अंग्रेज़ी
1Yudhishthira said Tell me, O grandfather, how should a king treat a mild foe, one who is fierce, and one who has many allies and a large army.
2'Regarding it is cited, O Yudhishthira the old discourse between Brihaspati and Indra.
3Once on a time, that destroyer of hostile heroes, viz., Vasava, the king of the gods, joining his hands, approached Brihaspati, and saluting him, said these words.
4Indra said How, O twice-born one, should I treat my enemies? How should I subdue them by various contrivances, without rooting them out?
5In a collision between two arinies, victory may be achieved by either side. In what way should I behave so that this shining prosperity that I have acquired and that scorches all my enemies, may not leave me?
6Thus addressed, Brihaspati, skilled in Virtue, Profit, and Pleasure, endued with a knowledge of royal duties, and great intelligence, answered Indra as follows.
7One should never wish to vanquish his enemies by quarrel. Worked up with anger and shom of forgiveness, boys only seek quarrel.
8One who wishes for the destruction of a foe, should not make that foe careful. On the other hand, one should never display one's anger or fear or joy. He should conceal these within his own heart.
9Without trusting one's foe in reality, one should treat him in such a way as if he trusted him completely. One should always speak sweet words to one's enemies and never do anything that is disagreeable.
10One should avoid useless acts of hostility as also insolent speech. As a fowler, carefully uttering cries like those of the birds he wishes to catch, or destroy, captures and brings them under his control, even so should a king, O Purandara, bring his enemies under subjection and then kill them if he likes.
11Having defeated one's enemies, one should not sleep at ease. A wicked enemy rises up against like a fire carelessly extinguished reappearing itself.
12When victory may be achieved by either side, a hostile collision of arms should be avoided. Having made an enemy feel security, one should subdue him and active one's end.
13Having consulted his ministers and intelligent persons conversant with policy, an enemy that is disregarded and neglected, never owning submission at heart, strikes the disregarder at the proper season, especially when the latter takes a false step. By engaging trustworthy agents of his own, such an enemy would also make the other's forces inefficient by creating disunion.
14Knowing the beginning, the middle, and the end of his enemy, a king should secretly entertain feelings of hostility towards them. He should corrupt the forces of his enemy, determine everything by positive evidence, creating disunion, making gifts, and administering poison. A king should never live with his foes.
15A king should wait long and then kill his enemies. Indeed, he should wait, for the opportunity, so that he might attack his enemy at a time when the latter would not expect him in the least. A king should never kill a large number of the enemy's army, although he should certainly do that which would secure him decisive victory.
16The king should never do such an injury to his enemy as would remain in the latter's heart. Nor should he afflict him with wordy darts and arrows. If the opportunity comes, he should strike him, without letting it slip. In this way, O king of the gods, should a king, desirous of killing his foes, treat them.
17If an opportunity, with respect to the man who waits for it, once goes away it can never be secured again by the person desirous of acting.
18Acting according to the advice of the wise, a king should only break the strength of his enemy. He should never, when the opportunity is not favourable, try to achieve his end. Nor should he, when the opportunity arises, persecute his enemy.
19Giving up lust, anger and pride, the king should carefully and continually watch for the shortcomings of his foes,
20His own mildness, the hardship of his punishments, his inactivity and carelessness. O king of the gods, and the deceitful means well applied (by his foes), ruin a foolish king.
21That king who can overcome these four shortcomings and counteract the deceitful expedients of his enemies, succeeds, forsooth, in smiting them all.
22When only one minister is capable to perform a secret object, the king should consult with that one minister only regarding such secret object. Many ministers, if consulted, try to throw the burden of the task upon the another's shoulders and even give out that object which should be kept close.
23If consultation with one is not proper, then only should the king consult with many. When enemies are not seen, he should invoke divine punishment upon them; when seen, the army, consisting of fourfold forces, should be set in motion.
24The king should first use the means of creating disunion, as also those of conciliation. When the time for each particular means arrives, that particular expedient should be made use of.
25Occasionally the king should even prostrate himself before a powerful enemy. It is again desirable that acting with every care, he should try to bring about the victor's destruction when the latter becomes careless.
26By prostrating one's self, by giving tribute, by uttering sweet words, one should humble one's self before a more powerful king. One should never do anything that may create the suspicions of one's powerful enemy.
27The weaker king should, under such circumstances, carefully avoid every act that may create suspicion. A victorious king, again, should not trust his defeated enemies, for the vanquished always remain alert.
28There is nothing, O best of gods, that is more difficult to be done than the acquisition of prosperity, O king of gods, by restless persons.
29The very existence of restless persons is dangerous. Kings should, therefore, with minute attention, determine their friends, and enemies.
30A mild king is always disregarded. If he becomes fierce, i.e., strikes people with fear. Therefore do not be fierce. Do not, again, be mild. But be both fierce and mild.
31As a rapid current ceaselessly washes away the high bank and causes large landslips, so carelessness and mistake bring about the ruination of a kingdom.
32Never attack many enemies simultaneously. By using the means of conciliation, or of gift, or of creation of disunion. O Purandara, they should be assailed one by one. The victor may treat peacefully the remnant. An intelligent king, even if competent for it, should not begin to crush all simultaneously.
33When a king happens to have a large army consisting of sixfold forces and enough of horse, elephant, cars, foot, and engines, all devoted to him, when he thinks himself superior to his enemies in many respects upon a fair comparison, then should he openly strike the enemy without hesitation.
34If the enemy be strong, the adoption of a policy of conciliation is not good. On the other hand, punishment by secret means should be inflicted. Such enemies shouid not be treated mildly, repeated attacks, destruction of crops, poisoning of wells and tanks, and suspicion regarding the seven branches of administration, should be made.
35The king should, on such occasions, adopt various kinds of deception, various expedients for setting his foes against one another, and various kinds of hypocrisy. He should also, through trusted agents, learn the doings of his enemies in their cities and provinces.
36Kings, O killer of Vala and Vritra, pursuing their enemies and entering their towers, seize and appropriate the best things that are to be had there, and adopt proper measures of policy in their own cities and dominions.
37Presenting them wealth privately, and confiscating their properties publicly, without, however, injuring them materially, and proclaiming that they are all wicked men who have suffered for their own misdeeds, kings should despatch their agents to the cities and provinces of their enemies.
38At the same time, in their own cities, they should, through other persons well-read in scriptures, endued with every accomplishment, acquainted with the injunctions of the sacred books; and possessed of learning, cause incantations, and foe-destroying rites to be performed.
39What are the marks, O best of the twiceborn, of a wicked person! Accosted by me, tell me how am I to know who is wicked!
40Brihaspati said A wicked person is he who speaks of the faults of others at their back, who is filled with envy on seeing the accomplishments of others, and who remains silent when the merits of other people are described before him, being most unwilling to join them.
41Mere silence is no mark of wickedness on such occasions. A wicked person breathes heavily, bites his lips, and snakes his head.
42Such a person always mixes in society and talks irrelevantly. Such a man never does what he promises, when the person to whom he has given the assurance does not observe him. When this man observes him, the wicked man does not even refer to the subject.
43The wicked man eats alone, and finds fault with the food placed before him, saying.-All is not right to-day, as before. His true nature comes out when sitting, lying down, and riding.
44Lamenting in times of sorrow and rejoicing in times of joy are the marks of a friend, Contrary actions from the indications of an enemy.
45Keep in your heart these sayings, O king of the gods! The nature of wicked men can never be concealed.
46I have now told you, O foremost of gods, what are the marks of a wicked person. Having listened to the truths given but in the scriptures, follow them duly, O king of the gods!
47Bhishma said Having heard these words of Brihaspati, Purandara, engaged in defeating his foes, followed them strictly. Bent upon victory, that destroyer of foes, when the opportunity came, followed these instructions and subdued all his enemies!'
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, मुझे बताइए कि राजा को मृदु शत्रु के साथ, उग्र शत्रु के साथ तथा उस शत्रु के साथ जिसके अनेक मित्र और विशाल सेना है — कैसा व्यवहार करना चाहिए।
2हे युधिष्ठिर, इस विषय में बृहस्पति और इन्द्र के बीच हुए प्राचीन संवाद का उल्लेख किया जाता है।
3एक समय शत्रुवीरों का संहार करने वाले देवराज वासव हाथ जोड़कर बृहस्पति के पास गए और उन्हें प्रणाम करके ये वचन कहे।
4इन्द्र ने कहा — हे द्विजश्रेष्ठ, मैं अपने शत्रुओं के साथ कैसा व्यवहार करूँ? उन्हें जड़ से उखाड़े बिना विविध युक्तियों से किस प्रकार वश में करूँ?
5दो सेनाओं की भिड़न्त में विजय किसी भी पक्ष को मिल सकती है। मैं ऐसा कैसा आचरण करूँ जिससे मैंने जो देदीप्यमान समृद्धि अर्जित की है और जो मेरे समस्त शत्रुओं को झुलसाती है, वह मुझे छोड़कर न जाए?
6इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर धर्म, अर्थ और काम में निपुण, राजधर्म के ज्ञाता और महान् बुद्धिमान् बृहस्पति ने इन्द्र को इस प्रकार उत्तर दिया।
7कलह द्वारा अपने शत्रुओं को जीतने की इच्छा कभी नहीं करनी चाहिए। क्रोध से भरे और क्षमा से रहित बालक ही कलह ढूँढ़ते हैं।
8जो शत्रु का विनाश चाहता है उसे उस शत्रु को सतर्क नहीं बनाना चाहिए। इसके विपरीत, अपना क्रोध, भय अथवा हर्ष कभी प्रकट नहीं करना चाहिए। उसे इन्हें अपने ही हृदय में छिपाए रखना चाहिए।
9वस्तुतः शत्रु पर विश्वास किए बिना उसके साथ ऐसा व्यवहार करना चाहिए मानो उस पर पूर्ण विश्वास हो। शत्रुओं से सदा मधुर वचन बोलने चाहिए और कभी कुछ भी अप्रिय नहीं करना चाहिए।
10व्यर्थ के शत्रुतापूर्ण कर्मों तथा उद्धत वचनों से बचना चाहिए। जैसे बहेलिया उन पक्षियों के समान बोली निकालकर, जिन्हें वह पकड़ना अथवा मारना चाहता है, उन्हें सावधानीपूर्वक पकड़कर अपने वश में ले आता है, वैसे ही हे पुरन्दर, राजा को अपने शत्रुओं को वश में लाकर तब यदि चाहे तो उनका वध करना चाहिए।
11अपने शत्रुओं को पराजित करने के पश्चात् निश्चिन्त होकर नहीं सोना चाहिए। दुष्ट शत्रु उसी प्रकार पुनः उठ खड़ा होता है जैसे असावधानी से बुझाई गई अग्नि फिर से प्रकट हो जाती है।
12जब विजय किसी भी पक्ष को मिल सकती हो तब शस्त्रों की शत्रुतापूर्ण भिड़न्त से बचना चाहिए। शत्रु को सुरक्षा का अनुभव कराकर उसे वश में करना और अपना प्रयोजन सिद्ध करना चाहिए।
13जिस शत्रु की उपेक्षा और अवहेलना की जाती है वह हृदय से कभी अधीनता स्वीकार नहीं करता; अपने मन्त्रियों तथा नीति के ज्ञाता बुद्धिमानों से परामर्श करके वह उचित अवसर पर उपेक्षा करने वाले पर प्रहार कर देता है — विशेषतः तब जब वह कोई भूल कर बैठे। ऐसा शत्रु अपने विश्वस्त गुप्तचरों को लगाकर फूट डालकर दूसरे की सेनाओं को भी अकर्मण्य बना देता है।
14अपने शत्रुओं के आदि, मध्य और अन्त को जानकर राजा को उनके प्रति गुप्त रूप से शत्रुभाव रखना चाहिए। उसे शत्रु की सेनाओं को भ्रष्ट करना चाहिए, प्रत्यक्ष प्रमाण से सब कुछ निश्चित करना चाहिए, फूट डालनी चाहिए, दान देने चाहिए और विष का प्रयोग करना चाहिए। राजा को अपने शत्रुओं के साथ कभी नहीं रहना चाहिए।
15राजा को दीर्घकाल तक प्रतीक्षा करके तब अपने शत्रुओं का वध करना चाहिए। वस्तुतः उसे ऐसे अवसर की प्रतीक्षा करनी चाहिए कि वह अपने शत्रु पर उस समय प्रहार कर सके जब शत्रु को उसकी तनिक भी आशंका न हो। राजा को शत्रु की सेना के बहुसंख्यक सैनिकों का वध कभी नहीं करना चाहिए, यद्यपि वह अवश्य ही ऐसा करे जो उसे निर्णायक विजय दिलाए।
16राजा को अपने शत्रु का ऐसा अनिष्ट कभी नहीं करना चाहिए जो शत्रु के हृदय में बना रहे। न ही उसे वचनरूपी बाणों और शरों से पीड़ित करना चाहिए। यदि अवसर आ जाए तो उसे बिना गँवाए प्रहार कर देना चाहिए। हे देवराज, शत्रुओं का वध चाहने वाले राजा को उनके साथ ऐसा ही व्यवहार करना चाहिए।
17जो अवसर की प्रतीक्षा करता है, उसके सम्बन्ध में यदि अवसर एक बार निकल जाए तो कर्म करने के इच्छुक पुरुष को वह फिर कभी प्राप्त नहीं होता।
18बुद्धिमानों की सलाह के अनुसार आचरण करते हुए राजा को केवल अपने शत्रु का बल तोड़ना चाहिए। जब अवसर अनुकूल न हो तब उसे अपना प्रयोजन सिद्ध करने का यत्न कभी नहीं करना चाहिए। और जब अवसर आ जाए तब उसे अपने शत्रु को सताना भी नहीं चाहिए।
19काम, क्रोध और अभिमान त्यागकर राजा को सावधानीपूर्वक और निरन्तर अपने शत्रुओं की दुर्बलताओं पर दृष्टि रखनी चाहिए।
20हे देवराज, अपनी मृदुता, अपने दण्डों की कठोरता, अपनी निष्क्रियता और असावधानी, तथा (शत्रुओं द्वारा) भलीभाँति प्रयुक्त कपटपूर्ण उपाय — ये मूर्ख राजा का विनाश कर देते हैं।
21जो राजा इन चार दुर्बलताओं पर विजय पा सकता है और अपने शत्रुओं के कपटपूर्ण उपायों को विफल कर सकता है, वह निश्चय ही उन सबका संहार करने में सफल होता है।
22जब कोई गुप्त कार्य केवल एक ही मन्त्री सम्पन्न करने में समर्थ हो तब राजा को उस गुप्त कार्य के विषय में केवल उसी एक मन्त्री से परामर्श करना चाहिए। अनेक मन्त्रियों से परामर्श किया जाए तो वे कार्य का भार एक-दूसरे के कन्धों पर डालने का यत्न करते हैं और उस बात को भी प्रकट कर देते हैं जिसे गुप्त रखना चाहिए।
23यदि एक से परामर्श करना उचित न हो तभी राजा को अनेक से परामर्श करना चाहिए। जब शत्रु दिखाई न दें तब उन पर दैवी दण्ड का आह्वान करना चाहिए; और जब दिखाई दें तब चतुरंगिणी सेना को गतिमान् करना चाहिए।
24राजा को पहले भेद के उपाय तथा साम के उपाय प्रयोग करने चाहिए। जब प्रत्येक उपाय का समय आए तब वही उपाय काम में लाना चाहिए।
25कभी-कभी राजा को बलवान् शत्रु के सामने साष्टांग तक होना पड़ता है। यह भी वांछनीय है कि पूरी सावधानी के साथ आचरण करते हुए वह विजेता के असावधान होने पर उसका विनाश करने का यत्न करे।
26साष्टांग प्रणाम करके, कर देकर और मधुर वचन बोलकर अधिक बलवान् राजा के सामने विनम्र होना चाहिए। ऐसा कुछ भी नहीं करना चाहिए जिससे अपने बलवान् शत्रु को सन्देह हो।
27ऐसी परिस्थितियों में दुर्बल राजा को प्रत्येक ऐसे कर्म से सावधानीपूर्वक बचना चाहिए जिससे सन्देह उत्पन्न हो। और विजयी राजा को भी अपने पराजित शत्रुओं पर विश्वास नहीं करना चाहिए, क्योंकि पराजित सदा सतर्क रहते हैं।
28हे देवश्रेष्ठ, हे देवराज, चंचल चित्त वाले पुरुषों के लिए समृद्धि प्राप्त करने से अधिक कठिन कुछ भी नहीं है।
29चंचल चित्त वाले पुरुषों का अस्तित्व ही संकटपूर्ण होता है। इसलिए राजाओं को अत्यन्त सूक्ष्म दृष्टि से अपने मित्रों और शत्रुओं का निश्चय करना चाहिए।
30मृदु राजा की सदा उपेक्षा होती है। और यदि वह उग्र हो जाए तो वह लोगों में भय उत्पन्न करता है। इसलिए न उग्र बनो, न मृदु; बल्कि उग्र और मृदु — दोनों बनो।
31जैसे तीव्र धारा निरन्तर ऊँचे तट को काटती जाती है और भूमि के बड़े-बड़े टुकड़े गिरा देती है, वैसे ही असावधानी और भूल राज्य का विनाश ले आती हैं।
32अनेक शत्रुओं पर एक साथ आक्रमण कभी मत करो। हे पुरन्दर, साम, दान अथवा भेद के उपायों का प्रयोग करके उन पर एक-एक करके प्रहार करना चाहिए। विजेता शेष बचे हुओं के साथ शान्तिपूर्ण व्यवहार कर सकता है। बुद्धिमान् राजा, समर्थ होते हुए भी, सबको एक साथ कुचलने का आरम्भ नहीं करे।
33जब राजा के पास षडंग बल से युक्त विशाल सेना हो और पर्याप्त अश्व, हाथी, रथ, पैदल सैनिक तथा यन्त्र हों — और वे सब उसके प्रति समर्पित हों — तथा जब उचित तुलना करने पर वह अपने को अनेक दृष्टियों से अपने शत्रुओं से श्रेष्ठ समझे, तब उसे बिना संकोच के खुलकर शत्रु पर प्रहार करना चाहिए।
34यदि शत्रु बलवान् हो तो साम की नीति अपनाना उचित नहीं। इसके विपरीत गुप्त उपायों से दण्ड देना चाहिए। ऐसे शत्रुओं के साथ मृदु व्यवहार नहीं करना चाहिए; बारम्बार आक्रमण, फसलों का विनाश, कुओं और तालाबों में विष डालना तथा शासन के सात अंगों के विषय में सन्देह उत्पन्न करना — ये सब करने चाहिए।
35ऐसे अवसरों पर राजा को विविध प्रकार के छल, शत्रुओं को परस्पर भिड़ाने के विविध उपाय तथा विविध प्रकार का कपट अपनाना चाहिए। उसे विश्वस्त गुप्तचरों द्वारा शत्रुओं के नगरों और प्रान्तों में उनके कार्यकलाप की जानकारी भी लेनी चाहिए।
36हे बल और वृत्र के संहारक, राजा अपने शत्रुओं का पीछा करते हुए और उनके दुर्गों में प्रवेश करके वहाँ की सर्वोत्तम वस्तुएँ हस्तगत करके अपने अधिकार में ले लेते हैं तथा अपने नगरों और राज्यों में उचित नीतिगत उपाय अपनाते हैं।
37उन्हें गुप्त रूप से धन देकर और सार्वजनिक रूप से उनकी सम्पत्ति जब्त करके — फिर भी उन्हें वस्तुतः हानि न पहुँचाकर — और यह घोषित करके कि वे सब दुष्ट पुरुष हैं जिन्होंने अपने ही दुष्कर्मों का फल भोगा है, राजाओं को अपने गुप्तचर शत्रुओं के नगरों और प्रान्तों में भेजने चाहिए।
38साथ ही अपने नगरों में उन्हें अन्य शास्त्रज्ञ, सर्वगुणसम्पन्न, पवित्र ग्रन्थों के विधानों के ज्ञाता और विद्वान् पुरुषों द्वारा अभिचार-कर्म तथा शत्रुनाशक अनुष्ठान कराने चाहिए।
39हे द्विजश्रेष्ठ, दुष्ट पुरुष के लक्षण क्या हैं? मेरे इस प्रश्न का उत्तर देकर मुझे बताइए कि मैं यह कैसे जानूँ कि कौन दुष्ट है!
40बृहस्पति ने कहा — दुष्ट वह है जो दूसरों के दोष उनकी पीठ पीछे कहता है, जो दूसरों की उपलब्धियाँ देखकर ईर्ष्या से भर जाता है, और जो अपने सामने दूसरों के गुणों का वर्णन होने पर मौन रहता है — क्योंकि वह उसमें सम्मिलित होने को नितान्त अनिच्छुक होता है।
41ऐसे अवसरों पर केवल मौन ही दुष्टता का चिह्न नहीं है। दुष्ट पुरुष गहरी साँसें लेता है, अपने ओष्ठ काटता है और सिर हिलाता है।
42ऐसा पुरुष सदा समाज में घुला-मिला रहता है और असंगत बातें करता है। ऐसा मनुष्य अपना वचन कभी पूरा नहीं करता — तब जब वह व्यक्ति, जिसे उसने आश्वासन दिया हो, उसे देख न रहा हो। और जब वह उसे देख रहा हो तब वह दुष्ट उस विषय की चर्चा तक नहीं करता।
43दुष्ट मनुष्य अकेले भोजन करता है और अपने सामने रखे भोजन में दोष निकालता है — यह कहते हुए कि आज सब कुछ पहले जैसा ठीक नहीं है। बैठते, लेटते और सवारी करते समय उसका असली स्वभाव प्रकट हो जाता है।
44दुःख के समय शोक करना और हर्ष के समय आनन्दित होना — ये मित्र के लक्षण हैं। इसके विपरीत आचरण शत्रु के लक्षण हैं।
45हे देवराज, इन वचनों को अपने हृदय में धारण करो! दुष्ट मनुष्यों का स्वभाव कभी छिपाया नहीं जा सकता।
46हे देवश्रेष्ठ, अब मैंने तुम्हें दुष्ट पुरुष के लक्षण बता दिए हैं। हे देवराज, शास्त्रों में दिए गए इन सत्यों को सुनकर उनका यथोचित पालन करो!
47भीष्म ने कहा — बृहस्पति के ये वचन सुनकर, अपने शत्रुओं को पराजित करने में लगे पुरन्दर ने उनका कठोरता से पालन किया। विजय पर उद्यत उस शत्रुसंहारक ने अवसर आने पर इन उपदेशों का अनुसरण करके अपने समस्त शत्रुओं को वश में कर लिया!
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, मलाई बताउनुहोस् कि राजाले मृदु शत्रुसँग, उग्र शत्रुसँग तथा त्यस शत्रुसँग जसका अनेक मित्र र विशाल सेना छन् — कस्तो व्यवहार गर्नुपर्दछ।
2हे युधिष्ठिर, यस विषयमा बृहस्पति र इन्द्रबीच भएको प्राचीन संवादको उल्लेख गरिन्छ।
3एक समय शत्रुवीरहरूको संहार गर्ने देवराज वासव हात जोडेर बृहस्पतिकहाँ गए र उनलाई प्रणाम गरेर यी वचन भने।
4इन्द्रले भने — हे द्विजश्रेष्ठ, मैले आफ्ना शत्रुहरूसँग कस्तो व्यवहार गरूँ? तिनलाई जरैदेखि नउखेली विविध युक्तिले कसरी वशमा पारूँ?
5दुई सेनाको भिडन्तमा विजय जुनसुकै पक्षलाई मिल्न सक्दछ। मैले कस्तो आचरण गरूँ जसले गर्दा मैले आर्जन गरेको देदीप्यमान समृद्धि र जसले मेरा समस्त शत्रुलाई पोल्दछ, त्यो मलाई छाडेर नजाओस्?
6यसरी सम्बोधित गरिएपछि धर्म, अर्थ र काममा निपुण, राजधर्मका ज्ञाता र महान् बुद्धिमान् बृहस्पतिले इन्द्रलाई यसरी उत्तर दिए।
7कलहद्वारा आफ्ना शत्रुलाई जित्ने इच्छा कहिल्यै गर्नुहुँदैन। क्रोधले भरिएका र क्षमारहित बालकहरूले मात्र कलह खोज्दछन्।
8जसले शत्रुको विनाश चाहन्छ उसले त्यस शत्रुलाई सतर्क बनाउनुहुँदैन। यसको विपरीत, आफ्नो क्रोध, भय अथवा हर्ष कहिल्यै प्रकट गर्नुहुँदैन। उसले यिनलाई आफ्नै हृदयमा लुकाइराख्नुपर्दछ।
9वस्तुतः शत्रुमाथि विश्वास नगरी उसँग यस्तो व्यवहार गर्नुपर्दछ मानौँ उसमाथि पूर्ण विश्वास छ। शत्रुहरूसँग सधैँ मधुर वचन बोल्नुपर्दछ र कहिल्यै केही पनि अप्रिय गर्नुहुँदैन।
10व्यर्थका शत्रुतापूर्ण कर्म तथा उद्दण्ड वचनबाट जोगिनुपर्दछ। जसरी व्याधाले ती पक्षीहरूजस्तै बोली निकालेर, जसलाई ऊ समात्न अथवा मार्न चाहन्छ, तिनलाई सावधानीपूर्वक समातेर आफ्नो वशमा ल्याउँछ, त्यसै गरी हे पुरन्दर, राजाले आफ्ना शत्रुहरूलाई वशमा ल्याएर अनि चाहेमा तिनको वध गर्नुपर्दछ।
11आफ्ना शत्रुहरूलाई पराजित गरेपछि निश्चिन्त भई सुत्नुहुँदैन। दुष्ट शत्रु त्यसै गरी पुनः उठेर उभिन्छ जसरी असावधानीले निभाइएको आगो फेरि प्रकट हुन्छ।
12जब विजय जुनसुकै पक्षलाई मिल्न सक्दछ तब शस्त्रको शत्रुतापूर्ण भिडन्तबाट जोगिनुपर्दछ। शत्रुलाई सुरक्षाको अनुभव गराएर उसलाई वशमा पार्नु र आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गर्नुपर्दछ।
13जुन शत्रुको उपेक्षा र अवहेलना गरिन्छ उसले हृदयदेखि कहिल्यै अधीनता स्वीकार गर्दैन; आफ्ना मन्त्री तथा नीतिका ज्ञाता बुद्धिमान्हरूसँग परामर्श गरेर उसले उचित अवसरमा उपेक्षा गर्नेमाथि प्रहार गरिदिन्छ — विशेषतः तब जब उसले कुनै भूल गर्दछ। त्यस्तो शत्रुले आफ्ना विश्वस्त गुप्तचर लगाएर फुट पारी अर्काका सेनालाई पनि अकर्मण्य बनाइदिन्छ।
14आफ्ना शत्रुहरूको आदि, मध्य र अन्त्य जानेर राजाले तिनीहरूप्रति गुप्त रूपमा शत्रुभाव राख्नुपर्दछ। उसले शत्रुका सेनालाई भ्रष्ट पार्नुपर्दछ, प्रत्यक्ष प्रमाणबाट सबै कुरा निश्चित गर्नुपर्दछ, फुट पार्नुपर्दछ, दान दिनुपर्दछ र विषको प्रयोग गर्नुपर्दछ। राजाले आफ्ना शत्रुहरूसँग कहिल्यै बस्नुहुँदैन।
15राजाले दीर्घकालसम्म प्रतीक्षा गरेर अनि आफ्ना शत्रुहरूको वध गर्नुपर्दछ। वस्तुतः उसले यस्तो अवसरको प्रतीक्षा गर्नुपर्दछ कि उसले आफ्नो शत्रुमाथि त्यस बेला प्रहार गर्न सकोस् जब शत्रुलाई त्यसको तनिक पनि आशंका नहोस्। राजाले शत्रुको सेनाका धेरै संख्याका सैनिकको वध कहिल्यै गर्नुहुँदैन, यद्यपि उसले अवश्य नै त्यो गरोस् जसले उसलाई निर्णायक विजय दिलाओस्।
16राजाले आफ्नो शत्रुको त्यस्तो अनिष्ट कहिल्यै गर्नुहुँदैन जो शत्रुको हृदयमा बसिरहोस्। न त उसलाई वचनरूपी बाण र शरले पीडित नै गर्नुपर्दछ। यदि अवसर आयो भने त्यसलाई नगुमाई प्रहार गरिदिनुपर्दछ। हे देवराज, शत्रुहरूको वध चाहने राजाले तिनीहरूसँग यस्तै व्यवहार गर्नुपर्दछ।
17जसले अवसरको प्रतीक्षा गर्दछ, उसका सम्बन्धमा यदि अवसर एक पटक गुम्यो भने कर्म गर्न चाहने पुरुषलाई त्यो फेरि कहिल्यै प्राप्त हुँदैन।
18बुद्धिमान्हरूको सल्लाहअनुसार आचरण गर्दै राजाले केवल आफ्नो शत्रुको बल तोड्नुपर्दछ। जब अवसर अनुकूल छैन तब उसले आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गर्ने प्रयत्न कहिल्यै गर्नुहुँदैन। र जब अवसर आउँछ तब उसले आफ्नो शत्रुलाई सताउनु पनि हुँदैन।
19काम, क्रोध र अभिमान त्यागेर राजाले सावधानीपूर्वक र निरन्तर आफ्ना शत्रुहरूका दुर्बलतामा दृष्टि राख्नुपर्दछ।
20हे देवराज, आफ्नो मृदुता, आफ्ना दण्डको कठोरता, आफ्नो निष्क्रियता र असावधानी, तथा (शत्रुहरूद्वारा) राम्ररी प्रयोग गरिएका कपटपूर्ण उपाय — यिनले मूर्ख राजाको विनाश गरिदिन्छन्।
21जुन राजाले यी चार दुर्बलतामाथि विजय पाउन सक्दछ र आफ्ना शत्रुहरूका कपटपूर्ण उपायलाई विफल पार्न सक्दछ, ऊ निश्चय नै ती सबैको संहार गर्न सफल हुन्छ।
22जब कुनै गुप्त कार्य केवल एउटै मन्त्रीले सम्पन्न गर्न सक्दछ तब राजाले त्यस गुप्त कार्यका विषयमा केवल त्यसै एक मन्त्रीसँग परामर्श गर्नुपर्दछ। धेरै मन्त्रीसँग परामर्श गरियो भने तिनले कार्यको भार एक-अर्काका काँधमा हाल्ने प्रयत्न गर्दछन् र त्यो कुरा पनि प्रकट गरिदिन्छन् जसलाई गुप्त राख्नुपर्दछ।
23यदि एकसँग परामर्श गर्नु उचित छैन भने मात्र राजाले धेरैसँग परामर्श गर्नुपर्दछ। जब शत्रु देखिँदैनन् तब तिनीहरूमाथि दैवी दण्डको आह्वान गर्नुपर्दछ; र जब देखिन्छन् तब चतुरंगिणी सेनालाई गतिमान् पार्नुपर्दछ।
24राजाले पहिले भेदका उपाय तथा सामका उपाय प्रयोग गर्नुपर्दछ। जब प्रत्येक उपायको समय आउँछ तब त्यही उपाय काममा ल्याउनुपर्दछ।
25कहिलेकाहीँ राजाले बलवान् शत्रुका अगाडि साष्टांगसम्म हुनुपर्दछ। यो पनि वाञ्छनीय छ कि पूरा सावधानीका साथ आचरण गर्दै उसले विजेता असावधान भएको बेला उसको विनाश गर्ने प्रयत्न गरोस्।
26साष्टांग प्रणाम गरेर, कर दिएर र मधुर वचन बोलेर अझ बलवान् राजाका अगाडि विनम्र हुनुपर्दछ। यस्तो केही पनि गर्नुहुँदैन जसले आफ्नो बलवान् शत्रुलाई सन्देह लागोस्।
27त्यस्ता परिस्थितिमा दुर्बल राजाले प्रत्येक त्यस्तो कर्मबाट सावधानीपूर्वक जोगिनुपर्दछ जसले सन्देह उत्पन्न गरोस्। र विजयी राजाले पनि आफ्ना पराजित शत्रुहरूमाथि विश्वास गर्नुहुँदैन, किनभने पराजितहरू सधैँ सतर्क रहन्छन्।
28हे देवश्रेष्ठ, हे देवराज, चञ्चल चित्त भएका पुरुषहरूका लागि समृद्धि प्राप्त गर्नुभन्दा कठिन केही पनि छैन।
29चञ्चल चित्त भएका पुरुषहरूको अस्तित्व नै संकटपूर्ण हुन्छ। त्यसैले राजाहरूले अत्यन्त सूक्ष्म दृष्टिले आफ्ना मित्र र शत्रुको निश्चय गर्नुपर्दछ।
30मृदु राजाको सधैँ उपेक्षा हुन्छ। र यदि ऊ उग्र भयो भने उसले मानिसहरूमा भय उत्पन्न गर्दछ। त्यसैले न उग्र बन, न मृदु; बरु उग्र र मृदु — दुवै बन।
31जसरी तीव्र धाराले निरन्तर अग्लो किनारा काट्दै जान्छ र भूमिका ठूला-ठूला टुक्रा खसालिदिन्छ, त्यसै गरी असावधानी र भूलले राज्यको विनाश ल्याउँछन्।
32अनेक शत्रुमाथि एकैसाथ आक्रमण कहिल्यै नगर। हे पुरन्दर, साम, दान अथवा भेदका उपाय प्रयोग गरेर तिनीहरूमाथि एक-एक गरेर प्रहार गर्नुपर्दछ। विजेताले बाँकी रहेकाहरूसँग शान्तिपूर्ण व्यवहार गर्न सक्दछ। बुद्धिमान् राजाले, समर्थ भएर पनि, सबैलाई एकैसाथ कुल्चने आरम्भ नगरोस्।
33जब राजासँग षडंग बलले युक्त विशाल सेना होस् र पर्याप्त अश्व, हात्ती, रथ, पैदल सैनिक तथा यन्त्र होऊन् — र ती सबै उसप्रति समर्पित होऊन् — तथा जब उचित तुलना गर्दा उसले आफूलाई अनेक दृष्टिले आफ्ना शत्रुहरूभन्दा श्रेष्ठ सम्झन्छ, तब उसले संकोचबिना खुलेर शत्रुमाथि प्रहार गर्नुपर्दछ।
34यदि शत्रु बलवान् छ भने सामको नीति अपनाउनु उचित होइन। यसको विपरीत गुप्त उपायबाट दण्ड दिनुपर्दछ। त्यस्ता शत्रुहरूसँग मृदु व्यवहार गर्नुहुँदैन; बारम्बार आक्रमण, बालीको विनाश, इनार र पोखरीमा विष हाल्ने तथा शासनका सात अंगका विषयमा सन्देह उत्पन्न गर्ने — यी सबै गर्नुपर्दछ।
35त्यस्ता अवसरमा राजाले विविध प्रकारका छल, शत्रुहरूलाई आपसमा भिडाउने विविध उपाय तथा विविध प्रकारको कपट अपनाउनुपर्दछ। उसले विश्वस्त गुप्तचरहरूद्वारा शत्रुहरूका नगर र प्रान्तमा तिनका कार्यकलापको जानकारी पनि लिनुपर्दछ।
36हे बल र वृत्रका संहारक, राजाहरूले आफ्ना शत्रुहरूको पिछा गर्दै र तिनका किल्लामा प्रवेश गरेर त्यहाँका सर्वोत्तम वस्तुहरू हात पारेर आफ्नो अधिकारमा लिन्छन् तथा आफ्ना नगर र राज्यमा उचित नीतिगत उपाय अपनाउँछन्।
37तिनलाई गुप्त रूपमा धन दिएर र सार्वजनिक रूपमा तिनको सम्पत्ति जफत गरेर — तैपनि तिनलाई वस्तुतः हानि नपुर्याई — र यो घोषणा गरेर कि तिनी सबै दुष्ट पुरुष हुन् जसले आफ्नै दुष्कर्मको फल भोगेका छन्, राजाहरूले आफ्ना गुप्तचर शत्रुहरूका नगर र प्रान्तमा पठाउनुपर्दछ।
38साथै आफ्ना नगरमा तिनले अन्य शास्त्रज्ञ, सर्वगुणसम्पन्न, पवित्र ग्रन्थका विधानका ज्ञाता र विद्वान् पुरुषहरूद्वारा अभिचार-कर्म तथा शत्रुनाशक अनुष्ठान गराउनुपर्दछ।
39हे द्विजश्रेष्ठ, दुष्ट पुरुषका लक्षण के हुन्? मेरो यस प्रश्नको उत्तर दिएर मलाई बताउनुहोस् कि मैले यो कसरी जानूँ कि को दुष्ट हो!
40बृहस्पतिले भने — दुष्ट त्यो हो जसले अरूका दोष तिनको पिठ्युँपछाडि भन्दछ, जो अरूका उपलब्धि देखेर ईर्ष्याले भरिन्छ, र जो आफ्नो अगाडि अरूका गुणको वर्णन हुँदा मौन रहन्छ — किनभने ऊ त्यसमा सम्मिलित हुन नितान्त अनिच्छुक हुन्छ।
41त्यस्ता अवसरमा केवल मौन मात्रै दुष्टताको चिह्न होइन। दुष्ट पुरुषले गहिरो सास फेर्दछ, आफ्ना ओठ टोक्दछ र शिर हल्लाउँछ।
42त्यस्तो पुरुष सधैँ समाजमा घुलमिल भइरहन्छ र असंगत कुरा गर्दछ। त्यस्तो मानिसले आफ्नो वचन कहिल्यै पूरा गर्दैन — तब जब त्यो व्यक्ति, जसलाई उसले आश्वासन दिएको छ, उसलाई हेरिरहेको छैन। र जब उसले हेरिरहेको हुन्छ तब त्यो दुष्टले त्यस विषयको चर्चासम्म गर्दैन।
43दुष्ट मानिस एक्लै भोजन गर्दछ र आफ्नो अगाडि राखिएको भोजनमा दोष निकाल्दछ — यसो भन्दै कि आज सबै कुरा पहिलेजस्तो ठीक छैन। बस्दा, पल्टँदा र सवारी गर्दा उसको असली स्वभाव प्रकट हुन्छ।
44दुःखको समयमा शोक गर्नु र हर्षको समयमा आनन्दित हुनु — यी मित्रका लक्षण हुन्। यसको विपरीत आचरण शत्रुका लक्षण हुन्।
45हे देवराज, यी वचनलाई आफ्नो हृदयमा धारण गर! दुष्ट मानिसहरूको स्वभाव कहिल्यै लुकाउन सकिँदैन।
46हे देवश्रेष्ठ, अब मैले तिमीलाई दुष्ट पुरुषका लक्षण बताइदिएँ। हे देवराज, शास्त्रमा दिइएका यी सत्यहरू सुनेर तिनको यथोचित पालन गर!
47भीष्मले भने — बृहस्पतिका यी वचन सुनेर, आफ्ना शत्रुहरूलाई पराजित गर्नमा लागेका पुरन्दरले तिनको कठोरतापूर्वक पालन गरे। विजयमा उद्यत त्यस शत्रुसंहारकले अवसर आएपछि यी उपदेशको अनुसरण गरेर आफ्ना समस्त शत्रुलाई वशमा पारे!