मोक्षधर्म पर्व — परब्रह्म का ज्ञान
खण्ड 8 — शान्ति पर्व (2) · अध्याय 44
संस्कृत
1भीष्म उवाच न स वेद परं ब्रह्म यो न वेद चतुष्टयम्। व्यक्ताव्यक्तं च यत् तत्त्वं सम्प्रोक्तं परमर्षिणा॥
2व्यक्तं मृत्युमुखं विद्यादव्यक्तमृतं पदम्। प्रवृत्तिलक्षणं धर्ममृषिर्नारायणोऽब्रवीत्॥
3तत्रैवावस्थितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्। निवृत्तिलक्षणं धर्ममव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम्॥
4प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं प्रजापतिरथाब्रवीत्। प्रवृत्तिः पुनरावृत्तिनिवृत्तिः परमा गतिः॥
5तां गतिं परमामेति निवृत्तिपरमो मुनिः। ज्ञानतत्त्वपरो नित्यं शुभाशुभनिदर्शकः॥
6तदेवमेतौ विज्ञेयावव्यक्तपुरुषावुभौ। अव्यक्तपुरुषाभ्यां तु यत् स्यादन्यन्महत्तरम्॥ तं विशेषमवेक्षेत विशेषेण विचक्षणः। अनाद्यन्तावुभावेतावलिङ्गौ चाप्युभावपि॥
7उभौ नित्यावविचलौ महद्भ्यश्च महत्तरौ। सामान्यमेतदुभयोरेवं ह्यन्यद्विशेषणम्॥
8प्रकृत्या सर्गधर्मिण्या तथा त्रिगुणधर्मया। विपरीतमतो विद्यात् क्षेत्रज्ञस्य स्वलक्षणम्॥
9प्रकृतेश्च विकाराणां द्रष्टारमगुणान्वितम्। अग्राह्यौ पुरुषावेतावलिङ्गत्वादसंहतौ॥
10संयोगलक्षणोत्पत्तिः कर्मणा गृह्यते यथा। करणैः कर्मनिवृत्तिः कर्ता यद् यद् विचेष्टते। कीर्त्यते शब्दसंज्ञाभिः कोऽहमेषोऽप्यसाविति॥
11उष्णीषवान् यथा वस्त्रैस्त्रिभिर्भवति संवृतः। संवृतोऽयं तथा देही सत्त्वराजसतामसैः॥
12तस्माच्चतुष्टयं वेद्यमेतैर्हेतुभिरावृतम्। यथासंज्ञो ह्ययं सम्यगन्तकाले न मुह्यति॥
13श्रियं दिव्यामभिप्रेप्सुर्वम॑वान् मनसा शुचिः। शारीरैर्नियमैरुग्रैश्चरेन्निष्कल्मषं तपः॥
14त्रैलोक्यं तपसा व्याप्तमन्तर्भूतेन भास्वता। सूर्यश्च चन्द्रमाश्चैव भासतस्तपसा दिवि॥
15प्रकाशस्तपसो ज्ञानं लोके संशब्दितं तपः। रजस्तमोघ्नं यत् कर्म तपसस्तत् स्वलक्षणम्॥
16ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते। वाङ्मनोनियमः सम्यमानसं तप उच्यते॥
17विधिज्ञेभ्यो द्विजातिभ्यो ग्राह्यमन्नं विशिष्यते। आहारनियमेनास्य पाप्मा शाम्यति राजसः॥
18वैमनस्यं च विषये यान्त्यस्य करणानि च। तस्मात् तन्मात्रमादद्याद् यावदत्र प्रयोजनम्॥
19अन्तकाले बलोत्कर्षाच्छनैः कुर्यादनातुरः। एवं युक्तेन मनसा ज्ञानं यदुपपद्यते॥
20रजोवर्धोऽप्ययं देही देहवाञ्छब्दवच्चरेत्। कार्यैरव्याहतमतिर्वैराग्यात् प्रकृतौ स्थितः॥
21आ देहादप्रमादाच्च देहान्ताद् विप्रमुच्यते। हेतुयुक्तः सदा सर्गो भूतानां प्रलयस्तथा॥
22परप्रत्ययसर्गे तु नियति नुवर्तते। भावान्तप्रभवप्रज्ञा आसते ये विपर्ययम्॥
23धृत्या देहान् धारयन्तो बुद्धिसंक्षिप्तचेतसः। स्थानेभ्यो ध्वंसमानाश्च सूक्ष्मत्वात् तदुपासते॥
24यथागमं च गत्वा वै बुद्ध्या तत्रैव बुद्ध्यते। देहान्तं कश्चिदन्वास्ते भावितात्मा निराश्रयम्॥
25युक्तं धारणया सम्यक् सतः केचिदुपासते। अभ्यस्यन्ति परं देवं विद्युत्संशब्दिताक्षरम्॥
26अन्तकाले [पासन्ते तपसा दग्धकिल्बिषाः। सर्व एते महात्मानो गच्छन्ति परमां गतिम्॥
27सूक्ष्मं विशेषणं तेषामवेक्षेच्छास्त्रचक्षुषा। देहान्तं परमं विद्याद् विमुक्तमपरिग्रहम्। अन्तरिक्षादन्यतरं धारणासक्तमानसम्॥
28मर्त्यलोकान् विमुच्यन्ते विद्यासंसक्तचेतसः। ब्रह्मभूता विरजसस्ततो यान्ति परां गतिम्॥
29एवमेकायनं धर्ममाहुर्वेदविदो जनाः। यथाज्ञानमुपासन्तः सर्वे यान्ति परां गतिम्॥
30कपायवर्जितं ज्ञानं येषामुत्पद्यते चलम् यान्ति तेऽपि पराँल्लोकान् विमुच्यन्ते यथाबलम्॥
31भगवन्तमजं दिव्यं विष्णुमव्यक्तसंज्ञितम्। भावेन यान्ति शुद्धा ये ज्ञानतृप्ता निराशिषः॥
32ज्ञात्वाऽऽत्मस्थं हरि चैव न निवर्तन्ति तेऽव्ययाः। प्राप्य तत् परमं स्थानं मोदन्तेऽक्षरमव्ययम्॥
33एतावदेतद् विज्ञानमेतदस्ति च नास्ति च। तृष्णाबद्धं जगत् सर्वं चक्रवत् परिवर्तते।॥
34बिसतन्तुर्यथैवायमन्तःस्थः सर्वतो बिसे। तृष्णातन्तुरनाद्यन्तस्तथा देहगतः सदा॥
35सूच्या सूत्रं यथा वस्त्रे संसारयति वायकः। तद्वत् संसारसूत्रं हि तृष्णासूच्या निबद्ध्यते॥
36विकारं प्रकृतिं चैव पुरुषं च सनातनम्। यो यथावद् विजानाति स वितृष्णो विमुच्यते॥
37प्रकाशं भगवानेतदृषिर्नारायणोऽमृतम्। भूतानामनुकम्पार्थं जगाद जगतो गतिः॥
अंग्रेज़ी
1Bhishma said 'He does not know Brahma who does not know the four topics, namely, dreams, dreamless sleep, immanent, and transcendent Brahma, as also what is Manifest (viz., the body), and what is Unmanifest (the intelligence-soul), which the great Rishi (Narayana) has described as Tattvam (pure principle).
2That which is manifest is subject to death. That which is unmanifest transcends, death. The Rishi Narayana has described the religion of inclination.
3Upon that depends the entire universe with its mobile and immobile creatures. The religion of disinclination again leads to the unmanifest and eternal Brahma.
4The Creator (Brahman) has described the religion of inclination. Inclination indicates rebirth or return. Disinclination on the other hand, indicates the highest end.
5The ascetic who wish to discriminate exactly between good and evil, who is always bent on conceiving the nature of the Soul, and who devotes himself to the religion of disinclination, attains to that high end.
6One who wishes to accomplish this, should know both the Unmanifest and Purusha of which I shall speak now. That, again, which is different from both the Unmanifest and Purusha, and which transcends them both, and which is distinguished from all beings, should be particularly seen by an intelligent man. Both, Prakriti and Purusha are without beginning and without end. Both are incapable of being known by their likes.
7Both are eternal and indestructible. Both are greater than the greatest. They are similar in these. There are point of dissimilarity again between them.
8Prakriti is endued with the three qualities. It is also engaged in creation. The true attributes of Kshetrajna (Purusha or the Soul) are different.
9Purusha apprehends all the changes of Prakriti (but cannot be apprehended himself.) He transcends all qualities. As regards Purusha and the Supreme Soul again, both of them cannot be comprehended. Again for their both being without qualities by which they can be distinguished, both are greatly distinguished froin all else.
10The creation is the result of relation between Prakriti and Purusha (the soul), but we understand it by action. All movements come through the senses by person. "Who, I, This" etc. are only wordily statements.
11A person putting on a turban has his head circled with three folds of a piece of cloth. Similarly the embodied Soul is invested with the three qualities of Goodness, and Ignorance. But though thus invested, the Soul is not identical with those qualities.
12Hence these four topics, which are covered by these four considerations, should be understood. One who understands all this is never stupefied when he tries to form conclusions.
13He who wishes to secure high prosperity should become pure in mind, and practising austere practices regarding the body and the senses, should devote himself to yoga without seeking for fruits.
14The universe is permeated by yoga power secretly passing through every part of it and lighting it up brightly. The sun and the moon shine in the sky of the heart on account of yoga power.
15The result of yoga is Knowledge. Yoga is spoken of highly in the world. Whatever acts destroy Darkness and Ignorance form yoga of the in respect of its real character.
16Brahmacharya and abstention from injury form yoga of the body; while restraining of mind and words form yoga of the mind.
17The food which is acquired by begging from twice-born persons conversant with the ritual is distinguished from all other food. By taking that food abstemiously, one's sins begotten of Darkness are dissipated.
18Living upon such food a Yogin finds his senses gradually withdrawn from their objects. Hence, he should take only that quality of food which is barely necessary for the support of his body.
19Knowledge which one acquires gradually by mind devoted to yoga should be made one's own on the verge of death by a forcible stretch of power.
20The embodied Soul, when divested of Darkness, assumes a subtile form with all the senses of perception and moves about in space. When his mind becomes untouched by acts, he, on account of such renunciation, becomes merged in Prakriti.
21After the destruction of this gross body, one who through absence of carelessness escapes from all the three bodies, succeeds in attaining to Liberation. The birth and death of creatures is always brought about by by Avidya (Ignorance.)
22When knowledge of Brahman originates, the person on longer feels the pinch of necessity. Those, however, who believe what is the reverse of truth whose understandings are always busy with the birth and death of all existent things.
23Keeping their bodies by the help of patience, withdrawing their hearts by the help of their understanding, and withdrawing are men themselves from the world of senses, some Yogins worship the senses for their subtility.
24Some of them, with mind purified by yoga, proceeding according to the scriptures and reaching the highest, succeed in knowing it by help of the understanding and live in that which is the highest and which without resting on any other thing rests on itself.
25Some adore Brahma in images. Some adore Him as devoid of qualities. Divinity which has been described to be like a flash of lightning and which is again indestructible.
26Others who have consumed their sins by penances, attain to Brahman in the end. All these great persons attain to the highest end.
27With the eye of scriptures one should mark the subtile attributes of these several forms, as distinguished by attributes, of Brahma that are adored by men. The Yogin who has gone above the necessity, as the Supreme Divinity, or as that which is Unmanifest.
28They whose hearts are given to the acquisition of knowledge succeed first in disassociating themselves for the world of mortals. Afterwards, by renouncing attachments they partake of the nature of Brahma and at last attain to the highest end.
29Thus persons conversant with the Vedas have described the religion that brings on the attaininent of Brahma. They who follow that religion according to the extent of their respective knowledge all succeed in acquiring the highest end.
30Those persons who can acquire a knowledge which is incapable of being shaken and which makes its possessors shorn of all sorts of attachments acquire different high regions after death and become emancipate according to the extent of their knowledge.
31Those pure-hearted persons who have acquired contentment from knowledge, and who have contentment from knowledge, and who have renounced all desires and attachments, gradually approach in respect of their nature nearer Brahma which is unmanifest by nature, which is divine, and without birth and death.
32Realising that Brahma lives in their souls, they become themselves immutable and have never to come back to the Earth). Acquiring that supreme, indestructible and eternal state they live in happiness.
33The knowledge of this world is this: (Persons who have overcome ignorance think that) it does not exist. The whole universe, feltered by desire, is revolving like a wheel.
34As the fibres of a lotus-stalk overspread themselves into every part of the stalk, likewise the fibres of desire, which are without beginning or end, spread themselves over every part of the body.
35As a weaver drives his threads into a cloth by means of his shuttle, similarly the threads that constitute the fabric of the universe are woven by the shuttle of Desire.
36He who understands the changes of Nature, Nature herself, and Purusha, becomes freed from Desire and acquires Liberation.
37The divine Rishi Narayana, that refuge of the universe, for the sake of mercy towards all creatures, distinctly laid down these means for the acquisition of immortality.
हिन्दी
1भीष्म ने कहा — वह ब्रह्म को नहीं जानता जो इन चार विषयों को नहीं जानता, अर्थात् स्वप्न, सुषुप्ति, सगुण (व्यापक) ब्रह्म और निर्गुण (परे) ब्रह्म; तथा जो व्यक्त है (अर्थात् शरीर) और जो अव्यक्त है (अर्थात् बुद्धिरूप आत्मा), जिसे महर्षि (नारायण) ने तत्त्व (शुद्ध सिद्धान्त) कहा है।
2जो व्यक्त है वह मृत्यु के अधीन है। जो अव्यक्त है वह मृत्यु से परे है। ऋषि नारायण ने प्रवृत्ति-धर्म का वर्णन किया है।
3उसी पर यह समस्त चराचर विश्व आश्रित है। और निवृत्ति-धर्म अव्यक्त तथा सनातन ब्रह्म की ओर ले जाता है।
4स्रष्टा (ब्रह्मा) ने प्रवृत्ति-धर्म का वर्णन किया है। प्रवृत्ति पुनर्जन्म अथवा लौटकर आने का संकेत करती है। दूसरी ओर निवृत्ति परम गति का संकेत करती है।
5जो तपस्वी शुभ और अशुभ में यथार्थ विवेक करना चाहता है, जो सदा आत्मा के स्वरूप के चिन्तन में लगा रहता है, और जो निवृत्ति-धर्म में अपने को समर्पित करता है, वह उस उच्च गति को प्राप्त करता है।
6जो इसे सिद्ध करना चाहता है, उसे अव्यक्त (प्रकृति) और पुरुष — दोनों को जानना चाहिए, जिनका वर्णन मैं अब करूँगा। और जो इन दोनों — अव्यक्त तथा पुरुष — से भिन्न है, जो इन दोनों से परे है, और जो समस्त प्राणियों से पृथक् है, उसे बुद्धिमान् पुरुष को विशेष रूप से देखना चाहिए। प्रकृति और पुरुष — दोनों अनादि और अनन्त हैं। दोनों अपने सदृश वस्तुओं के द्वारा जाने जाने में असमर्थ हैं।
7दोनों नित्य और अविनाशी हैं। दोनों महान् से भी महान् हैं। इन बातों में वे समान हैं। किन्तु उनमें भेद के भी बिन्दु हैं।
8प्रकृति तीन गुणों से युक्त है। वह सृष्टि में भी संलग्न है। क्षेत्रज्ञ (पुरुष अथवा आत्मा) के यथार्थ लक्षण इनसे भिन्न हैं।
9पुरुष प्रकृति के समस्त विकारों को जानता है (किन्तु स्वयं जाना नहीं जा सकता)। वह समस्त गुणों से परे है। और पुरुष तथा परमात्मा — इन दोनों का भी ग्रहण नहीं हो सकता। फिर, दोनों ही ऐसे गुणों से रहित होने के कारण जिनसे उनका भेद किया जा सके, दोनों ही शेष सबसे अत्यन्त भिन्न हैं।
10सृष्टि प्रकृति और पुरुष (आत्मा) के सम्बन्ध का फल है, किन्तु हम उसे कर्म के द्वारा ही समझते हैं। समस्त क्रियाएँ पुरुष के द्वारा इन्द्रियों से होती हैं। "कौन", "मैं", "यह" — ये सब केवल व्यावहारिक कथन मात्र हैं।
11पगड़ी बाँधने वाले पुरुष का सिर वस्त्र के तीन फेरों से लपेटा जाता है। इसी प्रकार देहधारी आत्मा सत्त्व, रज और तम — इन तीन गुणों से आवृत रहता है। किन्तु इस प्रकार आवृत होने पर भी आत्मा उन गुणों के साथ एक नहीं है।
12इसलिए इन चार विषयों को, जो इन चार विचारों से आच्छादित हैं, जान लेना चाहिए। जो यह सब जान लेता है, वह निष्कर्ष निकालने का प्रयत्न करते समय कभी मोहित नहीं होता।
13जो उत्तम समृद्धि प्राप्त करना चाहता है, उसे मन से शुद्ध होना चाहिए, और शरीर तथा इन्द्रियों के विषय में कठोर तप का आचरण करते हुए फल की कामना किए बिना योग में लगना चाहिए।
14यह विश्व योग-शक्ति से व्याप्त है, जो गुप्त रूप से उसके प्रत्येक भाग में संचरित होकर उसे उज्ज्वल रूप से प्रकाशित करती है। योग-शक्ति के कारण ही हृदयाकाश में सूर्य और चन्द्रमा प्रकाशित होते हैं।
15योग का फल ज्ञान है। संसार में योग की बड़ी प्रशंसा की जाती है। जो भी कर्म तम और अज्ञान का नाश करते हैं, वे ही अपने यथार्थ स्वरूप में योग हैं।
16ब्रह्मचर्य और अहिंसा शरीर का योग हैं; और मन तथा वाणी का संयम मन का योग है।
17जो अन्न कर्मकाण्ड के ज्ञाता द्विजों से भिक्षा माँगकर प्राप्त किया जाता है, वह शेष समस्त अन्न से भिन्न है। उस अन्न को मिताहार से ग्रहण करने पर तम से उत्पन्न मनुष्य के पाप नष्ट हो जाते हैं।
18ऐसे अन्न पर निर्वाह करते हुए योगी अपनी इन्द्रियों को क्रमशः उनके विषयों से हटा हुआ पाता है। इसलिए उसे केवल उतना ही अन्न ग्रहण करना चाहिए जितना उसके शरीर के निर्वाह के लिए मात्र आवश्यक हो।
19योग में लगे मन के द्वारा जो ज्ञान मनुष्य क्रमशः प्राप्त करता है, उसे मृत्यु के समय बलपूर्वक शक्ति लगाकर अपना बना लेना चाहिए।
20देहधारी आत्मा, जब तम से रहित हो जाता है, तब समस्त ज्ञानेन्द्रियों सहित सूक्ष्म शरीर धारण करके आकाश में विचरता है। जब उसका मन कर्मों से अस्पृष्ट हो जाता है, तब ऐसे त्याग के कारण वह प्रकृति में लीन हो जाता है।
21इस स्थूल शरीर के नाश के पश्चात्, जो प्रमाद के अभाव से तीनों शरीरों से छूट जाता है, वह मोक्ष प्राप्त करने में सफल होता है। प्राणियों का जन्म और मृत्यु सदा अविद्या (अज्ञान) से ही होते हैं।
22जब ब्रह्म का ज्ञान उत्पन्न होता है, तब मनुष्य को आवश्यकता की पीड़ा नहीं सताती। किन्तु जो सत्य के विपरीत में विश्वास करते हैं, उनकी बुद्धि सदा समस्त विद्यमान वस्तुओं के जन्म और मृत्यु में ही उलझी रहती है।
23धैर्य की सहायता से अपने शरीर को धारण करते हुए, बुद्धि की सहायता से अपने हृदय को समेटते हुए, और स्वयं को इन्द्रियों के जगत् से हटाते हुए, कुछ योगी इन्द्रियों की सूक्ष्मता के कारण उनकी उपासना करते हैं।
24उनमें से कुछ, योग से शुद्ध मन वाले, शास्त्रों के अनुसार आगे बढ़ते हुए और परम तत्त्व तक पहुँचकर, बुद्धि की सहायता से उसे जान लेने में सफल होते हैं, और उसी में निवास करते हैं जो परम है और जो किसी अन्य वस्तु पर आश्रित न होकर अपने में ही स्थित है।
25कुछ लोग प्रतिमाओं में ब्रह्म की उपासना करते हैं। कुछ उसकी उपासना गुणों से रहित रूप में करते हैं — उस दिव्य सत्ता की, जिसे बिजली की चमक के समान कहा गया है और जो अविनाशी भी है।
26दूसरे, जिन्होंने तप से अपने पापों को भस्म कर दिया है, अन्त में ब्रह्म को प्राप्त होते हैं। ये सब महापुरुष परम गति प्राप्त करते हैं।
27शास्त्ररूपी नेत्र से मनुष्य को ब्रह्म के उन अनेक रूपों के सूक्ष्म लक्षणों को पहचानना चाहिए, जो गुणों से पृथक् किए गए हैं और जिनकी मनुष्य उपासना करते हैं। जो योगी आवश्यकता से ऊपर उठ गया है, वह उसे परम दिव्य सत्ता के रूप में, अथवा उस रूप में जो अव्यक्त है, जान लेता है।
28जिनके हृदय ज्ञान की प्राप्ति में लगे हैं, वे पहले मरणधर्मा मनुष्यों के जगत् से अपने को अलग करने में सफल होते हैं। तत्पश्चात् आसक्तियों का त्याग करके वे ब्रह्म के स्वभाव को प्राप्त करते हैं और अन्त में परम गति पाते हैं।
29इस प्रकार वेदों के ज्ञाताओं ने उस धर्म का वर्णन किया है जो ब्रह्म की प्राप्ति कराता है। जो अपने-अपने ज्ञान के अनुसार उस धर्म का पालन करते हैं, वे सब परम गति प्राप्त करने में सफल होते हैं।
30जो पुरुष ऐसा ज्ञान प्राप्त कर सकते हैं जो अविचल है और जो अपने धारकों को समस्त प्रकार की आसक्तियों से रहित कर देता है, वे मृत्यु के पश्चात् भिन्न-भिन्न उच्च लोकों को प्राप्त करते हैं और अपने ज्ञान की मात्रा के अनुसार मुक्त होते हैं।
31वे शुद्धहृदय पुरुष जिन्होंने ज्ञान से सन्तोष प्राप्त किया है, और जिन्होंने समस्त कामनाओं और आसक्तियों का त्याग कर दिया है, क्रमशः अपने स्वभाव में उस ब्रह्म के निकट पहुँचते हैं जो स्वभाव से अव्यक्त है, जो दिव्य है, और जो जन्म तथा मृत्यु से रहित है।
32यह जानकर कि ब्रह्म उनकी अपनी आत्मा में ही निवास करता है, वे स्वयं अपरिवर्तनशील हो जाते हैं और उन्हें कभी (पृथ्वी पर) लौटकर नहीं आना पड़ता। उस परम, अविनाशी और सनातन अवस्था को प्राप्त करके वे सुखपूर्वक रहते हैं।
33इस संसार का ज्ञान यह है कि (जिन्होंने अज्ञान को जीत लिया है, वे मानते हैं कि) यह है ही नहीं। कामना से बँधा हुआ यह समस्त विश्व चक्र के समान घूम रहा है।
34जैसे कमलनाल के तन्तु उसके प्रत्येक भाग में फैले रहते हैं, वैसे ही कामना के तन्तु, जो आदि और अन्त से रहित हैं, शरीर के प्रत्येक भाग में फैले रहते हैं।
35जैसे बुनकर अपनी ढरकी के द्वारा वस्त्र में धागे पिरोता है, वैसे ही इस विश्वरूपी वस्त्र के धागे कामना की ढरकी से बुने जाते हैं।
36जो प्रकृति के विकारों को, स्वयं प्रकृति को, और पुरुष को जान लेता है, वह कामना से मुक्त होकर मोक्ष प्राप्त करता है।
37विश्व के आश्रय, दिव्य ऋषि नारायण ने समस्त प्राणियों पर दया के कारण अमरत्व की प्राप्ति के ये साधन स्पष्ट रूप से निरूपित किए हैं।
नेपाली
1भीष्मले भने — उसले ब्रह्मलाई जान्दैन जसले यी चार विषय जान्दैन, अर्थात् सपना, सुषुप्ति, सगुण (व्यापक) ब्रह्म र निर्गुण (पर) ब्रह्म; तथा जो व्यक्त छ (अर्थात् शरीर) र जो अव्यक्त छ (अर्थात् बुद्धिरूप आत्मा), जसलाई महर्षि (नारायण)ले तत्त्व (शुद्ध सिद्धान्त) भनेका छन्।
2जो व्यक्त छ त्यो मृत्युको अधीनमा छ। जो अव्यक्त छ त्यो मृत्युभन्दा पर छ। ऋषि नारायणले प्रवृत्ति-धर्मको वर्णन गरेका छन्।
3त्यसैमा यो सम्पूर्ण चराचर विश्व आश्रित छ। र निवृत्ति-धर्मले अव्यक्त तथा सनातन ब्रह्मतिर लैजान्छ।
4स्रष्टा (ब्रह्मा)ले प्रवृत्ति-धर्मको वर्णन गरेका छन्। प्रवृत्तिले पुनर्जन्म अथवा फर्केर आउने सङ्केत गर्दछ। अर्कोतिर निवृत्तिले परम गतिको सङ्केत गर्दछ।
5जुन तपस्वीले शुभ र अशुभमा यथार्थ विवेक गर्न चाहन्छ, जो सधैँ आत्माको स्वरूपको चिन्तनमा लागिरहन्छ, र जसले निवृत्ति-धर्ममा आफूलाई समर्पित गर्दछ, उसले त्यो उच्च गति प्राप्त गर्दछ।
6जसले यसलाई सिद्ध गर्न चाहन्छ, उसले अव्यक्त (प्रकृति) र पुरुष — दुवैलाई जान्नुपर्दछ, जसको वर्णन म अब गर्नेछु। र जो यी दुवै — अव्यक्त तथा पुरुष — भन्दा भिन्न छ, जो यी दुवैभन्दा पर छ, र जो सम्पूर्ण प्राणीभन्दा पृथक् छ, त्यसलाई बुद्धिमान् पुरुषले विशेष रूपमा देख्नुपर्दछ। प्रकृति र पुरुष — दुवै अनादि र अनन्त छन्। दुवैलाई आफूसदृश वस्तुद्वारा जान्न सकिँदैन।
7दुवै नित्य र अविनाशी छन्। दुवै महान्भन्दा पनि महान् छन्। यी कुरामा ती समान छन्। तर तिनमा भेदका पनि बुँदा छन्।
8प्रकृति तीन गुणले युक्त छ। त्यो सृष्टिमा पनि संलग्न छ। क्षेत्रज्ञ (पुरुष अथवा आत्मा)का यथार्थ लक्षण यीभन्दा भिन्न छन्।
9पुरुषले प्रकृतिका सम्पूर्ण विकार जान्दछ (तर आफैँ जानिन सक्दैन)। ऊ सम्पूर्ण गुणभन्दा पर छ। र पुरुष तथा परमात्मा — यी दुवैलाई पनि ग्रहण गर्न सकिँदैन। फेरि, दुवै नै त्यस्ता गुणरहित भएकाले जसबाट तिनको भेद गर्न सकियोस्, दुवै नै बाँकी सबैभन्दा अत्यन्त भिन्न छन्।
10सृष्टि प्रकृति र पुरुष (आत्मा)को सम्बन्धको फल हो, तर हामी त्यसलाई कर्मद्वारा नै बुझ्दछौँ। सम्पूर्ण क्रिया पुरुषद्वारा इन्द्रियबाट हुन्छन्। "को", "म", "यो" — यी सबै केवल व्यावहारिक कथन मात्र हुन्।
11फेटा बाँध्ने पुरुषको टाउको कपडाका तीन फेराले बेरिन्छ। यसै गरी देहधारी आत्मा सत्त्व, रज र तम — यी तीन गुणले ढाकिएको हुन्छ। तर यसरी ढाकिए तापनि आत्मा ती गुणसँग एक होइन।
12त्यसैले यी चार विषय, जो यी चार विचारले ढाकिएका छन्, जान्नुपर्दछ। जसले यो सबै जान्दछ, ऊ निष्कर्ष निकाल्ने प्रयत्न गर्दा कहिल्यै मोहित हुँदैन।
13जसले उत्तम समृद्धि प्राप्त गर्न चाहन्छ, उसले मनले शुद्ध हुनुपर्दछ, र शरीर तथा इन्द्रियका विषयमा कठोर तपको आचरण गर्दै फलको कामना नगरी योगमा लाग्नुपर्दछ।
14यो विश्व योग-शक्तिले व्याप्त छ, जुन गुप्त रूपमा त्यसको प्रत्येक भागमा सञ्चरण गरेर त्यसलाई उज्ज्वल रूपमा प्रकाशित गर्दछ। योग-शक्तिकै कारण हृदयाकाशमा सूर्य र चन्द्रमा प्रकाशित हुन्छन्।
15योगको फल ज्ञान हो। संसारमा योगको ठूलो प्रशंसा गरिन्छ। जुनसुकै कर्मले तम र अज्ञानको नाश गर्दछन्, तिनै आफ्नो यथार्थ स्वरूपमा योग हुन्।
16ब्रह्मचर्य र अहिंसा शरीरका योग हुन्; र मन तथा वाणीको संयम मनको योग हो।
17जुन अन्न कर्मकाण्डका ज्ञाता द्विजहरूसँग भिक्षा मागेर प्राप्त गरिन्छ, त्यो बाँकी सम्पूर्ण अन्नभन्दा भिन्न छ। त्यो अन्न मिताहारले ग्रहण गरेपछि तमबाट उत्पन्न मानिसका पाप नष्ट हुन्छन्।
18यस्तो अन्नमा निर्वाह गर्दै योगीले आफ्ना इन्द्रिय क्रमशः तिनका विषयबाट हटेको पाउँछ। त्यसैले उसले उति मात्र अन्न ग्रहण गर्नुपर्दछ जति उसको शरीरको निर्वाहका लागि मात्र आवश्यक होस्।
19योगमा लागेको मनद्वारा जुन ज्ञान मानिसले क्रमशः प्राप्त गर्दछ, त्यसलाई मृत्युको समयमा बलपूर्वक शक्ति लगाएर आफ्नो बनाइलिनुपर्दछ।
20देहधारी आत्मा, जब तमरहित हुन्छ, तब सम्पूर्ण ज्ञानेन्द्रियसहित सूक्ष्म शरीर धारण गरेर आकाशमा विचरण गर्दछ। जब उसको मन कर्मबाट अछुत हुन्छ, तब त्यस्तो त्यागका कारण त्यो प्रकृतिमा लीन हुन्छ।
21यस स्थूल शरीरको नाशपछि, जो प्रमादको अभावले तीनै शरीरबाट छुट्दछ, ऊ मोक्ष प्राप्त गर्न सफल हुन्छ। प्राणीहरूका जन्म र मृत्यु सधैँ अविद्या (अज्ञान)बाटै हुन्छन्।
22जब ब्रह्मको ज्ञान उत्पन्न हुन्छ, तब मानिसलाई आवश्यकताको पीडाले सताउँदैन। तर जसले सत्यको विपरीतमा विश्वास गर्दछन्, तिनीहरूको बुद्धि सधैँ सम्पूर्ण विद्यमान वस्तुका जन्म र मृत्युमै अल्झिरहन्छ।
23धैर्यको सहायताले आफ्नो शरीर धारण गर्दै, बुद्धिको सहायताले आफ्नो हृदय समेट्दै, र आफूलाई इन्द्रियको जगत्बाट हटाउँदै, केही योगीले इन्द्रियको सूक्ष्मताका कारण तिनको उपासना गर्दछन्।
24तिनमध्ये केही, योगले शुद्ध मन भएका, शास्त्रअनुसार अघि बढ्दै र परम तत्त्वसम्म पुगेर, बुद्धिको सहायताले त्यसलाई जान्न सफल हुन्छन्, र त्यसैमा बस्दछन् जो परम छ र जो कुनै अन्य वस्तुमा आश्रित नभई आफैँमा रहेको छ।
25कोही मानिस प्रतिमाहरूमा ब्रह्मको उपासना गर्दछन्। कोही त्यसको उपासना गुणरहित रूपमा गर्दछन् — त्यस दिव्य सत्ताको, जसलाई बिजुलीको चमकजस्तै भनिएको छ र जो अविनाशी पनि छ।
26अरू, जसले तपले आफ्ना पाप भस्म पारेका छन्, अन्त्यमा ब्रह्मलाई प्राप्त हुन्छन्। यी सबै महापुरुषले परम गति प्राप्त गर्दछन्।
27शास्त्ररूपी नेत्रले मानिसले ब्रह्मका ती अनेक रूपका सूक्ष्म लक्षण चिन्नुपर्दछ, जो गुणले पृथक् गरिएका छन् र जसको मानिसहरूले उपासना गर्दछन्। जुन योगी आवश्यकताभन्दा माथि उठिसकेको छ, उसले त्यसलाई परम दिव्य सत्ताका रूपमा, अथवा त्यस रूपमा जो अव्यक्त छ, जानिलिन्छ।
28जसका हृदय ज्ञानको प्राप्तिमा लागेका छन्, तिनीहरू पहिले मरणधर्मा मानिसहरूको जगत्बाट आफूलाई अलग गर्न सफल हुन्छन्। त्यसपछि आसक्तिको त्याग गरेर तिनीहरू ब्रह्मको स्वभाव प्राप्त गर्दछन् र अन्त्यमा परम गति पाउँछन्।
29यसरी वेदका ज्ञाताहरूले त्यस धर्मको वर्णन गरेका छन् जसले ब्रह्मको प्राप्ति गराउँछ। जसले आ-आफ्नो ज्ञानअनुसार त्यस धर्मको पालन गर्दछन्, तिनीहरू सबै परम गति प्राप्त गर्न सफल हुन्छन्।
30जुन पुरुषले यस्तो ज्ञान प्राप्त गर्न सक्दछन् जो अविचल छ र जसले आफ्ना धारकलाई सबै प्रकारका आसक्तिबाट रहित पारिदिन्छ, तिनीहरू मृत्युपछि भिन्न-भिन्न उच्च लोक प्राप्त गर्दछन् र आफ्नो ज्ञानको मात्राअनुसार मुक्त हुन्छन्।
31ती शुद्धहृदय पुरुष जसले ज्ञानबाट सन्तोष प्राप्त गरेका छन्, र जसले सम्पूर्ण कामना र आसक्तिको त्याग गरेका छन्, क्रमशः आफ्नो स्वभावमा त्यस ब्रह्मको नजिक पुग्दछन् जो स्वभावले अव्यक्त छ, जो दिव्य छ, र जो जन्म तथा मृत्युरहित छ।
32यो थाहा पाएर कि ब्रह्म तिनीहरूकै आत्मामा बस्दछ, तिनीहरू आफैँ अपरिवर्तनशील हुन्छन् र तिनीहरूले कहिल्यै (पृथ्वीमा) फर्केर आउनु पर्दैन। त्यस परम, अविनाशी र सनातन अवस्थालाई प्राप्त गरेर तिनीहरू सुखपूर्वक रहन्छन्।
33यस संसारको ज्ञान यही हो कि (जसले अज्ञानलाई जितेका छन्, तिनीहरू मान्दछन् कि) यो छँदै छैन। कामनाले बाँधिएको यो सम्पूर्ण विश्व चक्रझैँ घुमिरहेको छ।
34जसरी कमलनालका तन्तु त्यसको प्रत्येक भागमा फैलिएका हुन्छन्, त्यसै गरी कामनाका तन्तु, जो आदि र अन्त्यरहित छन्, शरीरको प्रत्येक भागमा फैलिएका हुन्छन्।
35जसरी जुलाहाले आफ्नो ढर्कीद्वारा कपडामा धागो पिरोल्दछ, त्यसै गरी यस विश्वरूपी कपडाका धागा कामनाको ढर्कीले बुनिन्छन्।
36जसले प्रकृतिका विकारलाई, स्वयं प्रकृतिलाई, र पुरुषलाई जान्दछ, ऊ कामनाबाट मुक्त भई मोक्ष प्राप्त गर्दछ।
37विश्वका आश्रय, दिव्य ऋषि नारायणले सम्पूर्ण प्राणीप्रतिको दयाका कारण अमरत्वको प्राप्तिका यी साधन स्पष्ट रूपमा निरूपण गरेका छन्।