला है, अवश्य समाप्त होंगे।
63तब तुम भी गिरोगे और तुम्हारे अंग वैसे ही दयनीय हो जाएँगे जैसे अब मेरे हैं, यद्यपि मैं महान् तेज से सम्पन्न हूँ। मैं उस उच्च पद से गिर चुका हूँ जिस पर तीनों लोकों का राजा बैठता है। तुम स्वर्ग के यथार्थ इन्द्र नहीं हो।
64काल के क्रम के बल पर तुम अब प्राणियों के इस मनोहर लोक में सर्वत्र पूजित हो। क्या तुम बता सकते हो कि वह क्या है जिसे करके तुम आज इन्द्र हुए हो, और वह क्या है जिसे करके हम अपने अधिकृत पद से गिर पड़े हैं?
65काल ही एकमात्र स्रष्टा और संहारक है। और कुछ भी कारण नहीं। इनमें से किसी से भी सामना होने पर — अर्थात् ह्रास, पतन, राज्य, सुख, दुःख, जन्म और मृत्यु — विद्वान् पुरुष न हर्षित होता है और न शोक करता है। हे इन्द्र, तुम हमें जानते हो। हे वासव, हम भी तुम्हें जानते हैं।
66तब तुम मेरे सम्मुख इस प्रकार डींग क्यों हाँकते हो, हे निर्लज्ज, यह भूलकर कि काल ने ही तुम्हें वह बनाया है जो तुम हो? उन दिनों मेरा पराक्रम क्या था, यह तुमने स्वयं देखा है।
67मैंने अपने समस्त युद्धों में जो तेज और बल दिखाया, वह इसे स्पष्ट रूप से सिद्ध करता है। हे शची के स्वामी, आदित्य, रुद्र, साध्य, वसु और मरुत् — ये सब मुझसे पराजित हुए थे। हे शक्र, तुम स्वयं भली-भाँति जानते हो कि देवताओं और असुरों के उस महान् युद्ध में एकत्र देवगण मेरे आक्रमण के वेग से शीघ्र ही तितर-बितर हो गए थे। वनों और उनमें बसने वालों सहित पर्वत हमने बारम्बार उठाकर फेंके थे।
68मैंने तुम्हारे सिर पर तीखी चोटियों वाले अनेक पर्वत-शिखर तोड़कर मारे थे। किन्तु अब मैं क्या कर सकता हूँ? काल का प्रतिरोध नहीं किया जा सकता।
69यदि ऐसा न होता, तो यह मत समझो कि मैं तुम्हारे उसी वज्र से — बल्कि केवल अपनी मुष्टि के एक प्रहार से ही — तुम्हें मारने का साहस न करता। किन्तु यह वह समय नहीं जब मुझे अपना पराक्रम दिखाना चाहिए। वर्तमान समय ऐसा है कि मुझे मौन रहकर सब कुछ सहना चाहिए।
70इसीलिए, हे शक्र, मैं तुम्हारा यह समस्त धृष्ट व्यवहार सह रहा हूँ। किन्तु जान लो कि मैं तुमसे भी कम धृष्टता सह सकता हूँ।
71वहाँ वह श्याम पुरुष खड़ा है जिसका प्रतिरोध संसार नहीं कर सकता। वहाँ वह भयंकर रूप वाला खड़ा है, जिसने मुझे किसी नीच पशु के समान रस्सियों से बाँध रखा है।
72लाभ और हानि, सुख और दुःख, काम और क्रोध, जन्म और मृत्यु, बन्धन और मुक्ति — ये सब मनुष्य को काल के क्रम में ही मिलते हैं।
73न मैं कर्ता हूँ, न तुम कर्ता हो। कर्ता वही है जो सर्वशक्तिमान् है। काल मुझे वैसे ही पकाता है जैसे वृक्ष पर लगे फल को।
74कुछ ऐसे कर्म हैं जिन्हें करके एक पुरुष काल के क्रम में सुख भोगता है। वे ही कर्म करके दूसरा काल के क्रम में दुःख पाता है।
75काल के धर्मों का ज्ञाता होने के कारण, जब काल ने ही मुझ पर आक्रमण किया है, तब मुझे शोक नहीं करना चाहिए। इसीलिए, हे शक्र, मैं शोक नहीं करता। शोक हमारा कोई भला नहीं कर सकता। शोक में डूबे रहने वाले का शोक उसकी विपत्ति को कभी दूर नहीं करता। इसके विपरीत, शोक उसकी शक्ति का नाश कर देता है। इसीलिए मैं शोक नहीं करता।
76दैत्यराज के इस प्रकार कहने पर शतक्रतु, अर्थात् वे बलशाली और सहस्राक्ष पाक-दमनकर्ता, अपना क्रोध रोककर ये वचन बोले।"
77शक्र ने कहा — मेरी वज्र से सुसज्जित इस उठी हुई भुजा को और वरुण के उन पाशों को देखकर ऐसा कौन है जिसकी बुद्धि विचलित न हो — यहाँ तक कि स्वयं वह संहारक भी, जो समस्त प्राणियों की मृत्यु लाता है?
78किन्तु तुम्हारी बुद्धि, इतनी दृढ़ और सत्य के दर्शन से सम्पन्न, विचलित नहीं हुई। हे अजेय पराक्रम वाले, वस्तुतः तुम आज अपने धैर्य के कारण ही अविचल हो।
79इस विश्व की समस्त वस्तुओं को क्षणभंगुर देखकर इसमें ऐसा कौन देहधारी है जो अपने शरीर अथवा अपनी कामनाओं की समस्त वस्तुओं पर विश्वास करने का साहस करे?
80तुम्हारे समान मैं भी जानता हूँ कि यह विश्व नित्य नहीं है, और यह काल की उस अग्नि में डाल दिया गया है जो दृष्टि से छिपी होने पर भी भयंकर है, जो निरन्तर जलती रहती है, और जो वस्तुतः अनन्त है।
81यहाँ प्रत्येक पर काल आक्रमण करता है। सूक्ष्म अथवा स्थूल प्राणियों में कोई भी काल के शासन से बच नहीं सकता। समस्त वस्तुएँ काल की हाँडी में पक रही हैं।
82काल का कोई स्वामी नहीं। काल सदा सजग रहता है। काल सदा प्रत्येक वस्तु को अपने ही भीतर पकाता रहता है। जो एक बार काल के उस राज्य में प्रवेश कर गया, जो निरन्तर चलता रहता है, वह उससे कभी नहीं छूट सकता।
83समस्त देहधारी प्राणी काल के प्रति असावधान हो सकते हैं, किन्तु काल सावधान है और उनके पीछे पूरी तरह जागृत रहता है। किसी को कभी काल को अपने से हटाते नहीं देखा गया।
84प्राचीन, नित्य और धर्म की मूर्ति काल समस्त प्राणियों के प्रति सदा समान रहता है। काल से बचा नहीं जा सकता और उसके क्रम में कोई पीछे लौटना नहीं।
85जैसे कोई महाजन अपना ब्याज जोड़ता है, वैसे ही काल कला, लव, काष्ठा, क्षण, मास तथा दिन और रात्रि रूपी अपने सूक्ष्म अंशों को जोड़ता जाता है।
86जैसे नदी की धारा उस वृक्ष को बहा ले जाती है जिसकी जड़ों तक वह पहुँच पाती है, वैसे ही काल उस पुरुष के पास आकर, जो कहता है — "यह मैं आज करूँगा और वह मैं कल करूँगा" — उसे सदा बहा ले जाता है।
87काल एक को हर ले जाता है और लोग कहते हैं — "मैंने तो उसे थोड़ी ही देर पहले देखा था। वह कैसे मर गया?"
88धन, सुख-सुविधाएँ, पद, समृद्धि — ये सब काल से नष्ट होते हैं। प्रत्येक प्राणी के पास आकर काल उसके प्राण हर लेता है। जो भी वस्तुएँ गर्व से अपना सिर ऊँचा उठाती हैं, वे सब अवश्य ढह जाती हैं।
89जो विद्यमान है वह अविद्यमान का ही दूसरा रूप है। प्रत्येक वस्तु क्षणभंगुर और अस्थिर है। ऐसे निश्चय तक पहुँचना कठिन है।
90तुम्हारी बुद्धि, दृढ़ और सत्य के दर्शन से सम्पन्न, विचलित नहीं है। तुम मन में भी यह अनुभव नहीं करते कि कुछ समय पहले तुम क्या थे।
91विश्व पर आक्रमण करके बलशाली काल उसे अपने ही भीतर पकाता है और आयु आदि का कोई विचार किए बिना सबको बहा ले जाता है। इसलिए जिसे काल घसीट रहा होता है, वह अपने गले में पड़े पाश को नहीं जानता।
92ईर्ष्या, दर्प, लोभ, काम, क्रोध, भय, कामना, प्रमाद और अभिमान से बँधे हुए लोग अपने को मोहित होने देते हैं।
93किन्तु तुम अस्तित्व का सत्य जानते हो। तुम विद्वान् हो और प्रज्ञा तथा तप से सम्पन्न हो। तुम काल को उतनी ही स्पष्टता से देखते हो जितनी स्पष्टता से हथेली पर रखा आँवला।
94हे विरोचन-पुत्र, तुम काल का आचरण भली-भाँति जानते हो! तुम ज्ञान की समस्त शाखाओं में निपुण हो। तुम्हारा अन्तःकरण शुद्ध है और तुम अपनी वासनाओं के पूर्ण स्वामी हो। तुम समस्त बुद्धिमान् पुरुषों के प्रिय हो।
95अपनी बुद्धि से तुमने समस्त विश्व को पूर्ण रूप से समझ लिया है। यद्यपि तुमने सब प्रकार का सुख भोगा, तथापि तुम किसी वस्तु में आसक्त नहीं हुए, और इसीलिए तुम किसी वस्तु से मलिन नहीं हुए।
96तम और रज के गुण तुम्हें दूषित नहीं करते, क्योंकि तुमने अपनी इन्द्रियों को जीत लिया है। तुम केवल अपनी आत्मा की ही उपासना करते हो, जो हर्ष और शोक — दोनों से रहित है।
97मुझे तुम पर दया आती है, क्योंकि तुम समस्त प्राणियों के मित्र हो, वैर से रहित हो, और तुम्हारा हृदय शान्ति से भरा है।
98मैं तुम्हारे जैसे प्रबुद्ध पुरुष को बेड़ियों में रखकर पीड़ित करना नहीं चाहता। अहिंसा ही सबसे बड़ा धर्म है। मुझे तुम पर दया आती है।
99वरुण के वे पाश, जिनसे तुम बँधे हो, मनुष्यों के दुराचरण के कारण काल के क्रम में ढीले पड़ जाएँगे। हे महान् असुर, तुम्हारा कल्याण हो।
100जब बहू वृद्धा सास से काम कराएगी, जब पुत्र मोह के वश अपने पिता को अपने लिए काम करने की आज्ञा देगा, जब शूद्र ब्राह्मणों से अपने पैर धुलवाएँगे और निर्भय होकर द्विजों की स्त्रियों से सम्बन्ध करेंगे, जब मनुष्य निषिद्ध स्त्रियों से सम्बन्ध करेंगे, जब घरों का कूड़ा काँसे के थालों और पात्रों में ढोया जाने लगेगा, और जब देवताओं के लिए बनाई गई यज्ञ-सामग्री अपवित्र पात्रों में ले जाई जाने लगेगी, जब चारों वर्ण समस्त मर्यादाओं का उल्लंघन करेंगे — तब तुम्हारे ये बन्धन एक-एक करके ढीले पड़ने लगेंगे।
101तुम्हें हमसे कोई भय नहीं। शान्तिपूर्वक प्रतीक्षा करो। सुखी रहो। समस्त शोक से रहित रहो। तुम्हारा हृदय प्रसन्न रहे। तुम रोग से पीड़ित न हो।
102उनसे ये वचन कहकर गजराज को अपना वाहन बनाने वाले दिव्य इन्द्र वह स्थान छोड़कर चले गए। समस्त असुरों को पराजित करके देवराज अत्यन्त प्रसन्न हुए और समस्त लोकों के एकमात्र स्वामी हो गए।
103महर्षियों ने चराचर प्राणियों के उस स्वामी की स्तुति की। अग्निदेव फिर उन घृत की आहुतियों को ले जाने लगे जो उनके प्रत्यक्ष रूप में डाली जाती थीं, और महादेव ने उस अमृत का भार सँभाला जो उनके संरक्षण में रखा गया था।
104यज्ञों में लगे श्रेष्ठ ब्राह्मणों से स्तुति पाकर, तेज से देदीप्यमान भगवान् इन्द्र, जिनका क्रोध शान्त हो चुका था और जिनका हृदय प्रशान्त हो गया था, प्रसन्न हुए, और स्वर्ग में अपने निवास को लौटकर महान् सुख में अपने दिन बिताने लगे।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे राजन्, जुन मानिस मित्र अथवा राज्य नष्ट भएर घोर विपत्तिमा डुबेको होस्, उसका लागि वास्तवमा के हितकर छ?
2हे भरतवंशमा अग्रगण्य, यस संसारमा तपाईं नै हाम्रा गुरुहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ! म तपाईंसँग यो सोध्दछु। जे म सोध्दछु त्यो तपाईंले बताउनुपर्दछ।"
3"हे राजन्, जो पुत्र, पत्नी, सबै प्रकारका भोग र धनबाट वञ्चित भइसकेको छ र घोर विपत्तिमा डुबेको छ, उसका लागि धैर्य नै सबैभन्दा ठूलो हित हो। जो सधैँ धैर्यले सम्पन्न रहन्छ, उसको शरीर कहिल्यै क्षीण हुँदैन।
4शोकको अभावले आफूसँगै सुख ल्याउँछ, र आरोग्य पनि, जो श्रेष्ठ सम्पत्ति हो। र त्यस आरोग्यका कारण मानिसले फेरि समृद्धि प्राप्त गर्न सक्दछ।
5हे तात, त्यो बुद्धिमान् पुरुष जसले सधैँ धर्मपूर्ण आचरण गर्दछ, आफ्ना सम्पूर्ण प्रयोजनको सिद्धिमा समृद्धि, धैर्य र अध्यवसाय प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
6हे युधिष्ठिर, यस विषयमा बलि र वासवको त्यो प्राचीन संवाद भनिन्छ।
7देवता र असुरहरूको त्यो युद्ध समाप्त भएपछि, जसमा धेरै दैत्य र दानव मारिएका थिए, बलि राजा भए। विष्णुले तिनलाई छलेर एक पटक फेरि सम्पूर्ण लोकमाथि आफ्नो आधिपत्य स्थापित गरे। शतक्रतुले फेरि देवताहरूको राज्य प्राप्त गरे।
8यसरी देवताहरूको शासन फेरि स्थापित भएपछि, र चारै वर्ण आ-आफ्ना कर्तव्यको पालनमा फेरि प्रतिष्ठित भएपछि, तीनै लोक एक पटक फेरि समृद्धिले भरिए, र स्वयम्भू प्रसन्न हृदय भए।
9त्यस बेला रुद्र, वसु, आदित्य, अश्विन, देवर्षि, गन्धर्व, सिद्ध तथा अन्य श्रेष्ठ गणले घेरिएका बलशाली शक्र आफ्ना चार दाह्रा भएका गजराज ऐरावतमा चढेर सम्पूर्ण लोकमा विचरण गर्न थाले।
10एक दिन यसरी विचरण गर्दै वज्रधारीले समुद्रको किनारमा एउटा पर्वतको गुफामा विरोचनका पुत्र बलिलाई देखे। दानवराजलाई देखेर तिनी तिनको नजिक आए।
11देवताका अनेक गणले घेरिएका र ऐरावतको पीठमा बसेका देवराज इन्द्रलाई देखेर पनि दैत्यराजले शोक अथवा उद्वेगको कुनै चिह्न प्रकट गरेनन्।
12बलिलाई अविचल र निर्भय देखेर इन्द्रले पनि आफ्नो गजराजको पीठबाट तिनलाई सम्बोधन गर्दै भने —
13हे दैत्य, यस्तो कसरी छ कि तिमी यति अविचल छौ? के यो तिम्रो शौर्यका कारण हो अथवा वृद्धहरूको श्रद्धापूर्वक सेवा गरेका कारण? के यो तपले तिम्रो मन शुद्ध भएका कारण हो? जुनसुकै कारणले होस्, मनको यो अवस्था निश्चय नै अत्यन्त दुष्प्राप्य छ।
14सर्वोच्च पदबाट खसालिएर तिमी अब आफ्ना सम्पूर्ण सम्पत्तिबाट रहित छौ र आफ्ना शत्रुको वशमा ल्याइएका छौ। हे विरोचन-पुत्र, त्यो के हो जसलाई अपनाएर तिमी शोक गर्दैनौ, यद्यपि यो शोककै समय हो?
15पहिले, जब तिमी आफ्नो वर्गका राजा थियौ, तब तिमीले अनुपम भोग भोग्यौ। तर अब तिमी आफ्नो धन, रत्न र राज्यबाट वञ्चित छौ। हामीलाई बताऊ कि तिमी यति अविचल किन छौ।
16यसभन्दा पहिले तिमी आफ्ना पिता र पितामहका सिंहासनमा बसेका देवता थियौ। आज आफूलाई आफ्ना शत्रुबाट वञ्चित पाएर तिमी शोक किन गर्दैनौ?
17तिमी वरुणको पाशले बाँधिएका छौ र मेरो वज्रले आहत छौ। तिम्रा पत्नी र धन हरण गरिएका छन्। हामीलाई बताऊ कि तिमी शोक किन गर्दैनौ।
18समृद्धिरहित र वैभवबाट खसेर पनि तिमी शोक गर्दैनौ। यो वास्तवमा अत्यन्त विलक्षण कुरा हो। हे बलि, तिमीजस्तो पुरुषबाहेक अरू कसले तीन लोकको राज्यबाट वञ्चित भई यसरी बाँच्ने साहस गर्न सक्थ्यो?
19आफ्नो श्रेष्ठताको दाबी गर्दै इन्द्रले जुन यी तथा अन्य कठोर वचन भने, तिनलाई कुनै पीडाविना सुनेर विरोचनका पुत्र बलिले निर्भय भई तिनलाई यसरी उत्तर दिए।
20हे शक्र, जब ममाथि विपत्ति आइपरेका छन्, तब यसरी गफ हाँकेर तिमीलाई के मिल्दछ? हे पुरन्दर, आज म तिमीलाई हातमा वज्र उठाएर आफ्नो सामु उभिएको देखिरहेको छु।
21तर पहिले तिमी यस्तो आचरण गर्न सक्दैनथ्यौ। अब तिमीले कुनै न कुनै प्रकारले त्यो शक्ति पाएका छौ। वास्तवमा तिमीबाहेक अरू कसले यस्ता क्रूर वचन बोल्न सक्थ्यो?
22जुन पुरुष दण्ड दिन समर्थ भएर पनि आफ्नो वशमा परेका पराजित वीर शत्रुमाथि दया गर्दछ, उही वास्तवमा महापुरुष हो।
23जब दुई पुरुष लड्दछन्, तब विजय वास्तवमा सन्दिग्ध रहन्छ। दुईमध्ये एक अवश्य विजयी हुन्छ र अर्को पराजित।
24हे देवराज, तिम्रो स्वभाव यस्तो नहोस्। यो नठान कि आफ्नो बल र पराक्रमले सबैलाई पराजित गरेर तिमी सम्पूर्ण प्राणीका राजा भएका छौ।
25हे इन्द्र, हामी जो यस्ता भएका छौँ, त्यो हाम्रा कर्मको फल होइन। हे वज्रधर, तिमी जो यस्ता भएका छौ, त्यो पनि तिम्रो कुनै कर्मको फल होइन।
26म आज जो छु, समय आएपछि तिमी पनि त्यही हुनेछौ। यो ठानेर मेरो उपेक्षा नगर कि तिमीले कुनै अत्यन्त कठिन पराक्रम गरेर देखाएका छौ।
27मानिसले कालको क्रममा एकपछि अर्को सुख र दुःख पाउँछ। हे शक्र, तिमीले विश्वको राज्य कालको क्रमबाट पाएका हौ, तिम्रो कुनै विशेष गुणको बलले होइन।
28कालले नै मलाई आफ्नो मार्गमा लैजान्छ। त्यही कालले तिमीलाई पनि अघि लैजान्छ। त्यसैले म त्यो होइन जो तिमी आज छौ, र तिमी पनि त्यो होइनौ जो हामी छौँ।
29आमाबाबुको सेवा, देवताहरूको श्रद्धापूर्वक उपासना, कुनै सद्गुणको यथोचित आचरण — यीमध्ये कुनैले पनि कसैलाई सुख दिन सक्दैन।
30न ज्ञान, न तप, न दान, न मित्र, न बन्धु — कसैले पनि त्यसलाई बचाउन सक्दैन जो कालले पीडित छ।
31हजार उपायले पनि मानिसले आउने सङ्कट टार्न सक्दैनन्। यस्ता प्रसङ्गमा बुद्धि र बल दुवै व्यर्थ छन्।
32कालको प्रवाहले पीडित मानिसलाई कसैले बचाउन सक्दैन। हे शक्र, किनभने तिमी आफूलाई कर्ता मान्दछौ, त्यही नै सम्पूर्ण शोकको मूल हो।
33यदि कर्मको जो देखिने कर्ता छ त्यही त्यसको यथार्थ कर्ता भएको भए, त्यो कर्ता आफैँ कुनै अर्कोको (अर्थात् ईश्वरको) सृष्टि हुने थिएन। त्यसैले, किनभने देखिने कर्ता आफैँ कुनै अर्कोकै सृष्टि हो, त्यही अर्को नै परमात्मा हो जोभन्दा श्रेष्ठ अरू केही छैन।
34कालको सहायताले मैले तिमीलाई पराजित गरेको थिएँ। कालकै सहायताले तिमीले मलाई पराजित गरेका छौ। कालले नै सम्पूर्ण प्राणीलाई चलाउँछ।
35हे इन्द्र, तिम्रो बुद्धि अत्यन्त क्षुद्र छ, त्यसैले तिमीले यो देख्दैनौ कि सम्पूर्ण वस्तुको प्रतीक्षामा विनाश उभिएको छ! कोही मानिसले त तिमीलाई त्यस्तो मानेर आदर दिन्छन् मानौँ तिमीले आफ्नै कर्मले विश्वको राज्य प्राप्त गरेका छौ।
36तर हामीजस्ता जसले संसारको क्रम जान्दछन्, तिनीहरूले कालले पीडित हुँदा कसरी शोक गरून्, अथवा आफ्नो बुद्धिलाई कसरी मोहित हुन दिऊन्, अथवा भ्रमको वशमा कसरी परून्?
37जब हामी कालको वशमा छौँ र कुनै विपत्तिको सम्पर्कमा आएका छौँ, तब के मेरो अथवा मजस्तै कसैको बुद्धिले आफूलाई समुद्रमा भाँचिएको जहाजझैँ नष्ट हुन दिनेछ?
38हे शक्र, मलाई, तिमीलाई र ती सबैलाई जो भविष्यमा देवताहरूका राजा हुनेछन्, त्यसै मार्गमा हिँड्नुपर्नेछ जसमा तिमीभन्दा पहिले सयौँ इन्द्र गइसकेका छन्।
39जब तिम्रो समय पूरा हुनेछ, तब कालले निश्चय नै तिम्रो पनि त्यसै गरी नाश गर्नेछ जसरी मेरो गर्यो — तिम्रो, जो अब यति अजेय छौ र जो अब अनुपम तेजले चम्किरहेका छौ।
40कालको क्रममा हजारौँ इन्द्र र देवता युग-युगमा बगाइएका छन्। काल वास्तवमा अजेय छ।
41आफ्नो यो वर्तमान पद पाएर तिमी आफूलाई धेरै ठूलो ठान्दछौ — मानौँ तिमी सम्पूर्ण प्राणीका स्रष्टा, दिव्य र सनातन ब्रह्मा नै हौ।
42आफ्नो यो वर्तमान पद पाएर तिमी त्यसलाई आफ्नै ठान्दछौ। कसैसँग त्यो सधैँका लागि रहेन। मूर्ख बुद्धिका कारण तिमी त्यसलाई अपरिवर्तनशील र सनातन ठान्दछौ।
43तिमी त्यसमा विश्वास गर्दछौ जो विश्वासयोग्य छैन। तिमी त्यसलाई नित्य मान्दछौ जो नित्य छैन। हे देवराज, जो कालको वशमा छ र त्यसबाट मोहित छ, उसैले आफूलाई त्यस्तो ठान्दछ।
44मूर्खताबाट प्रेरित भई तिमी आफ्नो यो वर्तमान राजलक्ष्मीलाई आफ्नै ठान्दछौ। तर जान कि उनी न मेरा लागि स्थायी छिन्, न तिम्रा लागि, न अरू कसैका लागि।
45उनी तिमीभन्दा पहिले असङ्ख्य पुरुषकी भइसकेकी छिन्। तिनलाई छोड्दै उनी अब तिम्री भएकी छिन्। हे वासव, उनी केही समय तिमीसँग रहनेछिन् र त्यसपछि आफ्नो चञ्चलता सिद्ध गर्नेछिन्। जसरी गाईले एउटा जलकुण्ड छोडेर अर्कोमा जान्छे, त्यसै गरी उनी निश्चय नै तिमीलाई छोडेर अरू कसैकहाँ जानेछिन्।
46तिमीभन्दा पहिले यति धेरै राजा बितिसकेका छन् कि म तिनको गणना गर्ने साहस गर्दिनँ। हे पुरन्दर, भविष्यमा पनि तिमीपछि असङ्ख्य राजा हुनेछन्।
47अब म ती राजालाई देख्दिनँ जसले पहिले यस पृथ्वीलाई उसका रूख, वनस्पति, रत्न, प्राणी, जल र खानीसहित भोगेका थिए।
48पृथु, ऐल, मय, भीम, नरक, शम्बर, अश्वग्रीव, पुलोमन्, अपरिमित उचाइको ध्वजा भएका स्वर्भानु, प्रह्लाद, नमुचि, दक्ष, विप्रचित्ति, विरोचन, ह्रिनिषेव, सुहोत्र, भूरिहन्, पुषवत्, वृष, सत्येप्सु, ऋषभ, वाहु, कपिलाश्व, विरूपाक, वाण, कार्तस्वर, वह्नि, विश्वदंष्ट्र, नैऋति, सङ्कोच, वारितक्ष, वराह, अश्व, रुचिप्रभ, विश्वजित्, प्रतिरूप, वृषण्ड, विष्कर, मधु, हिरण्यकशिपु, दानव कैटभ, तथा अरू पनि धेरै जो दैत्य, दानव र राक्षस थिए — यी तथा अरू पनि धेरै जसका नाम लिइएका छैनन्, टाढा र अझ टाढाका युगका, महान् दैत्य र दानवहरूमा अग्रगण्य, जसका नाम हामीले सुनेका छौँ — वास्तवमा पूर्वकालका दैत्यहरूमा अग्रगण्य यस्ता धेरै — पृथ्वी छोडेर बितिसकेका छन्। ती सबै कालको वशमा थिए। काल ती सबैभन्दा धेरै शक्तिशाली सिद्ध भयो।
49ती सबैले सयौँ यज्ञमा स्रष्टाको उपासना गरेका थिए। त्यसो गर्ने तिमी एक्लै होइनौ। ती सबै धर्ममा तत्पर थिए र ती सबैले सधैँ महान् यज्ञ गर्दथे।
50ती सबै आकाशमा विचरण गर्न समर्थ थिए र सबै यस्ता वीर थिए जो युद्धभूमिबाट कहिल्यै पछि हटेनन्। ती सबैका शरीर अत्यन्त बलिष्ठ थिए र सबैका पाखुरा भारी मुङ्ग्रोजस्ता थिए।
51ती सबै सयौँ मायामा निपुण थिए, र सबैले जुन रूप चाहे त्यही धारण गर्न सक्दथे। हामीले कहिल्यै सुनेनौँ कि युद्धमा प्रवृत्त भएर तिनमध्ये कोही कहिल्यै पराजित भयो।
52सबैले सत्यको व्रत पालन गरे, र सबैले जस्तो चाहन्थे त्यस्तै विहार गर्दथे। वेद र वैदिक कर्ममा तत्पर ती सबै महान् विद्याले सम्पन्न थिए।
53महान् बलले सम्पन्न ती सबैले परम समृद्धि र वैभव प्राप्त गरेका थिए। तर ती महान् राजामध्ये कसैले पनि राज्यको गर्व सधैँका लागि राख्न सकेनन्।
54ती सबै उदार थिए र प्रत्येकलाई त्यही दिन्थे जसको ऊ अधिकारी थियो। ती सबैले सम्पूर्ण प्राणीसँग उचित र विधिपूर्वक व्यवहार गर्दथे।
55ती सबै दक्षका कन्याहरूका सन्तान थिए। महान् बलले सम्पन्न ती सबै प्रजापति थिए। आफ्नो तेजले सम्पूर्ण वस्तु जलाउँदै ती सबै अत्यन्त प्रकाशमान थिए। तैपनि ती सबैलाई कालले हरण गरेर लग्यो।
56र तिम्रो विषयमा, हे शक्र, यो स्पष्ट छ कि जब तिमीलाई पृथ्वीको भोग गरेपछि त्यो छोड्नुपर्नेछ, तब तिमीले आफ्नो शोक वशमा राख्न सक्नेछैनौ।
57प्रिय वस्तु र भोगको यो कामनाको त्याग गर। समृद्धिबाट उत्पन्न यो अभिमानको त्याग गर। यदि तिमीले त्यसो गर्यौ भने, राज्य नष्ट भएर उत्पन्न हुने शोक सहन सक्नेछौ।
58जब शोकको घडी आओस्, तब त्यसको वशमा नपर। यसै गरी जब हर्षको घडी आओस्, तब हर्षित नहोऊ। भूत र भविष्य — दुवैको चिन्तन छोडेर वर्तमानमा सन्तुष्ट भई बाँच।
59जब कहिल्यै नसुत्ने काल ममाथि आइपर्यो — ममाथि, जो सधैँ आफ्ना कर्तव्यप्रति सजग रहेँ — तब हे इन्द्र, तिमी आफ्नो हृदय शान्तिको मार्गतिर मोड, किनभने त्यही कालले धेरै चाँडै तिमीसँग पनि भेट्नेछ।
60तिमी आफ्ना वचनले मलाई मर्मसम्म बिझाउँछौ, र यस्तो लाग्छ कि तिमी मलाई भयभीत पार्ने अठोटमा छौ। वास्तवमा मलाई शान्त पाएर तिमी आफूलाई धेरै ठूलो ठान्दछौ।
61कालले पहिले ममाथि आक्रमण गर्यो। त्यो अझै तिम्रो पछाडि उभिएको छ। पहिले म कालबाट पराजित भएँ। त्यसैले तिमी पछि मलाई पराजित गर्न सफल भयौ, जसको तिमी यसरी गफ हाँकिरहेका छौ।
62पहिले, जब म क्रुद्ध हुन्थेँ, तब पृथ्वीमा त्यस्तो को थियो जो युद्धमा मेरो सामु टिक्न सक्थ्यो? तर काल बढी बलवान् छ। त्यसले मलाई अभिभूत पार्यो। त्यसैले, हे वासव, तिमी मेरो सामु उभिन सक्दछौ। ती हजार दिव्य वर्ष, जतिसम्म तिम्रो राज्य फैलिएको छ, अवश्य समाप्त हुनेछन्।
63तब तिमी पनि खस्नेछौ र तिम्रा अङ्ग त्यसै गरी दयनीय हुनेछन् जस्ता अहिले मेरा छन्, यद्यपि म महान् तेजले सम्पन्न छु। म त्यस उच्च पदबाट खसिसकेको छु जसमा तीन लोकको राजा बस्दछ। तिमी स्वर्गका यथार्थ इन्द्र होइनौ।
64कालको क्रमको बलले तिमी अब प्राणीहरूको यस मनोहर लोकमा सर्वत्र पूजित छौ। के तिमी बताउन सक्छौ कि त्यो के हो जो गरेर तिमी आज इन्द्र भएका छौ, र त्यो के हो जो गरेर हामी आफ्नो अधिकृत पदबाट खसेका छौँ?
65कालै एकमात्र स्रष्टा र संहारक हो। अरू केही पनि कारण होइन। यीमध्ये कुनैसँग पनि सामना हुँदा — अर्थात् ह्रास, पतन, राज्य, सुख, दुःख, जन्म र मृत्यु — विद्वान् पुरुष न हर्षित हुन्छ न शोक गर्दछ। हे इन्द्र, तिमी हामीलाई जान्दछौ। हे वासव, हामी पनि तिमीलाई जान्दछौँ।
66तब तिमी मेरो सामु यसरी गफ किन हाँक्दछौ, हे निर्लज्ज, यो बिर्सेर कि कालले नै तिमीलाई त्यो बनाएको छ जो तिमी छौ? ती दिनमा मेरो पराक्रम के थियो, यो तिमीले आफैँ देखेका छौ।
67मैले आफ्ना सम्पूर्ण युद्धमा जुन तेज र बल देखाएँ, त्यसले यसलाई स्पष्ट रूपमा सिद्ध गर्दछ। हे शचीका स्वामी, आदित्य, रुद्र, साध्य, वसु र मरुत् — यी सबै मबाट पराजित भएका थिए। हे शक्र, तिमी आफैँ राम्ररी जान्दछौ कि देवता र असुरहरूको त्यस महान् युद्धमा जम्मा भएका देवगण मेरो आक्रमणको वेगले चाँडै नै तितरबितर भएका थिए। वन र तिनमा बस्नेहरूसहित पर्वत हामीले बारम्बार उठाएर फ्याँकेका थियौँ।
68मैले तिम्रो शिरमाथि धारिला टुप्पा भएका अनेक पर्वत-शिखर भाँचेर हानेको थिएँ। तर अब म के गर्न सक्छु? कालको प्रतिरोध गर्न सकिँदैन।
69यदि यस्तो नभएको भए, यो नठान कि म तिम्रै त्यस वज्रले — बरु केवल आफ्नो मुक्काको एउटै प्रहारले नै — तिमीलाई मार्ने साहस नगर्ने थिएँ। तर यो त्यो समय होइन जब मैले आफ्नो पराक्रम देखाउनुपर्छ। वर्तमान समय यस्तो छ कि मैले मौन रहेर सबै कुरा सहनुपर्दछ।
70त्यसैले, हे शक्र, म तिम्रो यो सम्पूर्ण धृष्ट व्यवहार सहिरहेको छु। तर जान कि म तिमीभन्दा पनि कम धृष्टता सहन सक्दछु।
71त्यहाँ त्यो श्याम पुरुष उभिएको छ जसको प्रतिरोध संसारले गर्न सक्दैन। त्यहाँ त्यो भयङ्कर रूप भएको उभिएको छ, जसले मलाई कुनै नीच पशुझैँ डोरीले बाँधिराखेको छ।
72लाभ र हानि, सुख र दुःख, काम र क्रोध, जन्म र मृत्यु, बन्धन र मुक्ति — यी सबै मानिसले कालकै क्रममा पाउँछ।
73न म कर्ता हुँ, न तिमी कर्ता हौ। कर्ता त्यही हो जो सर्वशक्तिमान् छ। कालले मलाई त्यसै गरी पकाउँछ जसरी रूखमा लागेको फललाई।
74केही यस्ता कर्म छन् जो गरेर एउटा पुरुषले कालको क्रममा सुख भोग्दछ। तिनै कर्म गरेर अर्कोले कालको क्रममा दुःख पाउँछ।
75कालका धर्मको ज्ञाता भएकाले, जब कालले नै ममाथि आक्रमण गरेको छ, तब मैले शोक गर्नु हुँदैन। त्यसैले, हे शक्र, म शोक गर्दिनँ। शोकले हाम्रो कुनै भलो गर्न सक्दैन। शोकमा डुबिरहनेको शोकले उसको विपत्ति कहिल्यै हटाउँदैन। यसको विपरीत, शोकले उसको शक्तिको नाश गरिदिन्छ। त्यसैले म शोक गर्दिनँ।
76दैत्यराजले यसरी भनेपछि शतक्रतु, अर्थात् ती बलशाली र सहस्राक्ष पाक-दमनकर्ताले, आफ्नो क्रोध रोकेर यी वचन बोले।"
77शक्रले भने — मेरो वज्रले सुसज्जित यस उठेको पाखुरालाई र वरुणका ती पाशलाई देखेर त्यस्तो को छ जसको बुद्धि विचलित नहोस् — यहाँसम्म कि स्वयं त्यो संहारक पनि, जसले सम्पूर्ण प्राणीको मृत्यु ल्याउँछ?
78तर तिम्रो बुद्धि, यति दृढ र सत्यको दर्शनले सम्पन्न, विचलित भएन। हे अजेय पराक्रम भएका, वास्तवमा तिमी आज आफ्नै धैर्यका कारण अविचल छौ।
79यस विश्वका सम्पूर्ण वस्तुलाई क्षणभङ्गुर देखेर यसमा त्यस्तो कुन देहधारी छ जसले आफ्नो शरीर अथवा आफ्ना कामनाका सम्पूर्ण वस्तुमा विश्वास गर्ने साहस गरोस्?
80तिमीजस्तै म पनि जान्दछु कि यो विश्व नित्य छैन, र यो कालको त्यस अग्निमा हालिएको छ जो दृष्टिबाट लुकेको भए पनि भयङ्कर छ, जो निरन्तर बलिरहन्छ, र जो वास्तवमा अनन्त छ।
81यहाँ प्रत्येकमाथि कालले आक्रमण गर्दछ। सूक्ष्म अथवा स्थूल प्राणीमध्ये कोही पनि कालको शासनबाट उम्कन सक्दैन। सम्पूर्ण वस्तु कालको हाँडीमा पाकिरहेका छन्।
82कालको कुनै स्वामी छैन। काल सधैँ सजग रहन्छ। कालले सधैँ प्रत्येक वस्तुलाई आफ्नै भित्र पकाइरहन्छ। जो एक पटक कालको त्यस राज्यमा प्रवेश गर्यो, जो निरन्तर चलिरहन्छ, ऊ त्यसबाट कहिल्यै उम्कन सक्दैन।
83सम्पूर्ण देहधारी प्राणी कालप्रति असावधान हुन सक्छन्, तर काल सावधान छ र तिनीहरूको पछाडि पूर्ण रूपमा जागृत रहन्छ। कसैले कहिल्यै काललाई आफूबाट हटाएको देखिएको छैन।
84प्राचीन, नित्य र धर्मको मूर्ति काल सम्पूर्ण प्राणीप्रति सधैँ समान रहन्छ। कालबाट जोगिन सकिँदैन र त्यसको क्रममा कुनै पछि फर्कने छैन।
85जसरी कुनै महाजनले आफ्नो ब्याज जोड्दछ, त्यसै गरी कालले कला, लव, काष्ठा, क्षण, महिना तथा दिन र रातरूपी आफ्ना सूक्ष्म अंश जोड्दै जान्छ।
86जसरी नदीको धारले त्यस रूखलाई बगाएर लैजान्छ जसका जरासम्म त्यो पुग्न सक्दछ, त्यसै गरी कालले त्यस पुरुषको नजिक आएर, जो भन्दछ — "यो म आज गर्नेछु र त्यो म भोलि गर्नेछु" — उसलाई सधैँ बगाएर लैजान्छ।
87कालले एउटालाई हरण गरेर लैजान्छ र मानिसहरू भन्दछन् — "मैले त उसलाई केही बेरअघि मात्र देखेको थिएँ। ऊ कसरी मर्यो?"
88धन, सुखसुविधा, पद, समृद्धि — यी सबै कालले नष्ट पार्दछ। प्रत्येक प्राणीको नजिक आएर कालले उसको प्राण हरण गर्दछ। जुनसुकै वस्तुले गर्वले आफ्नो शिर उच्च उठाउँछन्, ती सबै अवश्य ढल्दछन्।
89जो विद्यमान छ त्यो अविद्यमानकै अर्को रूप हो। प्रत्येक वस्तु क्षणभङ्गुर र अस्थिर छ। यस्तो निश्चयसम्म पुग्नु कठिन छ।
90तिम्रो बुद्धि, दृढ र सत्यको दर्शनले सम्पन्न, विचलित छैन। तिमी मनमा पनि यो अनुभव गर्दैनौ कि केही समयअघि तिमी के थियौ।
91विश्वमाथि आक्रमण गरेर बलशाली कालले त्यसलाई आफ्नै भित्र पकाउँछ र उमेर आदिको कुनै विचार नगरी सबैलाई बगाएर लैजान्छ। त्यसैले जसलाई कालले घिसारिरहेको हुन्छ, उसले आफ्नो घाँटीमा परेको पाश थाहा पाउँदैन।
92ईर्ष्या, दर्प, लोभ, काम, क्रोध, भय, कामना, प्रमाद र अभिमानले बाँधिएका मानिसहरूले आफूलाई मोहित हुन दिन्छन्।
93तर तिमी अस्तित्वको सत्य जान्दछौ। तिमी विद्वान् छौ र प्रज्ञा तथा तपले सम्पन्न छौ। तिमी काललाई उति नै स्पष्टताले देख्दछौ जति स्पष्टताले हत्केलामा राखिएको अमला।
94हे विरोचन-पुत्र, तिमी कालको आचरण राम्ररी जान्दछौ! तिमी ज्ञानका सम्पूर्ण शाखामा निपुण छौ। तिम्रो अन्तःकरण शुद्ध छ र तिमी आफ्ना वासनाका पूर्ण स्वामी छौ। तिमी सम्पूर्ण बुद्धिमान् पुरुषका प्रिय छौ।
95आफ्नो बुद्धिले तिमीले सम्पूर्ण विश्वलाई पूर्ण रूपमा बुझेका छौ। यद्यपि तिमीले सबै प्रकारको सुख भोग्यौ, तथापि तिमी कुनै वस्तुमा आसक्त भएनौ, र त्यसैले तिमी कुनै वस्तुले मलिन भएनौ।
96तम र रजका गुणले तिमीलाई दूषित पार्दैनन्, किनभने तिमीले आफ्ना इन्द्रिय जितेका छौ। तिमी केवल आफ्नै आत्माको उपासना गर्दछौ, जो हर्ष र शोक — दुवैबाट रहित छ।
97मलाई तिमीमाथि दया लाग्दछ, किनभने तिमी सम्पूर्ण प्राणीका मित्र छौ, वैररहित छौ, र तिम्रो हृदय शान्तिले भरिएको छ।
98म तिमीजस्तो प्रबुद्ध पुरुषलाई साङ्लोमा राखेर पीडित पार्न चाहन्नँ। अहिंसा नै सबैभन्दा ठूलो धर्म हो। मलाई तिमीमाथि दया लाग्दछ।
99वरुणका ती पाश, जसले तिमी बाँधिएका छौ, मानिसहरूको दुराचरणका कारण कालको क्रममा खुकुला हुनेछन्। हे महान् असुर, तिम्रो कल्याण होस्।
100जब बुहारीले वृद्धा सासूसँग काम गराउनेछिन्, जब पुत्रले मोहवश आफ्ना पितालाई आफ्ना लागि काम गर्ने आज्ञा दिनेछ, जब शूद्रहरूले ब्राह्मणहरूबाट आफ्ना खुट्टा धुवाउनेछन् र निर्भय भई द्विजका स्त्रीसँग सम्बन्ध राख्नेछन्, जब मानिसहरूले निषिद्ध स्त्रीसँग सम्बन्ध राख्नेछन्, जब घरको फोहोर काँसका थाल र भाँडामा बोकिन थाल्नेछ, र जब देवताका लागि बनाइएको यज्ञ-सामग्री अपवित्र भाँडामा लगिन थाल्नेछ, जब चारै वर्णले सम्पूर्ण मर्यादाको उल्लङ्घन गर्नेछन् — तब तिम्रा यी बन्धन एक-एक गर्दै खुकुला हुन थाल्नेछन्।
101तिमीलाई हामीसँग कुनै भय छैन। शान्तिपूर्वक प्रतीक्षा गर। सुखी रहू। सम्पूर्ण शोकरहित रहू। तिम्रो हृदय प्रसन्न रहोस्। तिमी रोगले पीडित नहोऊ।
102तिनलाई यी वचन भनेर गजराजलाई आफ्नो वाहन बनाउने दिव्य इन्द्र त्यो ठाउँ छोडेर गए। सम्पूर्ण असुरलाई पराजित गरेर देवराज अत्यन्त प्रसन्न भए र सम्पूर्ण लोकका एकमात्र स्वामी भए।
103महर्षिहरूले चराचर प्राणीका ती स्वामीको स्तुति गरे। अग्निदेवले फेरि ती घिउका आहुति लैजान थाले जो तिनको प्रत्यक्ष रूपमा हालिन्थे, र महादेवले त्यस अमृतको भार सम्हाले जो तिनको संरक्षणमा राखिएको थियो।
104यज्ञमा लागेका श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूबाट स्तुति पाएर, तेजले देदीप्यमान भगवान् इन्द्र, जसको क्रोध शान्त भइसकेको थियो र जसको हृदय प्रशान्त भएको थियो, प्रसन्न भए, र स्वर्गमा आफ्नो निवासमा फर्केर महान् सुखमा आफ्ना दिन बिताउन थाले।