अंग्रेज़ी
1How should a righteous king, who is proposed by his own officers whose treasury and army are not under his control, and who has no wealth, act for acquiring happiness?"
2Bhishma said “Regarding it the story of Kshemadarshin is often related. I shall describe that story to you. Listen to it, O Yudhishthira.
3We have heard that in days of yore, when prince Kshemadarshin had become weak in strength and fallen into great distress, he went to the sage Kalakavrikshiva and saluting him humbly, said him these words,
4What should a person like me who is worthy to have wealth, but who has, after repeated attempts, failed to regain his kingdom, do, O Brahmana, excepting suicide, thieving and robbery, secking refuge with others, and other acts of meanness of a similar nature? O best of men, tell me this.
5One like you who are conversant with morality and full of gratefulness is the refuge of a person suffering from disease mental or physical.
6Man should renounce his desires. By acting in that way, by casting off joy and sorrow, and acquiring the wealth of knowledge, he succeeds in acquiring happiness.
7I am sorry for them who follow worldly happiness accruing from wealth. All that, however, disappears like a dream.
8They who can renounce vast wealth achieve a most difficult task. As for ourselves we are unable to renounce that wealth which exists no longer.
9I am shorn of prosperity and have been reduced to a miserable and unhappy plight! Instruct me, O Brahmana, what happiness I may yet try to secure.
10Thus accosted by the intelligent prince of Koshala, the sage Kalakavrikshiya gave the following answer,
11The sage said-You have, it appears, already understood it. Endued with knowledge as you are, you should act as you think. Your belief is correct, namely,-All this that I see is brittle, myself as also everything that I have!
12Know, O prince, that those things which you consider as existing do not in reality exist. The wise know this very well, and are, therefore, never pained with the distress whatever that may be.
13What has taken place and what will bring to pass are all unreal, When you will know this which should be known by all, you will be shorn of unrighteousness.
14Whatever things had been acquired by those that came before, and whatever acquired by their successors, have all perished. Thinking of all this, who is there that will give way to grief?
15Things that were, are no more. Things that are, will again be no more. Grief cannot restore them. One should not, therefore, succumb to grief.
16Where, O king, is your father to-day and where your grandfather? To-day you see them not, nor do they now see you!
17Meditating on your own instability, why do you grieve for them? Think with the help of your intelligence, and you will understand that you will cease to be!
18Myself, yourself, O king, your friends, and your foes, shall forsooth, cease to be. Indeed, everything will cease to be.
19Those men who are now twenty or thirty years old, will, forsooth, all die within the next hundred years.
20If a man cannot willingly relinquish his immense wealth, he should then try to think that his belongings, are not his own and by that means seek to do good to himself.
21Future acquisitions should be considered by one as not one's own. Lost properties, should also be regarded by one as not his own. Destiny should be deemed as all powerful. They who think in this wise are considered wise. This mood of regarding all things is an attribute of the good.
22Many persons who are equal of superior to you in intelligence and inanliness, though bereft of wealth, are not kings but are still alive.
23They are not, like you. They do not indulge in grief like you. Therefore, ceases to grieve in this wise! Are you not superior to those men, or at least equal to them in intelligence and inanliness?
24The king said I consider the kingdom which I had with all its parapharnalia to have been acquired by me without any exertion. Omnipotent Time, however, twice-born one, has swept it away.
25The result, however, that I see, of my kingdom having been carried away by Time as by a stream, is that I am obliged to subsist upon whatever I get as alms.
26The sage said Actuated by the knowledge of what is true, one should never grieve for either the past or the future. Be you of such a mood of mind, o prince of Koshala, regarding every affair that may arrest your attention!
27Wishing to possess only that which is obtainable and not what is unobtainable, do you enjoy your present belongings and never grieve for what is absent.
28Be you satisfied, O prince of Koshala, with whatever you can easily get. Even if divested of prosperity, do not grieve for it but try to maintain a pure character.
29Only an unfortunate and foolish wight when divested of former prosperity, blames the supreme Ordainer, without being contented with his present position.
30Such a person consider others however undeserving, as men blessed with prosperity. Therefore, those who are possessed of malice and vanity and puffed up with a sense of egoism, suffer more misery still. You however, O king, are not sullied by such vices.
31Bear the prosperity of others, inspite of your being divested of the same. Clever and expert men succeed in enjoying the prosperity of their enemies.
32Prosperity relinquishes the person that hates others. Pious and wise men conversant with the duties of Yoga renounce prosperity and sons and grandsons of their own accord.
33Others, considering earthly possessions to be exceedingly unstable and unobtainable, and dependent upon continued exertion, are also scen to renounce it.
34You seem to be endued with wisdom. Why, then, do you grieve so piteously, seeking for things which should not be sought for, since they are unstable and dependent on others?
35You wish to know the temperament of mind which would give you happiness. The advice I give you is to renounce all objects of desire! Objects which should be discarded appear to one as those which he should seek to secure, while those which should be secured appear to him as objects which should be avoided.
36Some loss their wealth while seeking the same. Others consider wealth, as the source of endless happiness, and, therefore pursue it eagerly.
37Some again, overjoyed with wealth, think that there is nothing superior to it. While cagerly seeking for the acquisition of wealth, such a person loses all other objects of life. renounce
38If, O prince of Koshala, a person loses that wealth which had been acquired with difficulty and after which he had hankered, he then, overcome by despair, gives up all desire of wealth.
39Some righteous and highly-born persons devote themselves to the acquisitions of virtue. These every king of worldly happiness from securing the same in the other world.
40Some persons sacrifice life itself, actuated by the desire of acquiring wealth. These do not think that life without wealth has any use.
41Mark at their pitiable condition! Witness their foolishness! When life is so short and uncertain, these men, actuated by ignorance, seek wealth.
42Who is there that would busy himself with boarding when destruction is its end, hanker after life when death is its end, and after union when separation is its end?
43Sometimes man renounces wealth, and sometimes wealth renounces man. What man endued with knowledge is there who would grieve at the loss of wealth? There are many other persons in the world who lose wealth and friends.
44See, O king, with your intelligence, and you will come to learn that the calamities which befall men are all owing to their own conduct! Do you, therefore, control your senses, mind and speech.
45For, if these become weak and productive of evil there is no man who can stand aloof from temptation of external objects by which he is always surrounded. As no one can from a good idea of the past nor of the future, there being many intervals of time and place, a person like you who are endued with such wisdom and such prowess, never grieve for union and separation, for good or evil.
46A person so mild by nature, of controlled self, and settled conclusions, and observant of Brahmacharya vows, never grieve and never becomes restless from the desire of acquiring from the fear of losing anything insignificant.
47It is not proper that such a man should follow a deceitful life of mendicancy, a life that is sinful and wicked and cruel and which benefits only a human wretch.
48Do you go to the great forest and lead a life of happiness there, all alone and subsisting upon fruits and roots, restraining words and soul, and filled with mercy for all creatures.
49Or He, who cheerfully leads such a life in the forest, having elephants of large tusks for companions, with no human being by his side, and contented with the produce of the forest, is said to follow the footsteps of the wise.
50A large lake, when it becomes disturbed, becomes silent itself. Likewise, a wise men, when disturbed in such matters, becomes tranquil of himself. I see that a person, who has been reduced to such a plight as yours, may live happily even thus.
51When it is impossible for you to recover your prosperity and when you are without ministers and counsellors, such a course is open to you. Do you expect to reap any benefit by depending upon destiny?
हिन्दी
1जिस धर्मात्मा राजा का विरोध उसके अपने ही अधिकारी करने लगें, जिसका कोष और सेना उसके वश में न हों तथा जिसके पास धन न हो — उसे सुख प्राप्त करने के लिए कैसा आचरण करना चाहिए?
2भीष्म ने कहा — इस विषय में क्षेमदर्शी की कथा प्रायः कही जाती है। मैं वह कथा तुम्हें सुनाऊँगा। हे युधिष्ठिर, उसे सुनो।
3हमने सुना है कि प्राचीन काल में जब राजकुमार क्षेमदर्शी बल में क्षीण हो गए और महान् विपत्ति में पड़ गए, तब वे मुनि कालकवृक्षीय के पास गए और उन्हें विनयपूर्वक प्रणाम करके ये वचन कहे।
4हे ब्राह्मण, मुझ जैसे पुरुष को, जो धन का अधिकारी है किन्तु बारम्बार प्रयत्न करके भी अपना राज्य पुनः प्राप्त नहीं कर सका — आत्महत्या, चोरी और डकैती, दूसरों की शरण लेना तथा इसी प्रकार के अन्य नीच कर्मों को छोड़कर और क्या करना चाहिए? हे पुरुषश्रेष्ठ, मुझे यह बताइए।
5आप जैसे धर्मज्ञ और कृतज्ञता से भरे पुरुष ही मानसिक अथवा शारीरिक रोग से पीड़ित व्यक्ति के आश्रय हैं।
6मनुष्य को अपनी कामनाओं का त्याग करना चाहिए। इस प्रकार आचरण करके, हर्ष और शोक को त्यागकर तथा ज्ञान रूपी धन अर्जित करके वह सुख प्राप्त करने में सफल होता है।
7मुझे उन लोगों के लिए खेद होता है जो धन से प्राप्त होने वाले सांसारिक सुख के पीछे भागते हैं। किन्तु वह सब स्वप्न के समान लुप्त हो जाता है।
8जो विपुल धन का त्याग कर सकते हैं वे अत्यन्त दुष्कर कार्य कर दिखाते हैं। रही हमारी बात — हम तो उस धन का भी त्याग नहीं कर पाते जो अब रहा ही नहीं।
9मैं समृद्धि से वंचित हो चुका हूँ और दयनीय तथा दुःखी दशा में पहुँच गया हूँ! हे ब्राह्मण, मुझे उपदेश दीजिए कि अब मैं किस सुख की प्राप्ति का यत्न कर सकता हूँ।
10कोशल के बुद्धिमान् राजकुमार द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर मुनि कालकवृक्षीय ने यह उत्तर दिया।
11मुनि ने कहा — प्रतीत होता है कि तुम इसे पहले ही समझ चुके हो। जैसे तुम ज्ञान से सम्पन्न हो, वैसे ही तुम्हें जो उचित लगे वही करना चाहिए। तुम्हारी यह धारणा ठीक है कि — यह सब जो मैं देखता हूँ, नाशवान् है; मैं स्वयं भी और मेरा सब कुछ भी!
12हे राजकुमार, जान लो कि जिन वस्तुओं को तुम विद्यमान मानते हो वे वस्तुतः विद्यमान नहीं हैं। बुद्धिमान् लोग इसे भलीभाँति जानते हैं और इसीलिए किसी भी विपत्ति से कभी पीड़ित नहीं होते।
13जो घटित हो चुका है और जो घटित होगा — वह सब असत् है। जब तुम इस सर्वज्ञेय सत्य को जान लोगे तब तुम अधर्म से मुक्त हो जाओगे।
14पूर्ववर्तियों ने जो कुछ अर्जित किया था और उनके उत्तराधिकारियों ने जो कुछ अर्जित किया — वह सब नष्ट हो चुका है। इस सब पर विचार करके ऐसा कौन है जो शोक करेगा?
15जो वस्तुएँ थीं वे अब नहीं हैं। जो वस्तुएँ हैं वे फिर नहीं रहेंगी। शोक उन्हें लौटा नहीं सकता। इसलिए शोक के वश नहीं होना चाहिए।
16हे राजन्, आज तुम्हारे पिता कहाँ हैं और तुम्हारे पितामह कहाँ हैं? आज न तुम उन्हें देखते हो, न वे तुम्हें देखते हैं!
17अपनी ही अस्थिरता पर चिन्तन करते हुए तुम उनके लिए शोक क्यों करते हो? अपनी बुद्धि से विचार करो और तुम समझ जाओगे कि तुम भी नहीं रहोगे!
18हे राजन्, मैं भी, तुम भी, तुम्हारे मित्र भी और तुम्हारे शत्रु भी — निश्चय ही नहीं रहेंगे। वस्तुतः सब कुछ नहीं रहेगा।
19जो मनुष्य आज बीस अथवा तीस वर्ष के हैं, वे निश्चय ही अगले सौ वर्षों के भीतर मर जाएँगे।
20यदि कोई अपने अपार धन का स्वेच्छा से त्याग नहीं कर सकता तो उसे यह विचार करने का यत्न करना चाहिए कि उसकी सम्पत्तियाँ उसकी अपनी नहीं हैं, और इस उपाय से अपना कल्याण करना चाहिए।
21भावी अर्जनों को अपना नहीं मानना चाहिए। खोई हुई सम्पत्तियों को भी अपनी नहीं मानना चाहिए। नियति को सर्वशक्तिमान् समझना चाहिए। जो इस प्रकार विचार करते हैं वे बुद्धिमान् माने जाते हैं। समस्त वस्तुओं को इस दृष्टि से देखना सज्जनों का गुण है।
22अनेक ऐसे पुरुष हैं जो बुद्धि और पुरुषार्थ में तुम्हारे समान अथवा तुमसे श्रेष्ठ हैं और धनहीन होकर भी, राजा न होते हुए भी, जीवित हैं।
23वे तुम्हारे समान नहीं हैं। वे तुम्हारी भाँति शोक में नहीं डूबते। इसलिए इस प्रकार शोक करना छोड़ो! क्या तुम बुद्धि और पुरुषार्थ में उन मनुष्यों से श्रेष्ठ नहीं हो, अथवा कम से कम उनके समान तो हो ही?
24राजा ने कहा — मैं समझता हूँ कि समस्त साज-सामान सहित जो राज्य मेरे पास था वह मैंने बिना किसी परिश्रम के प्राप्त किया था। किन्तु हे द्विजश्रेष्ठ, सर्वशक्तिमान् काल ने उसे बहा दिया।
25किन्तु काल द्वारा धारा के समान मेरा राज्य बहा ले जाए जाने का जो परिणाम मैं देखता हूँ वह यह है कि अब मुझे भिक्षा में जो मिले उसी पर निर्वाह करना पड़ता है।
26मुनि ने कहा — जो सत्य है उसके ज्ञान से प्रेरित होकर मनुष्य को न भूत के लिए शोक करना चाहिए न भविष्य के लिए। हे कोशल-राजकुमार, तुम्हारा ध्यान खींचने वाले प्रत्येक विषय के प्रति तुम्हारा मन ऐसा ही रहे!
27जो प्राप्य है केवल उसी की कामना करते हुए और जो अप्राप्य है उसकी नहीं, तुम अपनी वर्तमान सम्पत्तियों का उपभोग करो और जो नहीं है उसके लिए कभी शोक मत करो।
28हे कोशल-राजकुमार, जो सहज ही मिल जाए उसी से सन्तुष्ट रहो। समृद्धि से वंचित होकर भी उसके लिए शोक मत करो, बल्कि शुद्ध चरित्र बनाए रखने का यत्न करो।
29केवल अभागा और मूर्ख पुरुष ही पूर्व समृद्धि से वंचित होने पर अपनी वर्तमान स्थिति से सन्तुष्ट न होकर परम विधाता को दोष देता है।
30ऐसा पुरुष दूसरों को — चाहे वे कितने ही अयोग्य क्यों न हों — समृद्धि से सम्पन्न मानता है। इसलिए जो द्वेष और अभिमान से भरे हैं तथा अहंकार से फूले हुए हैं वे और भी अधिक दुःख भोगते हैं। किन्तु हे राजन्, तुम ऐसे दोषों से कलंकित नहीं हो।
31स्वयं समृद्धि से वंचित होकर भी दूसरों की समृद्धि सह लो। चतुर और निपुण पुरुष अपने शत्रुओं की समृद्धि तक का उपभोग करने में सफल होते हैं।
32जो दूसरों से द्वेष करता है उसे समृद्धि छोड़ देती है। योग के धर्मों के ज्ञाता धर्मात्मा और बुद्धिमान् पुरुष तो स्वेच्छा से ही समृद्धि, पुत्रों और पौत्रों तक का त्याग कर देते हैं।
33अन्य लोग सांसारिक सम्पत्तियों को अत्यन्त अस्थिर, दुष्प्राप्य और निरन्तर प्रयत्न पर निर्भर मानकर उनका त्याग करते देखे जाते हैं।
34तुम तो बुद्धि से सम्पन्न प्रतीत होते हो। फिर तुम उन वस्तुओं को खोजते हुए इतना करुण शोक क्यों करते हो जिन्हें खोजना ही नहीं चाहिए — क्योंकि वे अस्थिर हैं और दूसरों पर निर्भर हैं?
35तुम उस मनोदशा को जानना चाहते हो जो तुम्हें सुख दे। मेरा उपदेश यह है कि समस्त कामनाओं का त्याग कर दो! जिन वस्तुओं को त्यागना चाहिए वे मनुष्य को ऐसी लगती हैं जिन्हें उसे प्राप्त करना चाहिए, और जिन्हें प्राप्त करना चाहिए वे उसे ऐसी लगती हैं जिनसे बचना चाहिए।
36कुछ लोग धन खोजते-खोजते ही अपना धन गँवा बैठते हैं। कुछ लोग धन को अनन्त सुख का स्रोत मानते हैं और इसलिए उसके पीछे उत्सुकतापूर्वक भागते हैं।
37कुछ लोग धन से अत्यन्त हर्षित होकर मानते हैं कि उससे श्रेष्ठ कुछ भी नहीं। धन के अर्जन के पीछे उत्सुकतापूर्वक भागते हुए ऐसा पुरुष जीवन के अन्य समस्त प्रयोजन खो बैठता है।
38हे कोशल-राजकुमार, यदि कोई पुरुष उस धन को खो बैठे जो कठिनाई से अर्जित किया गया था और जिसकी उसे लालसा थी, तब निराशा से अभिभूत होकर वह धन की समस्त कामना ही त्याग देता है।
39कुछ धर्मात्मा और उच्च कुल में उत्पन्न पुरुष धर्म के अर्जन में लग जाते हैं। ये परलोक में उसी धर्म के फलस्वरूप सब प्रकार का सुख प्राप्त करते हैं।
40कुछ लोग धन अर्जित करने की इच्छा से प्रेरित होकर प्राणों तक की आहुति दे देते हैं। वे मानते हैं कि धन के बिना जीवन का कोई प्रयोजन नहीं।
41उनकी दयनीय दशा तो देखो! उनकी मूर्खता तो देखो! जब जीवन इतना छोटा और अनिश्चित है तब ये लोग अज्ञान से प्रेरित होकर धन खोजते हैं।
42ऐसा कौन है जो संचय में लगेगा जब उसका अन्त विनाश है, जीवन की लालसा करेगा जब उसका अन्त मृत्यु है, और मिलन की कामना करेगा जब उसका अन्त वियोग है?
43कभी मनुष्य धन को त्यागता है और कभी धन मनुष्य को त्याग देता है। ऐसा कौन ज्ञानी है जो धन के नाश पर शोक करेगा? संसार में और भी बहुत-से लोग हैं जो धन और मित्र — दोनों खो बैठते हैं।
44हे राजन्, अपनी बुद्धि से देखो और तुम जान लोगे कि मनुष्यों पर आने वाली विपत्तियाँ उनके अपने ही आचरण के कारण आती हैं! इसलिए तुम अपनी इन्द्रियों, मन और वाणी को वश में करो।
45क्योंकि यदि ये दुर्बल और अनिष्टकारी हो जाएँ तो ऐसा कोई मनुष्य नहीं जो अपने चारों ओर सदा घेरे रहने वाले बाह्य विषयों के प्रलोभन से दूर रह सके। जैसे कोई न भूत का और न भविष्य का सही अनुमान लगा सकता है — क्योंकि देश और काल के अनेक अन्तराल हैं — वैसे ही तुम जैसा बुद्धि और पराक्रम से सम्पन्न पुरुष संयोग-वियोग अथवा शुभ-अशुभ के लिए कभी शोक नहीं करता।
46जो स्वभाव से मृदु, संयतात्मा और दृढ़ निश्चय वाला हो तथा ब्रह्मचर्य व्रत का पालन करता हो, वह कभी शोक नहीं करता और किसी तुच्छ वस्तु को पाने की इच्छा अथवा उसे खोने के भय से कभी व्याकुल नहीं होता।
47ऐसे पुरुष के लिए यह उचित नहीं कि वह भिक्षावृत्ति का कपटपूर्ण जीवन बिताए — ऐसा जीवन जो पापपूर्ण, दुष्ट और क्रूर है तथा जिससे केवल किसी नराधम का ही हित होता है।
48तुम महावन में जाओ और वहाँ सुख का जीवन बिताओ — नितान्त अकेले, फल-मूल पर निर्वाह करते हुए, वाणी और आत्मा को संयत रखते हुए तथा समस्त प्राणियों के प्रति दया से भरे हुए।
49जो वन में ऐसा जीवन प्रसन्नतापूर्वक बिताता है — विशाल दाँतों वाले हाथियों को साथी बनाकर, अपने पास कोई मनुष्य न रखकर और वन की उपज से सन्तुष्ट रहकर — वह बुद्धिमानों के पदचिह्नों का अनुसरण करने वाला कहा जाता है।
50विशाल सरोवर विक्षुब्ध होने पर स्वयं ही शान्त हो जाता है। इसी प्रकार बुद्धिमान् पुरुष ऐसे विषयों में विक्षुब्ध होने पर स्वयं ही शान्त हो जाता है। मैं देखता हूँ कि जो पुरुष तुम्हारे जैसी दशा में पहुँच गया हो वह इस प्रकार भी सुखपूर्वक जी सकता है।
51जब तुम्हारे लिए अपनी समृद्धि पुनः प्राप्त करना असम्भव है और जब तुम्हारे पास न मन्त्री हैं न परामर्शदाता, तब यही मार्ग तुम्हारे लिए खुला है। क्या तुम केवल नियति पर निर्भर रहकर कोई लाभ पाने की आशा करते हो?
नेपाली
1जुन धर्मात्मा राजाको विरोध उसकै अधिकारीहरूले गर्न थाल्दछन्, जसको कोष र सेना उसको वशमा छैनन् तथा जससँग धन छैन — उसले सुख प्राप्त गर्न कस्तो आचरण गर्नुपर्दछ?
2भीष्मले भने — यस विषयमा क्षेमदर्शीको कथा प्रायः भनिन्छ। म त्यो कथा तिमीलाई सुनाउनेछु। हे युधिष्ठिर, त्यसलाई सुन।
3हामीले सुनेका छौँ कि प्राचीन कालमा जब राजकुमार क्षेमदर्शी बलमा क्षीण भए र महान् विपत्तिमा परे, तब उनी मुनि कालकवृक्षीयकहाँ गए र उनलाई विनयपूर्वक प्रणाम गरेर यी वचन भने।
4हे ब्राह्मण, ममा जस्तो पुरुषले, जो धनको अधिकारी छ तर बारम्बार प्रयत्न गरेर पनि आफ्नो राज्य पुनः प्राप्त गर्न सकेन — आत्महत्या, चोरी र डकैती, अरूको शरण लिने तथा यस्तै अन्य नीच कर्महरू छाडेर अरू के गर्नुपर्दछ? हे पुरुषश्रेष्ठ, मलाई यो बताउनुहोस्।
5तपाईंजस्ता धर्मज्ञ र कृतज्ञताले भरिएका पुरुष नै मानसिक अथवा शारीरिक रोगले पीडित व्यक्तिका आश्रय हुन्।
6मानिसले आफ्ना कामनाको त्याग गर्नुपर्दछ। यसरी आचरण गरेर, हर्ष र शोक त्यागेर तथा ज्ञानरूपी धन आर्जन गरेर उसले सुख प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
7मलाई तिनीहरूका लागि खेद लाग्दछ जो धनबाट प्राप्त हुने सांसारिक सुखको पछि दौडन्छन्। तर त्यो सबै सपनाजस्तै लोप हुन्छ।
8जसले विपुल धनको त्याग गर्न सक्दछन् तिनले अत्यन्त दुष्कर कार्य गरेर देखाउँछन्। हाम्रो कुरा गर्ने हो भने — हामी त त्यस धनको पनि त्याग गर्न सक्दैनौँ जो अब रहेकै छैन।
9म समृद्धिबाट वञ्चित भइसकेको छु र दयनीय तथा दुःखी दशामा पुगेको छु! हे ब्राह्मण, मलाई उपदेश दिनुहोस् कि अब म कुन सुखको प्राप्तिको प्रयत्न गर्न सक्दछु।
10कोशलका बुद्धिमान् राजकुमारद्वारा यसरी सम्बोधित गरिएपछि मुनि कालकवृक्षीयले यो उत्तर दिए।
11मुनिले भने — देखिन्छ कि तिमीले यसलाई पहिले नै बुझिसकेका छौ। जसरी तिमी ज्ञानले सम्पन्न छौ, त्यसै गरी तिमीलाई जे उचित लाग्दछ त्यही गर्नुपर्दछ। तिम्रो यो धारणा ठीक छ कि — यो सबै जुन म देख्दछु, नाशवान् छ; म स्वयं पनि र मेरो सबै कुरा पनि!
12हे राजकुमार, जान कि जुन वस्तुहरूलाई तिमी विद्यमान मान्दछौ ती वस्तुतः विद्यमान छैनन्। बुद्धिमान्हरूले यसलाई राम्ररी जान्दछन् र त्यसैले कुनै पनि विपत्तिबाट कहिल्यै पीडित हुँदैनन्।
13जो घटिसकेको छ र जो घट्नेछ — त्यो सबै असत् छ। जब तिमीले यो सर्वज्ञेय सत्य जान्नेछौ तब तिमी अधर्मबाट मुक्त हुनेछौ।
14पूर्ववर्तीहरूले जे-जति आर्जन गरेका थिए र तिनका उत्तराधिकारीहरूले जे-जति आर्जन गरे — त्यो सबै नष्ट भइसकेको छ। यी सबैमाथि विचार गरेर त्यस्तो को छ जसले शोक गर्नेछ?
15जुन वस्तुहरू थिए ती अब छैनन्। जुन वस्तुहरू छन् ती फेरि रहनेछैनन्। शोकले तिनलाई फर्काउन सक्दैन। त्यसैले शोकको वशमा हुनुहुँदैन।
16हे राजन्, आज तिम्रा पिता कहाँ छन् र तिम्रा पितामह कहाँ छन्? आज न तिमीले तिनलाई देख्दछौ, न तिनले तिमीलाई देख्दछन्!
17आफ्नै अस्थिरतामाथि चिन्तन गर्दै तिमी तिनका लागि किन शोक गर्दछौ? आफ्नो बुद्धिले विचार गर र तिमीले बुझ्नेछौ कि तिमी पनि रहनेछैनौ!
18हे राजन्, म पनि, तिमी पनि, तिम्रा मित्र पनि र तिम्रा शत्रु पनि — निश्चय नै रहनेछैनौँ। वस्तुतः सबै कुरा रहनेछैन।
19जो मानिस आज बीस अथवा तीस वर्षका छन्, तिनी निश्चय नै अर्को सय वर्षभित्र मर्नेछन्।
20यदि कसैले आफ्नो अपार धनको स्वेच्छाले त्याग गर्न सक्दैन भने उसले यो विचार गर्ने प्रयत्न गर्नुपर्दछ कि उसका सम्पत्ति उसका आफ्ना होइनन्, र यस उपायले आफ्नो कल्याण गर्नुपर्दछ।
21भावी अर्जनलाई आफ्नो मान्नुहुँदैन। गुमेका सम्पत्तिलाई पनि आफ्नो मान्नुहुँदैन। नियतिलाई सर्वशक्तिमान् सम्झनुपर्दछ। जसले यसरी विचार गर्दछन् तिनी बुद्धिमान् मानिन्छन्। समस्त वस्तुलाई यस दृष्टिले हेर्नु सज्जनहरूको गुण हो।
22अनेक त्यस्ता पुरुष छन् जो बुद्धि र पुरुषार्थमा तिमीजस्तै अथवा तिमीभन्दा श्रेष्ठ छन् र धनहीन भएर पनि, राजा नभएर पनि, जीवित छन्।
23तिनी तिमीजस्ता छैनन्। तिनी तिमीजस्तै शोकमा डुब्दैनन्। त्यसैले यसरी शोक गर्न छोड! के तिमी बुद्धि र पुरुषार्थमा ती मानिसहरूभन्दा श्रेष्ठ छैनौ, अथवा कम्तीमा तिनीजस्तै त छौ नै?
24राजाले भने — म सम्झन्छु कि समस्त साज-सामानसहितको जुन राज्य मसँग थियो त्यो मैले कुनै परिश्रमबिनै प्राप्त गरेको थिएँ। तर हे द्विजश्रेष्ठ, सर्वशक्तिमान् कालले त्यसलाई बगाइदियो।
25तर कालद्वारा धाराजस्तै मेरो राज्य बगाइएको जुन परिणाम म देख्दछु त्यो यो हो कि अब मैले भिक्षामा जे पाइन्छ त्यसैमा निर्वाह गर्नुपर्दछ।
26मुनिले भने — जो सत्य छ त्यसको ज्ञानले प्रेरित भई मानिसले न भूतका लागि शोक गर्नुपर्दछ न भविष्यका लागि। हे कोशल-राजकुमार, तिम्रो ध्यान खिच्ने प्रत्येक विषयप्रति तिम्रो मन यस्तै रहोस्!
27जो प्राप्य छ केवल त्यसैको कामना गर्दै र जो अप्राप्य छ त्यसको होइन, तिमी आफ्ना वर्तमान सम्पत्तिको उपभोग गर र जो छैन त्यसका लागि कहिल्यै शोक नगर।
28हे कोशल-राजकुमार, जे सहजै पाइन्छ त्यसैबाट सन्तुष्ट रहू। समृद्धिबाट वञ्चित भएर पनि त्यसका लागि शोक नगर, बरु शुद्ध चरित्र कायम राख्ने प्रयत्न गर।
29केवल अभागो र मूर्ख पुरुषले मात्र पूर्व समृद्धिबाट वञ्चित हुँदा आफ्नो वर्तमान स्थितिबाट सन्तुष्ट नभई परम विधातालाई दोष दिन्छ।
30त्यस्तो पुरुषले अरूलाई — चाहे तिनी जति नै अयोग्य किन नहून् — समृद्धिले सम्पन्न मान्दछ। त्यसैले जो द्वेष र अभिमानले भरिएका छन् तथा अहंकारले फुलेका छन् तिनले अझ बढी दुःख भोग्दछन्। तर हे राजन्, तिमी त्यस्ता दोषले कलंकित छैनौ।
31स्वयं समृद्धिबाट वञ्चित भएर पनि अरूको समृद्धि सहन गर। चतुर र निपुण पुरुषहरू आफ्ना शत्रुहरूको समृद्धिसम्मको उपभोग गर्न सफल हुन्छन्।
32जसले अरूसँग द्वेष गर्दछ उसलाई समृद्धिले छोडिदिन्छ। योगका धर्मका ज्ञाता धर्मात्मा र बुद्धिमान् पुरुषहरूले त स्वेच्छाले नै समृद्धि, पुत्र र नातिसम्मको त्याग गरिदिन्छन्।
33अरूहरू सांसारिक सम्पत्तिलाई अत्यन्त अस्थिर, दुष्प्राप्य र निरन्तर प्रयत्नमा निर्भर मानेर तिनको त्याग गरेको देखिन्छ।
34तिमी त बुद्धिले सम्पन्न देखिन्छौ। अनि तिमी ती वस्तुहरू खोज्दै यति करुण शोक किन गर्दछौ जसलाई खोज्नै हुँदैन — किनभने ती अस्थिर छन् र अरूमा निर्भर छन्?
35तिमी त्यस मनोदशालाई जान्न चाहन्छौ जसले तिमीलाई सुख दिओस्। मेरो उपदेश यो हो कि समस्त कामनाको त्याग गर! जुन वस्तुहरू त्याग्नुपर्दछ ती मानिसलाई त्यस्ता लाग्दछन् जसलाई उसले प्राप्त गर्नुपर्दछ, र जसलाई प्राप्त गर्नुपर्दछ ती उसलाई त्यस्ता लाग्दछन् जसबाट जोगिनुपर्दछ।
36कोही मानिसहरूले धन खोज्दा-खोज्दै आफ्नो धन गुमाउँछन्। कोहीले धनलाई अनन्त सुखको स्रोत मान्दछन् र त्यसैले त्यसको पछि उत्सुकतापूर्वक दौडन्छन्।
37कोही मानिसहरू धनले अत्यन्त हर्षित भई मान्दछन् कि त्योभन्दा श्रेष्ठ केही पनि छैन। धनको अर्जनको पछि उत्सुकतापूर्वक दौडँदै त्यस्तो पुरुषले जीवनका अन्य समस्त प्रयोजन गुमाउँछ।
38हे कोशल-राजकुमार, यदि कुनै पुरुषले त्यो धन गुमायो जो कठिनाइले आर्जन गरिएको थियो र जसको उसलाई लालसा थियो, तब निराशाले अभिभूत भई उसले धनको समस्त कामना नै त्यागिदिन्छ।
39कोही धर्मात्मा र उच्च कुलमा जन्मेका पुरुषहरू धर्मको अर्जनमा लाग्दछन्। तिनले परलोकमा त्यसै धर्मको फलस्वरूप सबै प्रकारको सुख प्राप्त गर्दछन्।
40कोही मानिसहरू धन आर्जन गर्ने इच्छाले प्रेरित भई प्राणसम्मको आहुति दिन्छन्। तिनी मान्दछन् कि धनबिना जीवनको कुनै प्रयोजन छैन।
41तिनको दयनीय दशा त हेर! तिनको मूर्खता त हेर! जब जीवन यति छोटो र अनिश्चित छ तब यी मानिसहरू अज्ञानले प्रेरित भई धन खोज्दछन्।
42त्यस्तो को छ जो सञ्चयमा लाग्नेछ जब त्यसको अन्त्य विनाश हो, जीवनको लालसा गर्नेछ जब त्यसको अन्त्य मृत्यु हो, र मिलनको कामना गर्नेछ जब त्यसको अन्त्य वियोग हो?
43कहिले मानिसले धनलाई त्याग्दछ र कहिले धनले मानिसलाई त्यागिदिन्छ। त्यस्तो कुन ज्ञानी छ जसले धनको नाशमा शोक गर्नेछ? संसारमा अरू पनि धेरै मानिस छन् जसले धन र मित्र — दुवै गुमाउँछन्।
44हे राजन्, आफ्नो बुद्धिले हेर र तिमीले जान्नेछौ कि मानिसहरूमाथि आउने विपत्तिहरू तिनकै आचरणका कारण आउँछन्! त्यसैले तिमी आफ्ना इन्द्रिय, मन र वाणीलाई वशमा पार।
45किनभने यदि यी दुर्बल र अनिष्टकारी भए भने त्यस्तो कुनै मानिस छैन जो आफ्नो वरिपरि सधैँ घेरिरहने बाह्य विषयको प्रलोभनबाट टाढा रहन सकोस्। जसरी कसैले न भूतको न भविष्यको सही अनुमान लगाउन सक्दछ — किनभने देश र कालका अनेक अन्तराल छन् — त्यसै गरी तिमीजस्तो बुद्धि र पराक्रमले सम्पन्न पुरुषले संयोग-वियोग अथवा शुभ-अशुभका लागि कहिल्यै शोक गर्दैन।
46जो स्वभावले मृदु, संयतात्मा र दृढ निश्चय भएको होस् तथा ब्रह्मचर्य व्रतको पालन गर्दछ, उसले कहिल्यै शोक गर्दैन र कुनै तुच्छ वस्तु पाउने इच्छा अथवा त्यो गुमाउने डरले कहिल्यै व्याकुल हुँदैन।
47त्यस्तो पुरुषका लागि यो उचित होइन कि उसले भिक्षावृत्तिको कपटपूर्ण जीवन बिताओस् — त्यस्तो जीवन जो पापपूर्ण, दुष्ट र क्रूर छ तथा जसबाट केवल कुनै नराधमको मात्र हित हुन्छ।
48तिमी महावनमा जाऊ र त्यहाँ सुखको जीवन बिताऊ — नितान्त एक्लै, फलफूल र जरामा निर्वाह गर्दै, वाणी र आत्मालाई संयत राख्दै तथा समस्त प्राणीप्रति दयाले भरिएर।
49जसले वनमा त्यस्तो जीवन प्रसन्नतापूर्वक बिताउँछ — विशाल दाँत भएका हात्तीहरूलाई साथी बनाएर, आफूसँग कुनै मानिस नराखेर र वनको उब्जनीबाट सन्तुष्ट रहेर — ऊ बुद्धिमान्हरूका पदचिह्नको अनुसरण गर्ने भनिन्छ।
50विशाल सरोवर विक्षुब्ध हुँदा स्वयं नै शान्त हुन्छ। यसै गरी बुद्धिमान् पुरुष त्यस्ता विषयमा विक्षुब्ध हुँदा स्वयं नै शान्त हुन्छ। म देख्दछु कि जुन पुरुष तिमीजस्तो दशामा पुगेको छ ऊ यसरी पनि सुखपूर्वक बाँच्न सक्दछ।
51जब तिम्रा लागि आफ्नो समृद्धि पुनः प्राप्त गर्नु असम्भव छ र जब तिमीसँग न मन्त्री छन् न परामर्शदाता, तब यही मार्ग तिम्रा लागि खुला छ। के तिमी केवल नियतिमा निर्भर रहेर कुनै लाभ पाउने आशा गर्दछौ?