कर्ण पर्व — वृषसेन का युद्ध और नकुल की पराजय
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक एवं स्त्री पर्व · अध्याय 84
संस्कृत
1संजय उवाच दुःशासने तु निहते तव पुत्रा महारथाः। महाक्रोधविषा वीराः समरेष्वपलायिनः॥ दश राजन् महावीर्या भीमं प्राच्छादयशरैः।
2निषङ्गी कवची पाशी दण्डधारो धनुर्ग्रहः॥ अलोलुपः शल: सन्धो वातवेगसुवर्चसौ। एते समेत्य सहिता भ्रातृव्यसनकर्शिताः॥ भीमसेनं महाबाहु मार्गणैः समवारयन्।
3स वीर्यमाणो विशिखैः समन्तात्तैर्महारथैः॥ भीमः क्रोधाग्निरक्ताक्षः क्रुद्ध काल इवाबभौ।
4तांस्तु भल्लैर्महावेगैर्दशभिर्दश भारतान्॥ रुक्माङ्गदान रुक्मपुङ्खैः पार्थो निन्ये यमक्षयम्।
5हतेषु तेषु वीरेषु प्रदुद्राव बलं तव॥ पश्यतः सूतपुत्रस्य पाण्डवस्य भयादितम्।
6ततः कर्णो महाराज प्रविवेश महद् भयम्॥ दृष्ट्वा भीमस्य विक्रान्तमन्तकस्य प्रजास्विव।
7तस्य त्वाकारभावज्ञः शल्यः समितिशोभनः॥ उवाच वचनं कर्ण प्राप्तकालमरिंदमम्।
8मा व्यथां कुरु राधेय नैव त्वय्युपपद्यते॥ एते द्रवन्ति राजानो भीमसेनभयार्दिताः। दुर्योधनश्च सम्मूढो भ्रातृव्यसनकर्शितः॥
9दुःशासनस्य रुधिरे पीयमाने महात्मना। व्यापनचेतसश्चैव शोकोपहतचेतसः॥ दुर्योधनमुपासन्ते परिवार्य समन्ततः। कृपप्रभृतश्चैते हतशेषाः सहोदताः॥
10पाण्डवा लब्धलक्ष्याश्च धनंजयपुरोगमाः। त्वामेवाभिमुखाः शूरा युद्धाय समुपस्थिताः॥
11स त्वं पुरुषशार्दूल पौरुषेण समास्थितः। क्षत्रधर्म पुरस्कृत्य प्रत्युद्याहि धनंजयम्॥
12भारो हि धार्तराष्ट्रेण त्वयि सर्वः समाहितः। तमुद्वह महाबाहो यथाशक्ति यथाबलम्॥
13जये स्याद् विपुला कीर्ति वः स्वर्ग पराजये। वृषसेन राधेय संक्रुद्धस्तनयस्तव॥ त्वयि मोहं समापन्ने पाण्डवानभिधावति।
14एतच्छुत्वा तु वचनं शल्यस्यामिततेजसः। हृदि चावश्यकं भावं चक्रे युद्धाय सुस्थित्॥
15दविस्थितं प्रमुख पाण्डवं तम्। वृकोदरं कालमिवात्तदण्डं गदाहस्तं योधयन्तं त्वदीयान्॥
16तमभ्यधावन्नकुलः प्रवीरो रोषादमित्रं प्रतुदान पृषत्कैः। कर्णस्य पुत्रं समरे प्रहृष्टं पुरा जिघांसुर्मघवेव जम्भम्॥
17ततो ध्नं स्फाटिकचित्रकचुकं चिच्छेद वीरो नकुलः क्षुरेण। कर्णात्मजस्येष्वसनं च चित्रं भल्लेन जाम्बूनदचित्रनद्धम्॥
18अथान्यदादाय धनुः स शीघ्र कर्णात्मजः पाण्डवमभ्यविध्यत्। दिव्यैरस्त्रैरभ्यवर्षच सोऽपि कर्णस्य पुत्रो नकुलं कृतास्त्रः॥
19शराभिघाताच रुषा च राजन् स्वया च भासास्त्रसमीरणाच। मिद्धो यथाऽऽज्याहुतिभिर्हताशः॥ कर्णस्य पुत्रो नकुलस्य राजन् सर्वानश्वानक्षिणोदुत्तमास्त्रैः। नुदग्रगान् हेमजालावनद्धान्॥
20दादाय चर्मालरुक्मचन्द्रम। आकाशसंकाशमसिं प्रगृह्य दोधूयमानः स्त्रगवचचार॥
21ततोऽन्तरिक्षे च रथाश्वनागं चिच्छेद तूर्णं नकुलश्चित्रयोधी। ते प्रापतन्नसिना गां विशस्ता यथाश्वमेधे पशवः शमित्रा॥
22द्विसाहस्रा: पातिता युद्धशौण्डा नानादेश्याः सुभृताः सत्यसंघाः। एकेन संख्ये नकुलेन कृत्ता जयेप्सुनानुत्त्म चन्द्रनाङ्गाः॥
23तमापतन्तं नकुलं सोऽभिपत्य समन्ततः सायकैः प्रत्यविद्धयत्। विव्याध वीरं स चुकोप विद्धः॥
24महाभये रक्ष्यमाणो महात्मा भ्रात्रा भीमेनाकरोत् भीमम्। तं कर्णपुत्रो विधमन्तमेकं नराश्वमातङ्गरथाननेकान्॥ विव्याध वीरं नकुलं सरोषः।
25स तेन विद्धोऽतिभृशं तरस्वी महाहवे वृषसेनेन राजन्॥ क्रुद्धेन धावन् समरे जिघांसुः कर्णात्मजं पाण्डुसुतो नृवीरः।
26वितत्य पक्षौ सहसा पतन्तं श्येनं यथैवामुिषलब्धमाजौ॥ अवाकिरद् वृषसेनस्ततस्तं शितैः शरैर्नकुलमुदारवीर्यम्।
27श्चचार मार्गान नकुलश्चित्ररूपान्॥ अथास्य तूर्ण चरतो नरेन्द्र खड्न चित्रं नकुलस्य तस्य। महेषुभिर्व्यधमत् कर्णपुत्रो महाहवे चर्म सहस्रतारम्॥
28तं चायसं निशितं तीक्ष्णधारं विकोशमुग्रं गुरुभारसाहम्। माधुन्वतः सर्पमिवोग्ररूपम्॥ श्चकर्त खड्ने निशितैः सुवेगैः। पुनश्च दीप्तैर्निशितैः पृषत्कैः स्तनान्तरे गाढमथाभ्यविद्धयत्॥
29मन्यैर्नरैः कर्म रणे महात्मा। ययौ रथं भीमसेनस्य राजन् शराभित्पतो नकुलस्त्वरावान्॥
30स भीमसेनस्य रथं हताश्वो माद्रीसुतः कर्णसुताभितप्तः। आपुप्लुवे सिंह इवाचलाग्रं सम्प्रेक्षमाणस्य धनंजयस्य॥
31तत्रः क्रुद्धो वृषसेनो महात्मा ववर्ष ताविषुजालेन वीरः। महारथावेकरथे समेतौ शरैः प्रभिन्दन्निव पाण्डवेयौ॥
32तस्मिन रथे निहते पाण्डवस्य क्षिप्रं च खड्ने विशिखैर्निकृत। स्ततो न्यनशरवषैरुपेत्य॥
33तौ पाण्डवेयौ परितः समेतान् संहूयमानाविव हव्यवाहौ। भीमार्जुनौ वृषसेनाय क्रुद्धौ ववर्षतुः शरवर्ष सुघोरम्॥
34अथाब्रवीन्मारुतिः फाल्गुनं च पश्यस्वैनं नकुलं पीड्यामानम्। स्तस्माद् भवान् प्रत्युपयातु कार्णिम्॥
35स तनिशम्यैव वचः किरीटी रथं समासाद्य वृकोदरस्य। मुपागतं शातय शीघ्रमेनम्॥
36इत्येवमुक्तः सहसा किरीटी भ्रात्रा समत्रं नकुलेन संख्ये। कपिध्वजं केशवसंगृहीतं प्रैषीदुदग्रो वृषसेम्य वाहम्॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said O monarch, after the death of Dushasana your ten sons, all great car-warriors, who never showed their backs in field, greatly energetic and revengeful, covered Bhima with their arrows.
2There were Nishangi, Kavachin, Pashin, Dandadhara, Dhanurgraha, Alolupa, Shala, Sanda, Vatavega and Suvarchas; an being greatly sorry on account of the death of their brother, they faced the strong armed Bhimasena and struck him with arrows.
3Being hemmed in on all sides by the arrows of those mighty car warriors, Bhima, with fiery and blood-red, eyes, looked brilliant as Pluto himself.
4O Bharata, Vrikodara, of the line of Pritha, then with ten gold-winged and flat edged shafts, sent those ten princes of the line of Bharata, whose wrists were adorned with gold bracelets, very quickly to the region of Pluto.
5After those ten brave warriors have fallen, your troops being afraid of the Pandavas began to give way even in the presence of Karna himself.
6O monarch, as human beings are afraid of death, so Karna seeing Bhima of great power became afraid of him.
7The Shalya, the ornament of the battle-field, knowing from the very look of Karna what was passing in his mind, addressed that scorcher of his enemies with words befitting.
8"O son of Radha, do not be depressed, it is not fit for you; ail the chiefs are dispersing themselves afraid of Bhimasena. Duryodhana is confounded owing to the woeful fate of his brothers.
9When Dushasana blood has been quaffed by the brave-hearted Bhima. Kripa with others and the surviving brothers of the king, with painful hearts their rage depressed with sorrow, are all seated round Duryodhana and taking care of him.
10Those brave warriors, the Pandavas who never miss their aim, are coming forward to meet you in fight.
11O foremost of men, for these reasons and remembering the duties of the Kshatriyas you should put forth all your energies and march against Dhananjaya.
12O you strong-armed warrior, the whole responsibility of this war has been put on you by the son of Dhritarashtra; exert yourself and bear that burden to the best of your ability.
13There is great glory in victory and even in defeat Heaven is certain. O son of Radha, your son Vrisasena, beholding that you are at your wit's end, is advancing towards the Pandavas with great wrath.” to
14Thus addressed by Shalya of unfathomable prowess Kara reflecting came the conclusion that there is no other alternative but to fight the battle out.
15Then Vrisasena, all wrathful, with his car advanced against that son of Pandu viz. Vrikodara who was destroying your arıny and with his mace was looking like Pluto himself with his death-dealing sceptre.
16As (in days of yore) the victorious Magavat joyfully ran to meet the (Asura) Jambha, so did Nakula, the bravest of warriors, with great anger rushed towards their enemy, Karna's son.
17Then the mighty Nakula, with a razor-like arrow, rent asunder the gem-bedecked banner of his foe and with another flat-faced shaft broke the gold-belted bow of Karna's son.
18Karna's son promptly took up another bow and distressed the son of Pandu with many powerful and celestial weapons. Vrishasena master of many powerful weapons, began to pour down celestial weapons upon Nakula.
19O monarch, Karna's son with his fine shots, indeed killed the white and good looking chargers of Nakula, who were of the Vanayu breed and were adorned with fittings of gold. The son of Karna, out of rage from the hits of his enemy as also from the brilliancy and might of his own weapons, looked like the fire ablaze when helped with clarified butter.
20Nakula then got down from his horseless chariot and taking up a shield that was studded with golden moons and a sky colored sword jumping now and then looked like a sprightly bird.
21In the ceremony of horse-sacrifice as it is the duty of the killer to cut down many animals, so Nakula, with that sword in hand bounding in the air, struck down many brave men, horses and elephants,
22Nakula, wishing to attain victory, singlehanded in no time knocked down two thousand well disciplined and well-paid warriors, collected from different countries who were of sure aim, who were always glad to fight and whose bodies were besmeared with fine sandal paste.
23Then Karna's son all of a sudden, rushed against the advancing Nakula and distressed him with hosts of sharp shafts from all sides in order to put an end to him.
24Nakula distressed with arrows (from Vrishasena), in return, also struck his enemy and Vrishasena being thus struck by Nakula became very angry but the noble Nakula being protected by his brother Bhimasena at that time in that hard fight performed prodigies of valour. Then the son of Karna angry at heart, with eighteen arrows, struck the brave Nakula with whom fighting was like play and who was destroying single-handed the bravest warriors, chargers and elephants.
25O monarch, being greatly distressed by Vrishasena in that encounter, Pandu's son Nakula, the best of men and of great energy then rushed on for the purpose of killing Karna's son.
26Vrishasena began raining hosts of sharp arrows upon the mighty Nakula as he advanced straight like a hawk pouncing upon a lump of meat with its wings spread.
27After thwarting the hosts of arrowy of his foe, Nakula went on making mans beautiful evolutions in the air, but Karna's son, O monarch, in that fierce encounter, with his powerful shafts cut-off his shield studded with a thousand stars.
28Then as Nakula was careering with his drawn sword, of good steel, well polished and very sharp and strong enough to bear great weight and to lop off bodies of all sorts of enemies and deadly as snake Vrisasena in a short time cut-off that sword with six razor-like shafts and also hurt his enemy in the centre of the chest with arrows well tempered and keenedged.
29Having thus performed deeds according to the usage of the ancients, which would have been difficult for others to do, the nobleminded Nakula, endued with great activity, advanced, O monarch, towards the car of Bhimasena, distressed with those shafts.
30The son of Madri, becoming horseless and being thus distressed by Karna's son, in the presence of Dhananjaya bounded upon the car of Bhimasena resembling a lion leaping on the summit of a mountain.
31Then that noble-minded and brave warrior Vrishasena excited with rage, began to rain hosts of arrows upon those two powerful carwarriors seated on the same car with the purpose of distressing those two sons of Pandu at the same time.
32When that chariot of Nakula the son of Pandu was destroyed and his sword was cut-off by arrows, other warriors on the part of Kauravas organised and started hitting them by volley of arrows.
33Bhimasena and Arjuna both son of Pandu were so furiated on Vrishasena at their faces glew like fire. Both of them had shot a volley of arrows on the soldiers of Kaur.ivas stood nearby thein.
34The son of the Wind-god (Bhimasena) told Phalguna (Arjuna) "see how Nakula is being distressed by the son of Karna; he has even the audacity to attack us, do you proceed against him.
35When Arjuna, the holder of crown came near the chariot of Bhimasena, heard him and returned, Nakula said to Arjuna, the great warrior "Brother! Kill this Vrishasena immediately.
36The fierce warrior Dhananjaya, whose head was adorned with diadem, on hearing these words, riding up to Vrikodara's car, drove straight on his great ape-bannered car with Keshava as its drive towards Vrishasena.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — हे महाराज! दुःशासन की मृत्यु के पश्चात् आपके दस पुत्रों ने, जो सभी महारथी थे, जिन्होंने कभी रणभूमि में पीठ नहीं दिखाई थी और जो अत्यन्त तेजस्वी तथा प्रतिशोध से भरे हुए थे, भीम को अपने बाणों से आच्छादित कर दिया।
2वे थे — निषङ्गी, कवची, पाशी, दण्डधार, धनुर्ग्रह, अलोलुप, शल, षण्ड, वातवेग और सुवर्चा; अपने भाई की मृत्यु से अत्यन्त शोकाकुल होकर उन्होंने महाबाहु भीमसेन का सामना किया और उन पर बाणों से प्रहार किया।
3उन महारथियों के बाणों से चारों ओर से घिरे हुए भीम अपने अग्नि के समान धधकते और रक्त के समान लाल नेत्रों के साथ साक्षात् यमराज के समान देदीप्यमान दिखाई दे रहे थे।
4हे भरतवंशी! तब पृथा के पुत्र वृकोदर ने स्वर्णपंखयुक्त और चौड़ी धार वाले दस बाणों से भरतवंश के उन दसों राजकुमारों को, जिनकी कलाइयाँ स्वर्ण के कंगनों से सुशोभित थीं, शीघ्र ही यमलोक भेज दिया।
5उन दस वीर योद्धाओं के गिर जाने पर आपकी सेना पाण्डवों से भयभीत होकर स्वयं कर्ण के सामने ही पीछे हटने लगी।
6हे महाराज! जिस प्रकार मनुष्य मृत्यु से भयभीत होते हैं, उसी प्रकार महाबली भीम को देखकर कर्ण भी उनसे भयभीत हो गए।
7तब रणभूमि के अलंकार शल्य ने कर्ण की मुखमुद्रा से ही उनके मन की बात जानकर उन शत्रुसंतापक से समयोचित वचन कहे।
8"हे राधापुत्र! खिन्न मत होइए, यह आपके योग्य नहीं है; समस्त सेनानायक भीमसेन से भयभीत होकर तितर-बितर हो रहे हैं। दुर्योधन अपने भाइयों की करुण गति से मोहित हो रहे हैं।
9जब से वीरहृदय भीम ने दुःशासन का रक्त पी लिया है, तब से कृप आदि तथा राजा के जीवित बचे भाई व्यथित हृदय से, शोक के कारण अपना क्रोध दबाए हुए, दुर्योधन को घेरकर बैठे हैं और उनकी परिचर्या कर रहे हैं।
10वे वीर योद्धा पाण्डव, जिनका निशाना कभी नहीं चूकता, युद्ध में आपका सामना करने के लिए आगे बढ़ रहे हैं।
11हे पुरुषश्रेष्ठ! इन्हीं कारणों से तथा क्षत्रिय के कर्तव्यों का स्मरण करके आपको अपनी समस्त शक्ति लगाकर धनञ्जय के विरुद्ध प्रस्थान करना चाहिए।
12हे महाबाहु योद्धा! धृतराष्ट्रपुत्र ने इस युद्ध का समस्त उत्तरदायित्व आप पर रखा है; प्रयत्न कीजिए और अपनी पूरी सामर्थ्य से उस भार को वहन कीजिए।
13विजय में महान् यश है और पराजय में भी स्वर्ग निश्चित है। हे राधापुत्र! आपको इस प्रकार कर्तव्यमूढ़ देखकर आपके पुत्र वृषसेन महान् क्रोध के साथ पाण्डवों की ओर बढ़ रहे हैं।"
14अपार पराक्रमी शल्य के इन वचनों को सुनकर कर्ण ने विचार करके यह निष्कर्ष निकाला कि अब युद्ध को अन्त तक लड़ने के अतिरिक्त और कोई विकल्प नहीं है।
15तब क्रोध से भरे वृषसेन अपने रथ पर सवार होकर पाण्डुपुत्र वृकोदर के विरुद्ध बढ़े, जो आपकी सेना का संहार कर रहे थे और अपनी गदा के साथ मृत्युदण्ड धारण किए साक्षात् यमराज के समान दिखाई दे रहे थे।
16जिस प्रकार प्राचीन काल में विजयी मघवान् (इन्द्र) हर्षपूर्वक जम्भासुर का सामना करने दौड़े थे, उसी प्रकार वीरों में श्रेष्ठ नकुल महान् क्रोध के साथ अपने शत्रु कर्णपुत्र की ओर झपटे।
17तब महाबली नकुल ने एक क्षुरप्र बाण से अपने शत्रु की रत्नजटित ध्वजा को काट डाला और एक अन्य चौड़े फलवाले बाण से कर्णपुत्र के स्वर्णपट्ट से युक्त धनुष को तोड़ दिया।
18कर्णपुत्र ने तत्काल दूसरा धनुष उठा लिया और अनेक प्रबल दिव्यास्त्रों से पाण्डुपुत्र को व्यथित किया। अनेक प्रबल अस्त्रों के ज्ञाता वृषसेन नकुल पर दिव्यास्त्रों की वर्षा करने लगे।
19हे महाराज! कर्णपुत्र ने अपने अचूक प्रहारों से नकुल के उन श्वेत और सुन्दर अश्वों का वध कर डाला, जो वनायु देश की उत्तम जाति के थे और स्वर्ण के साज-सज्जा से सुशोभित थे। अपने शत्रु के प्रहारों से उपजे क्रोध से तथा अपने अस्त्रों की दीप्ति और शक्ति से कर्णपुत्र घृत डाली गई प्रज्वलित अग्नि के समान जान पड़ते थे।
20तब नकुल अपने अश्वहीन रथ से नीचे उतरे और स्वर्णचन्द्रों से जटित एक ढाल तथा आकाश के रंग वाली तलवार लेकर बीच-बीच में उछलते हुए किसी चपल पक्षी के समान दिखाई देने लगे।
21जिस प्रकार अश्वमेध यज्ञ में शमिता (पशुओं का वध करने वाले) का कर्तव्य अनेक पशुओं का वध करना होता है, उसी प्रकार हाथ में वह तलवार लिए आकाश में उछलते हुए नकुल ने अनेक वीर पुरुषों, अश्वों और हाथियों को मार गिराया।
22विजय की इच्छा रखने वाले नकुल ने अकेले ही क्षण भर में दो सहस्र ऐसे योद्धाओं को मार गिराया, जो सुशिक्षित और भरपूर वेतन पाने वाले थे, जो भिन्न-भिन्न देशों से एकत्र किए गए थे, जिनका निशाना अचूक था, जो सदा युद्ध के लिए उत्सुक रहते थे और जिनके शरीर उत्तम चन्दन से लिपे हुए थे।
23तब कर्णपुत्र सहसा आगे बढ़ते हुए नकुल पर टूट पड़े और उनका अन्त करने के लिए चारों ओर से तीक्ष्ण बाणों के समूह से उन्हें व्यथित करने लगे।
24वृषसेन के बाणों से व्यथित नकुल ने भी बदले में अपने शत्रु पर प्रहार किया, और नकुल के इस प्रहार से वृषसेन अत्यन्त कुपित हो उठे; किन्तु उस कठिन युद्ध में उस समय अपने भाई भीमसेन से रक्षित होकर महामना नकुल ने अद्भुत पराक्रम दिखाया। तब हृदय में क्रुद्ध कर्णपुत्र ने अठारह बाणों से उन वीर नकुल को बींधा, जिनके लिए युद्ध क्रीड़ा के समान था और जो अकेले ही श्रेष्ठ वीरों, अश्वों तथा हाथियों का संहार कर रहे थे।
25हे महाराज! उस संग्राम में वृषसेन से अत्यन्त व्यथित होकर पुरुषश्रेष्ठ तथा महातेजस्वी पाण्डुपुत्र नकुल कर्णपुत्र का वध करने के अभिप्राय से उन पर टूट पड़े।
26जिस प्रकार पंख फैलाए बाज मांस के लोथड़े पर झपटता है, उसी प्रकार सीधे आगे बढ़ते हुए महाबली नकुल पर वृषसेन तीक्ष्ण बाणों के समूह की वर्षा करने लगे।
27अपने शत्रु के बाणसमूह को विफल करके नकुल आकाश में अनेक सुन्दर चक्कर काटते रहे, किन्तु हे महाराज, उस भयंकर संग्राम में कर्णपुत्र ने अपने प्रबल बाणों से उनकी सहस्र ताराओं से जटित ढाल को काट डाला।
28तब नकुल अपनी खिंची हुई तलवार लिए विचरण कर रहे थे — वह तलवार उत्तम इस्पात की, भली-भाँति पालिश की हुई, अत्यन्त तीक्ष्ण, महान् भार सहने में समर्थ, सब प्रकार के शत्रुओं के शरीर काट डालने योग्य और सर्प के समान घातक थी — किन्तु वृषसेन ने थोड़े ही समय में छह क्षुरप्र बाणों से उस तलवार को काट डाला तथा भली-भाँति तपाए हुए और तीक्ष्ण धार वाले बाणों से अपने शत्रु को वक्षस्थल के मध्य में भी घायल कर दिया।
29इस प्रकार प्राचीन वीरों की परम्परा के अनुरूप ऐसे कर्म करके, जो दूसरों के लिए दुष्कर होते, महान् उत्साह से युक्त महामना नकुल उन बाणों से व्यथित होकर, हे महाराज, भीमसेन के रथ की ओर बढ़े।
30अश्वहीन होकर कर्णपुत्र से इस प्रकार व्यथित माद्रीपुत्र धनञ्जय के सामने ही भीमसेन के रथ पर उसी प्रकार कूद पड़े, जैसे कोई सिंह पर्वत के शिखर पर छलाँग लगाता है।
31तब क्रोध से उत्तेजित उन महामना और वीर योद्धा वृषसेन ने एक ही रथ पर बैठे उन दोनों महारथियों पर बाणों के समूह की वर्षा आरम्भ कर दी, जिससे दोनों पाण्डुपुत्रों को एक ही साथ व्यथित कर सकें।
32जब पाण्डुपुत्र नकुल का रथ नष्ट हो गया और उनकी तलवार बाणों से काट दी गई, तब कौरव पक्ष के अन्य योद्धा भी संगठित होकर उन दोनों पर बाणों की झड़ी लगाने लगे।
33पाण्डुपुत्र भीमसेन और अर्जुन — दोनों वृषसेन पर इतने कुपित हुए कि उनके मुख अग्नि के समान दहक उठे। दोनों ने अपने निकट खड़े कौरव सैनिकों पर बाणों की झड़ी लगा दी।
34वायुपुत्र (भीमसेन) ने फाल्गुन (अर्जुन) से कहा — "देखो, कर्णपुत्र किस प्रकार नकुल को व्यथित कर रहा है; उसमें तो हम पर भी आक्रमण करने का दुःसाहस है — तुम उसके विरुद्ध बढ़ो।"
35जब किरीटधारी अर्जुन भीमसेन के रथ के समीप आकर यह सुनकर लौटे, तब नकुल ने उन महान् योद्धा अर्जुन से कहा — "भ्राता! इस वृषसेन का तत्काल वध कीजिए।"
36ये वचन सुनकर भयंकर योद्धा धनञ्जय, जिनका मस्तक किरीट से सुशोभित था, वृकोदर के रथ के समीप पहुँचे और केशव को सारथि बनाकर अपने विशाल कपिध्वज रथ को सीधे वृषसेन की ओर हाँक दिया।
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे महाराज! दुःशासनको मृत्युपछि तपाईंका दस पुत्रले, जो सबै महारथी थिए, जसले कहिल्यै रणभूमिमा पीठ देखाएका थिएनन् र जो अत्यन्त तेजस्वी तथा प्रतिशोधले भरिएका थिए, भीमलाई आफ्ना बाणले ढाकिदिए।
2तिनीहरू थिए — निषङ्गी, कवची, पाशी, दण्डधार, धनुर्ग्रह, अलोलुप, शल, षण्ड, वातवेग र सुवर्चा; आफ्ना भाइको मृत्युले अत्यन्त शोकाकुल भई तिनीहरूले महाबाहु भीमसेनको सामना गरे र उनीमाथि बाणले प्रहार गरे।
3ती महारथीहरूका बाणले चारैतिरबाट घेरिएका भीम आफ्ना अग्निजस्तै दन्किएका र रगतजस्तै राता नेत्रसहित साक्षात् यमराजजस्तै देदीप्यमान देखिन्थे।
4हे भरतवंशी! तब पृथाका पुत्र वृकोदरले स्वर्णपखेटायुक्त र चौडा धार भएका दस बाणले भरतवंशका ती दसै राजकुमारलाई, जसका नाडीहरू स्वर्णका बालाले सुशोभित थिए, छिट्टै यमलोक पठाइदिए।
5ती दस वीर योद्धा ढलेपछि तपाईंको सेना पाण्डवहरूसँग भयभीत भई स्वयं कर्णकै सामु पछि हट्न थाली।
6हे महाराज! जसरी मानिसहरू मृत्युसँग भयभीत हुन्छन्, त्यसरी नै महाबली भीमलाई देखेर कर्ण पनि उनीसँग भयभीत भए।
7तब रणभूमिका अलङ्कार शल्यले कर्णको मुखमुद्राबाटै उनको मनको कुरा थाहा पाएर ती शत्रुसन्तापकलाई समयोचित वचन भने।
8"हे राधापुत्र! खिन्न नहुनुहोस्, यो तपाईंको योग्य होइन; सम्पूर्ण सेनानायकहरू भीमसेनसँग भयभीत भई तितरबितर भइरहेका छन्। दुर्योधन आफ्ना भाइहरूको करुण गतिले मोहित भइरहेका छन्।
9जबदेखि वीरहृदय भीमले दुःशासनको रगत पिए, तबदेखि कृप आदि तथा राजाका जीवित बाँकी भाइहरू व्यथित हृदयले, शोकका कारण आफ्नो क्रोध दबाएर, दुर्योधनलाई घेरेर बसेका छन् र उनको परिचर्या गरिरहेका छन्।
10ती वीर योद्धा पाण्डवहरू, जसको निशाना कहिल्यै चुक्दैन, युद्धमा तपाईंको सामना गर्न अघि बढिरहेका छन्।
11हे पुरुषश्रेष्ठ! यिनै कारणले तथा क्षत्रियका कर्तव्य सम्झेर तपाईंले आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाएर धनञ्जयविरुद्ध प्रस्थान गर्नुपर्दछ।
12हे महाबाहु योद्धा! धृतराष्ट्रपुत्रले यस युद्धको सम्पूर्ण उत्तरदायित्व तपाईंमाथि राखेका छन्; प्रयत्न गर्नुहोस् र आफ्नो पूरा सामर्थ्यले त्यो भार वहन गर्नुहोस्।
13विजयमा महान् यश छ र पराजयमा पनि स्वर्ग निश्चित छ। हे राधापुत्र! तपाईंलाई यसरी कर्तव्यमूढ देखेर तपाईंका पुत्र वृषसेन महान् क्रोधका साथ पाण्डवहरूतर्फ बढिरहेका छन्।"
14अपार पराक्रमी शल्यका यी वचन सुनेर कर्णले विचार गरी यो निष्कर्ष निकाले कि अब युद्धलाई अन्त्यसम्म लड्नुबाहेक अरू कुनै विकल्प छैन।
15तब क्रोधले भरिएका वृषसेन आफ्नो रथमा चढेर पाण्डुपुत्र वृकोदरविरुद्ध बढे, जो तपाईंको सेनाको संहार गरिरहेका थिए र आफ्नो गदासहित मृत्युदण्ड धारण गरेका साक्षात् यमराजजस्तै देखिन्थे।
16जसरी प्राचीन कालमा विजयी मघवान् (इन्द्र) हर्षपूर्वक जम्भासुरको सामना गर्न दौडेका थिए, त्यसरी नै वीरहरूमा श्रेष्ठ नकुल महान् क्रोधका साथ आफ्ना शत्रु कर्णपुत्रतर्फ हाम्फाले।
17तब महाबली नकुलले एउटा क्षुरप्र बाणले आफ्ना शत्रुको रत्नजडित ध्वजा काटिदिए र अर्को चौडा फलवाला बाणले कर्णपुत्रको स्वर्णपट्टयुक्त धनुष भाँचिदिए।
18कर्णपुत्रले तत्कालै अर्को धनुष उठाए र अनेक प्रबल दिव्यास्त्रले पाण्डुपुत्रलाई व्यथित गरे। अनेक प्रबल अस्त्रका ज्ञाता वृषसेन नकुलमाथि दिव्यास्त्रहरूको वर्षा गर्न थाले।
19हे महाराज! कर्णपुत्रले आफ्ना अचूक प्रहारले नकुलका ती श्वेत र सुन्दर अश्वहरूको वध गरिदिए, जो वनायु देशका उत्तम जातिका थिए र स्वर्णका साजसज्जाले सुशोभित थिए। आफ्ना शत्रुका प्रहारबाट उत्पन्न क्रोधले तथा आफ्ना अस्त्रहरूको दीप्ति र शक्तिले कर्णपुत्र घिउ हालिएको प्रज्वलित अग्निजस्तै देखिन्थे।
20तब नकुल आफ्नो अश्वहीन रथबाट तल ओर्ले र स्वर्णचन्द्रले जडिएको एउटा ढाल तथा आकाशको रङ भएको तरवार लिएर बीचबीचमा उफ्रँदै कुनै चञ्चल पक्षीजस्तै देखिन थाले।
21जसरी अश्वमेध यज्ञमा शमिता (पशुहरूको वध गर्ने)को कर्तव्य अनेक पशुको वध गर्नु हो, त्यसरी नै हातमा त्यो तरवार लिएर आकाशमा उफ्रँदै नकुलले अनेक वीर पुरुष, अश्व र हात्तीलाई मारेर ढालिदिए।
22विजयको इच्छा राख्ने नकुलले एक्लै क्षणभरमै दुई हजार यस्ता योद्धालाई मारेर ढालिदिए, जो सुशिक्षित र भरपूर तलब पाउने थिए, जो भिन्नभिन्न देशबाट भेला गरिएका थिए, जसको निशाना अचूक थियो, जो सधैँ युद्धका लागि उत्सुक रहन्थे र जसका शरीर उत्तम चन्दनले लेपिएका थिए।
23तब कर्णपुत्र एक्कासि अघि बढ्दै नकुलमाथि जाइलागे र उनको अन्त्य गर्नका लागि चारैतिरबाट तीक्ष्ण बाणहरूको समूहले उनलाई व्यथित गर्न थाले।
24वृषसेनका बाणले व्यथित नकुलले पनि बदलामा आफ्ना शत्रुमाथि प्रहार गरे, र नकुलको यस प्रहारले वृषसेन अत्यन्त कुपित भए; तर त्यस कठिन युद्धमा त्यस बेला आफ्ना भाइ भीमसेनद्वारा रक्षित भई महामना नकुलले अद्भुत पराक्रम देखाए। तब हृदयमा क्रुद्ध कर्णपुत्रले अठार बाणले ती वीर नकुललाई हाने, जसका लागि युद्ध क्रीडाजस्तै थियो र जो एक्लै श्रेष्ठ वीर, अश्व तथा हात्तीहरूको संहार गरिरहेका थिए।
25हे महाराज! त्यस सङ्ग्राममा वृषसेनबाट अत्यन्त व्यथित भई पुरुषश्रेष्ठ तथा महातेजस्वी पाण्डुपुत्र नकुल कर्णपुत्रको वध गर्ने अभिप्रायले उनीमाथि जाइलागे।
26जसरी पखेटा फिँजाएको बाज मासुको डल्लोमाथि झम्टिन्छ, त्यसरी नै सोझै अघि बढिरहेका महाबली नकुलमाथि वृषसेन तीक्ष्ण बाणहरूको समूहको वर्षा गर्न थाले।
27आफ्ना शत्रुको बाणसमूह विफल पारेर नकुल आकाशमा अनेक सुन्दर चक्कर काट्दै रहे, तर हे महाराज, त्यस भयङ्कर सङ्ग्राममा कर्णपुत्रले आफ्ना प्रबल बाणले उनको हजार ताराले जडिएको ढाल काटिदिए।
28तब नकुल आफ्नो तानिएको तरवार लिएर विचरण गरिरहेका थिए — त्यो तरवार उत्तम इस्पातको, राम्ररी टल्काइएको, अत्यन्त तीक्ष्ण, महान् भार सहन समर्थ, सबै प्रकारका शत्रुहरूको शरीर काट्न योग्य र सर्पजस्तै घातक थियो — तर वृषसेनले थोरै समयमै छ क्षुरप्र बाणले त्यो तरवार काटिदिए तथा राम्ररी तताइएका र तीक्ष्ण धार भएका बाणले आफ्ना शत्रुलाई छातीको बीचमा पनि घाइते बनाइदिए।
29यसरी प्राचीन वीरहरूको परम्पराअनुरूप यस्ता कर्म गरेर, जो अरूका लागि दुष्कर हुन्थे, महान् उत्साहले युक्त महामना नकुल ती बाणले व्यथित भई, हे महाराज, भीमसेनको रथतर्फ बढे।
30अश्वहीन भई कर्णपुत्रबाट यसरी व्यथित माद्रीपुत्र धनञ्जयकै सामु भीमसेनको रथमा त्यसरी नै हामफाले, जसरी कुनै सिंह पर्वतको शिखरमा उफ्रन्छ।
31तब क्रोधले उत्तेजित ती महामना र वीर योद्धा वृषसेनले एउटै रथमा बसेका ती दुवै महारथीमाथि बाणहरूको समूहको वर्षा सुरु गरे, जसबाट दुवै पाण्डुपुत्रलाई एकैसाथ व्यथित गर्न सकियोस्।
32जब पाण्डुपुत्र नकुलको रथ नष्ट भयो र उनको तरवार बाणले काटियो, तब कौरव पक्षका अन्य योद्धाहरू पनि सङ्गठित भई ती दुवैमाथि बाणहरूको झरी लगाउन थाले।
33पाण्डुपुत्र भीमसेन र अर्जुन — दुवै वृषसेनमाथि यति कुपित भए कि तिनीहरूका मुख अग्निजस्तै दन्किए। दुवैले आफ्नो नजिकै उभिएका कौरव सिपाहीहरूमाथि बाणहरूको झरी लगाइदिए।
34वायुपुत्र (भीमसेन)ले फाल्गुन (अर्जुन)लाई भने — "हेर, कर्णपुत्रले कसरी नकुललाई व्यथित गरिरहेको छ; उसमा त हामीमाथि पनि आक्रमण गर्ने दुःसाहस छ — तिमी उसविरुद्ध अघि बढ।"
35जब किरीटधारी अर्जुन भीमसेनको रथको नजिक आएर यो सुनेर फर्के, तब नकुलले ती महान् योद्धा अर्जुनलाई भने — "भ्राता! यस वृषसेनको तत्कालै वध गर्नुहोस्।"
36यी वचन सुनेर भयङ्कर योद्धा धनञ्जय, जसको शिर किरीटले सुशोभित थियो, वृकोदरको रथको नजिक पुगे र केशवलाई सारथि बनाएर आफ्नो विशाल कपिध्वज रथ सोझै वृषसेनतर्फ हाँकिदिए।