कर्ण पर्व — घोर संग्राम
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक एवं स्त्री पर्व · अध्याय 78
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच ततो भग्नेषु सैन्येषु भीमसेनेन संयुगे। दुर्योधनऽब्रवीत् किं नु सौबलो वापि संजय॥
2कर्णो वा जयतां श्रेष्ठो योधा वा मामका युधि। कृपो वा कृतवर्मा वा द्रौणिर्दुःशासनोऽपि वा॥
3अत्यद्भुतमहं मन्ये पाण्डवेयस्य विक्रमम्। यदेकः समरे सर्वान् योधयामास मामकान्॥
4यथाप्रतिज्ञं योधानां राधेयः कृतवानपि। कुरूणामथ सर्वेषां कर्णः शत्रुनिषूदनः॥ शर्म वर्म प्रतिष्ठा च जीविताशा च संजय।
5तत् प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कौन्तेयेनामितौजसा॥ राधेयो वाप्याधिरथिः कर्णः किमकरोद् युधि। पुत्रा वा मम दुर्धर्षा राजानो वा महारथाः। एतन्मे सर्वमाचक्ष्व कुशलो ह्यसि संजय॥
6संजय उवाच अपराह्ने महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान्। जघान सोमकान् सर्वान् भीमसेनस्य पश्यतः॥
7भीमोऽप्यतिबलं सैन्यं धार्तराष्ट्र व्यपोथयत् । अथ कर्णोऽब्रवीच्छल्यं पञ्चालान् प्रापयस्व माम्॥
8द्राव्यमाणं बलं दृष्ट्वा भीमसेनेन धीमता। यन्तारमब्रवीत कर्णः पञ्चालानेव मां वह॥
9मद्रराजस्ततः शल्यः श्वेतानश्वान् महाजवान्। प्राहिणोचेदिपपञ्चालान् करूषांश्च महाबलः॥
10प्रविश्य च महत् सैन्यं शल्य: परबलार्दनः। न्ययच्छत् तुरगान् हृष्टो यत्र यत्रैच्छरग्रणीः॥
11तं रथं मेघसंकाशं वैयाघ्नपरिवारणम्। संदृश्य पाण्डुपञ्चालस्त्रस्ता ह्यासन् विशाम्पते॥
12ततो रथस्य निनदः प्रादुरासीन्महारणे। पर्जन्यसमनिर्घोषः पर्वतस्येव दीर्यतः॥
13ततः शरशतैस्तीक्ष्णैः कर्ण आकर्णनिःसृतः। जघान पाण्डबलं शतशोऽथ सहस्रशः॥
14तं तथा समरे कर्म कुर्वाणमपराजितम्। परिवतुर्महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः॥
15तं शिखण्डी च भीमश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः। नकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाश्च सात्यकिः॥ परिवर्जिघांसन्तो राधेयं शरवृष्टिभिः।
16सात्यकिस्तु तदा कर्णं विंशत्या निशितैः शरैः॥ अताडयद् रणे शूरो जत्रुदेशे नरोत्तमः।
17शिखण्डी पञ्चविंशत्या धृष्टद्युम्नश्च सप्तभिः॥ द्रौपदेयाश्चातुःषष्ट्या सहदेवश्च सप्तभिः। नकुलश्च शतेनाजौ कर्ण विव्याध सायकैः॥
18भीमसेनस्तु राधेयं नवत्या नतपर्वणाम्। विव्याध समरे क्रुद्धो जत्रुदेशे महाबलः॥
19अथ प्रहस्याधिरथिर्व्याक्षिपद् धनुरुत्तमम्। मुमोच निशितान् बाणान् पीडन् सुमहाबलः॥
20तान् प्रत्यविध्यद् राधेयः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः। सात्यकेस्तु धनुश्छित्त्वा ध्वजं च भरतर्षभ॥ तं तथा नवर्भिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे।
21भीमसेनं ततः क्रुद्धोविव्याध त्रिंशता शरैः॥ सहदेवस्य भल्लेन ध्वज चिच्छेद मारिष। सारथिं च त्रिभिर्बाणैराजघान परंतपः॥ विरथान् द्रौपदेयांश्च चकार भरतर्षभ। अक्ष्णौनिमेषमात्रेण तदद्भुतमिवाभवत्॥
22विमुखीकृत्य तान् सर्वाशरैः संनपपर्वभिः। पञ्चालानहनच्छूरांश्चेदीनां त महारथान्॥
23ते वध्यमानाः समरे चेदिमत्स्स्या विशांपते। कर्णमेकमभिद्रुत्य शरसङ्घः समार्पयन्॥
24ताञ्जघान शितैर्बाणैः सूतपुत्रो महारथः। ते वध्यमानाः समरे चेदिमत्या विशाम्पते॥ प्राद्रवन्त रणे भीताः सिंहनस्ता मृगा इव।
25एतदुत्यद्भुतं कर्म दृष्ट्वानस्मि भारत॥ यदेकः समरे शूरान् सूतपुत्रः प्रतापवान्। यतमानान् परं शक्त्या योधयानांश्च धन्विनः॥ पाण्डवेयान् महाराज शरैर्वारितवान् रणे। तत्र भारत कर्णस्य लाघवेन महात्मनः॥ तुतुषुर्देवताः सर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः।
26अपूजयन् महेष्वासा धार्तराष्ट्रा नरोत्तमम्॥ कर्णं रथवरश्रेष्ठं श्रेष्ठं सर्वधनुष्मताम्।
27ततः कर्णो महाराज ददाह रिपुवाहिनीम्॥ कक्षमिद्धो यथा वह्निर्निदाधे ज्वलितो महान्।
28ते वध्यामानाः कर्णेन पाण्डवेयास्ततस्ततः॥ प्राद्रवन्त रणे भीताः कर्ण दृष्ट्वा महारथम्।
29तत्राक्रन्दो महानासीत् पञ्चालानां महारणे॥ वध्यतां सायकैस्तीक्ष्णैः कर्णचापवरच्युतैः।
30तेन शब्देन विवस्ता पाण्डवानां मराचमूः॥ कर्णमेकं रणे योधं मेनिरे तत्र शात्रवाः।
31तत्राद्भुतं पुनश्चक्रे राधेयः शत्रुकर्शनः॥ यदेनं पाण्डवाः सर्वे न शेकुरभिवीक्षितुम्।
32यथौघः पर्वतश्चेष्ठमासाद्याभिप्रदीर्यते॥ तथा तत् पाण्डवं सैन्यं कर्णमासाद्य दीर्यते।
33कर्णोऽपि समरे राजन् विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्॥ दहंस्तस्थौ महाबाहुः पाण्डवानां महाचमूम्।
34शिरांसि च महाराज कर्णाश्चैव स कुण्डलान्॥ बाहूंश्च वीरो वीराणां चिच्छेद लधु चेषुभिः।
35हस्तिदन्तत्सरून् खङ्गान् ध्वजाशक्तीर्हयान् गजान्॥४१ स्थांश्च विविधान् राजन् पताका व्यजनानि च। अक्षं च युगयोक्त्राणि चक्राणि विविधानि च॥ शरान्धकारे तु चिच्छेद बहुधा कर्णो योधव्रतमनुष्ठितः।
36तत्र भारत कर्णेन निहतैर्गजवाजिभिः४३।। अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा।
37विषमं च समं चैव हतैरश्वपदातिभिः॥ रथैश्च कुञ्चरैश्चैव न प्राज्ञायत किञ्चन।
38नापि स्वे न परे योधाः प्राज्ञायन्त परस्परम्॥ घोरे कर्णस्त्रे च विजृम्भिते।
39राधेयचापनिर्मुक्तैः शरैः काञ्चनभूषणैः॥ संछादिता महाराज पाण्डवानां महारथाः।
40ते पाण्डवेयाः समरे राधेयेन पुनः पुनः॥ अभज्यन्त महाराज यतमाना महारथाः।
41मृगसङ्घान यथा क्रुद्धः सिंहो द्रावयते वने॥ पञ्चालानां रयश्रेष्ठान् द्रावयशात्रवांस्तथा। कर्णस्तु समरे योधास्त्रासयन् सुमहायशाः॥ कालयामास तत् सैन्यं यथा पशुगणान् वृकः।
42दृष्ट्वा तु पाण्डवी सेनां धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखीम्॥ तत्राजग्मुर्महेष्वासा रुवन्तो भैरवान् रवान्।
43दुर्योधन हि राजेन्द्र मुदा परमया युतः॥ वादयामास संहृष्टो नानावाद्यानि सर्वशः।
44पञ्चालापि महेष्वासा भग्नास्तत्र नरोत्तमाः॥ न्यवर्तन्त यथा शूरं मृत्यु कृत्वा निवर्तनम्।
45तान् निवृत्तान् रणे शूरान् राधेयः शत्रुतापनः :॥ अनेकशो महाराज बभञ्ज पुरुषर्षभः।
46तत्र भारत कर्णेन पञ्चाला विंशती रथाः॥ निहताः सायकैः क्रोधाचेदयश्च परः शताः।
47कृत्वा शून्यान् रथोपस्थान् वाजिपृष्ठांश्च भारत॥ निर्मनुष्यान् गजस्कन्धान् पादातांश्चैव विद्वतान्।
48आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्ष्यः परंतपः॥ कालान्तकवपुः शूरः सूतपुत्रोऽभ्यराजत।
49एवमेतन्महाराज नरवाजिरथद्विपान्॥ हत्वा तस्थौ महेष्वासः कर्णोऽरिगणसूदनः। यथा भूतगणान् हत्वा कालस्तिष्ठेन्महाबलः॥ तथा स सोमकान् हत्वा तस्थावेको महारथः।
50तत्राद्भुतपपश्याम पञ्चालानां पराक्रमम्॥ वध्यमानापि यत् कर्ण नाजहू रणमूर्धनि।
51राजा दुःशासनश्चैव कृपः शारद्वतस्तथा॥ अश्वत्थामा कृतवर्मा शकुनिश्च महाबलः। न्यहनन् पाण्डवीं सेनां शतशोऽथ सहस्रशः॥
52कर्णपुत्रौ तु राजेन्द्र भ्रातरौ सत्यविक्रमौ। निजघ्नाते बलं क्रुद्धौ पाण्डवानामितस्ततः॥
53तत्र युद्ध महचासीत् क्रूरं विशसनं महत् । तथैव पाण्डवाः शूरा धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ॥ द्रौपदेयाश्च संक्रुद्धा अभ्यघ्नंस्तावकं बलम्।
54एवमेष क्षयो वृत्तः पाण्डवानां ततस्ततः। तावकानामपि रणे भीमं प्राप्य महाबलम्॥
अंग्रेज़ी
1Dhritarashtra said O Sanjaya, what did Duryodhana and Subala's son say on finding our troops shattered in battle by Bhimasena?
2Or, what did that mighty conqueror-Karna, or Kripa, or Kritavarman, or Drona's son or Dushasana, or the other leaders of my army, say in that battle?
3The powers of Pandu's son seem to me to be most extraordinary that he could fight single-handed against all the warriors of my army.
4O Sanjaya, did the son of Radha, that scorcher of foes, keep his vow and did he discharge himself accordingly towards the (hostile) troops? (In fact), he was the bestower of prosperity, the saviour, the refuge and the hopes of the Kurus.
5How did Karna, the son of Adhiratha and Radha, behave in that battle, on finding our troops worsted and beaten by Kunti's son of illimitable prowess? And also what did my unconquerable sons and the other kings and mighty charioteers of our army do? Tell me of all these, O Sanjaya, because you are a skilled narrator.
6Sanjaya said O king, the valiant son of Suta began to strike down the Somaka troops, in that afternoon, even on very face of Bhimasena.
7The mighty Bhima also began to smite down the Dhritarasthra troops. Upon this Karna ordered (his driver) Shalya to make straight way for the Panchalas.
8Karna, on observing that his army was being routed by the highly intelligent Bhimasena, asked his driver once more to drive on direct to the Panchalas.
9On being thus spoken to, Shalya, the avenger of enemies and the king of Madras, urged those white horses, that could run fast like thought, in the direction of the Chedis, the Panchalas and the Karushas.
10On penetrating into that vast array, Shalya, the avenger of foes, took Karna to the very spot that foremost of warriors wished to be in.
11O lord of the universe, the very sight of that chariot, dismal like the cloud and enveloped in tiger-skins, struck terror into the hearts of the Pandavas and the Panchalas.
12Then the clatter of that chariot became audible in that fierce battle like the crash of a thunder or like the sound of a mountain splitting into pieces.
13Then Karna, drawing the bow-strings close to his ears, shot numberless sharp shafts, which destroyed the Pandava forces by hundreds and thousands.
14While the invincible Karna was performing these heroic feats numbers of valiant archers and mighty charioteer of the Pandavas came forth and surrounded him on all sides.
15In sooth, Shikhandin, Bhima, Dhristadyumna, Nakula and Sahadeva, as also the (five) sons of Draupadi pressed hard upon the son of Radha and began to shower down their weapons upon him, all kindled with the desire of hastening his departure to the other world.
16In that battle that foremost of men, the valiant Satyaki struck Karna with a score of sharp arrows hitting him on the shoulder-joint.
17In that engagement Shikhandin afflicted him with twenty-five arrows, as did also Dhristadyumna with seven, the sons of Draupadi with sixty-four, Sahadeva with seven and Nakula with a hundred.
18The redoubtable Bhimasena, boiling with rage, assailed the son of Radha, in that battle, with ninty straight shafts and hit him (also) in the shoulder-joint.
19Then the son of Adhirath, endued with great strength, with an indignant smile, stretched out his superb bow and began to pour down heavy showers of keen edged arrows to the discomfiture of his enemies.
20And the son of Radha assailed them in return, each with five arrows and rending in twain, O best of the line of Bharata, the bow and standard of Satyaki, sped nine arrows against him, hitting him in the centre of his chest.
21And then, with great violence, struck Bhimasena with thirty shafts. That scorcher of foes, O sire, next struck off Sahadeva's standard with a flat-faced arrow and then pierced his charioteer with three others. He, O foremost of the Bharata race, almost in no time, deprived the (five) sons of Draupadi of their chariots and it seemed truly wonderful.
22In fact, the straight dead shots of the mighty Karna, made those brave warriors retreat from the field; and he caused a havoc amongst the Panchalas and the powerful car-warriors of the Chedis.
23The Chedis and Matsyas, O ruler of the universe, being thus worsted in that encounter, all pressed forward and made a supreme effort to fell down Karna and poured down a heavy shower of arrows upon him.
24In that battle, the mighty son of Suta, alone and unaided, fought single-handed with his own prowess and kept all the great Pandava archers at bay, despite their utmost endeavour.
25O descendant of king Bharata, I am an eyewitness of this extraordinary and wonderful feat and the gods themselves, the Siddhas and Charans were all highly pleased to see the lightness of the hands of the noble Karna.
26And O lordly being, all the great warriors of the Dhritarasthra force paid him their homage and worshipped him as the best of all bowmen.
27And then, O monarch, as in summer the blazing conflagration burns heaps of hay into ashes, so did Karna consume his enemies' forces, as it were, with the fire of his weapons.
28Thus beaten by that foremost of carwarriors, Karna, the Pandava troops began to flee in all directions-afraid to face him in battle.
29Afflicted with the sharp shots coming out of Karna's bow in that battle the Panchalas sent forth bitter cries of woe.
30Bewildered at that tumultuous uproar, the vast army, comprising the Pandava force and belonging to the hostile party, regarded him as the hero of the field in that great battle.
31The son of Radha, that scorcher of his enemies, displayed once again such wonderful prowess that the Pandavas, all combined, dared not even to look at him.
32And like a stream dividing itself when checked by a mountain, so did the Pandava forces break themselves opposed by Karna.
33In that battle, the mighty and strong-armed Karna, O king, burning the vast army of the Panchalas, stood out in relief like a blazing fire without smoke.
34That strong-armed man with great lightness of hands, O monarch, began to strike off with his shafts, the arms and heads, as also the ears adorned with rings of many of his sturdy enemy.
35He went on, O king, cutting off horses, elephants, shafts, swords with hilts of ivory, fans and cars and wheels, axles and yokes, as also many other things in a mess, like a hero.
36Heaps of carcasses of elephants and horses, slain by Karna, O Bharata, were lying on the sides and the earth became slippery with their blood, while their dead bodies blocked the way and made it impassable.
37The earth became so covered over with dead bodies of horses, foot soldiers, elephants and with broken cars that it became impossible to distinguish the even land from the uneven.
38The (atmosphere) became dark as pitch with the shower of arrows shot by Karna and nobody could know each other, or foes from friends.
39O monarch, the great car-warriors of the Pandavas, were covered with the gold-decked darts coming out of Karna's bow.
40O king, the son of Radha repeatedly broke the ranks of the powerful car-warriors of the Pandavas, though they tried their utmost to worst him in that fight.
41As in a wild the herds of deer are scared away before an angry lion or other animals seeing an wolf, so, in that battle, the foremost car-warriors of the Panchalas and other great car-warriors of the Pandavas were driven before Karna.
42As the Pandava troops turned their backs in battle the powerful Dhartarashtras followed them uttering loud shouts.
43O king of kinds, Duryodhana being very glad ordered in great glee his war bands to discourse music throughout the whole range of his army.
44The great Panchala warriors, the best of men, all determined to die in that battle, returned bravely to the field.
45O king, those brave warriors were repeatedly broken down in that light by the son of Radha, the smiter of his enemies and powerful like a bull.
46O Bharata, twenty Panchala car-warriors and more than a hundred of the Chedis were sent to the other world by Karna's arrows.
47O descendant of Bharata, he (Karna) pulled down men from their seats in the cars' and from the backs of horses and elephants' and also scared away the infantry.
48That brave warrior, the son of Suta, the siniter of his foes, like Pluto at the time of destruction looked brilliant as the sun in the meridian and nobody could set his eyes upon him.
49O great monarch, after destroying hosts of elephants, horses, infantry and car-warriors, that powerful archer, the destroyer of his enemies, stood upon his chariot. The great carwarrior Karna after killing the Somakas stood like the mighty Pluto after destroying the elephants.
50The Panchalas also showed very great courage, for they never left the head of the battle-field, even when thus distressed by Karna.
51And the king (Duryodhana), killed the Pandava forces by hundreds and thousands as did also Dushasana, Kripa, the son of Sharadvata, Ashvatthama, Kritavarman and Shakuni of great strength.
52The two sons of Karna too, aye those two brothers of unconquerable strength, O king of kings, boiling with rage, waged a ruthless slaughter among the Pandava hosts in many different places.
53And the battle (that ensued then) was deadly in the extreme and the slaughter (which followed) was really very great. Then the Pandava warriors Dhristadyumna and Shikhandin, the five sons of Draupadi, fretting and foaming with rage, caused a terrible havoc among your troops.
54And thus the losses which attended the Pandava forces in their several divisions, were equal to those of your own, when the allpowerful Bhima joined them (the Pandavas) in the field.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, युद्ध में भीमसेन द्वारा हमारी सेनाओं को छिन्न-भिन्न हुआ देखकर दुर्योधन और सुबल के पुत्र ने क्या कहा?
2अथवा उस युद्ध में महाविजयी कर्ण ने, अथवा कृप ने, अथवा कृतवर्मा ने, अथवा द्रोणपुत्र ने, अथवा दुःशासन ने, अथवा मेरी सेना के अन्य नायकों ने क्या कहा?
3पाण्डुपुत्र की शक्तियाँ मुझे अत्यन्त असाधारण प्रतीत होती हैं कि वह अकेला ही मेरी सेना के समस्त योद्धाओं से लड़ सका।
4हे सञ्जय, क्या उस शत्रुतापन राधापुत्र ने अपनी प्रतिज्ञा निभाई और क्या उसने (शत्रु) सेनाओं के प्रति तदनुरूप आचरण किया? (वस्तुतः) वही कुरुओं की समृद्धि का दाता, उनका रक्षक, उनका आश्रय और उनकी आशा था।
5अपार पराक्रमवाले कुन्तीपुत्र द्वारा हमारी सेनाओं को परास्त और पराजित हुआ देखकर अधिरथ और राधा के पुत्र कर्ण ने उस युद्ध में कैसा व्यवहार किया? और मेरे अजेय पुत्रों तथा हमारी सेना के अन्य राजाओं और महारथियों ने क्या किया? हे सञ्जय, ये सब मुझे बताओ, क्योंकि तुम कुशल वर्णनकर्ता हो।
6सञ्जय ने कहा — हे राजन्, उस अपराह्ण में वीर सूतपुत्र भीमसेन के सामने ही सोमक सेनाओं का संहार करने लगे।
7उधर महाबली भीम भी धृतराष्ट्र की सेनाओं को मार गिराने लगे। इस पर कर्ण ने शल्य को (अपने रथ को) सीधे पाञ्चालों की ओर ले चलने की आज्ञा दी।
8अपनी सेना को परम बुद्धिमान् भीमसेन द्वारा खदेड़ा जाता देखकर कर्ण ने अपने सारथि से पुनः कहा कि रथ सीधे पाञ्चालों की ओर हाँको।
9इस प्रकार कहे जाने पर शत्रुओं से बदला लेनेवाले मद्रराज शल्य ने मन के समान वेग से दौड़नेवाले उन श्वेत घोड़ों को चेदि, पाञ्चाल और करूष सैनिकों की दिशा में हाँका।
10उस विशाल सेना में प्रवेश करके शत्रुनाशक शल्य कर्ण को ठीक उसी स्थान पर ले गए, जहाँ वे योद्धाओं में श्रेष्ठ पहुँचना चाहते थे।
11हे जगत्पते, मेघ के समान श्याम और व्याघ्रचर्म से ढके उस रथ के दर्शन मात्र से पाण्डवों और पाञ्चालों के हृदय भय से भर उठे।
12तब उस घोर युद्ध में उस रथ की घरघराहट वज्रपात के समान अथवा पर्वत के टुकड़े-टुकड़े होने के शब्द के समान सुनाई देने लगी।
13तब कर्ण ने धनुष की डोरी कानों तक खींचकर असंख्य तीखे बाण छोड़े, जिन्होंने पाण्डवसेनाओं का सैकड़ों-सहस्रों की संख्या में नाश किया।
14जब अजेय कर्ण ये वीरतापूर्ण कर्म कर रहे थे, तब पाण्डवों के अनेक वीर धनुर्धर और महारथी आगे आकर चारों ओर से उन्हें घेरने लगे।
15सचमुच शिखण्डी, भीम, धृष्टद्युम्न, नकुल और सहदेव तथा द्रौपदी के (पाँचों) पुत्र राधापुत्र पर टूट पड़े और उसका परलोकगमन शीघ्र कराने की इच्छा से जलते हुए उस पर अपने अस्त्रों की वर्षा करने लगे।
16उस युद्ध में नरश्रेष्ठ वीर सात्यकि ने बीस तीखे बाणों से कर्ण के कन्धे की सन्धि पर प्रहार किया।
17उस संग्राम में शिखण्डी ने उन्हें पच्चीस बाणों से पीड़ित किया, धृष्टद्युम्न ने सात से, द्रौपदी के पुत्रों ने चौंसठ से, सहदेव ने सात से और नकुल ने सौ बाणों से।
18क्रोध से उबलते प्रचण्ड भीमसेन ने उस युद्ध में नब्बे सीधे बाणों से राधापुत्र पर आक्रमण किया और (उन्हें भी) कन्धे की सन्धि पर मारा।
19तब महाबली अधिरथपुत्र ने क्रोधपूर्ण मुस्कान के साथ अपना उत्तम धनुष खींचकर अपने शत्रुओं की पराजय के लिए तीखी धारवाले बाणों की भारी वर्षा करनी आरम्भ की।
20और राधापुत्र ने प्रत्युत्तर में उनमें से प्रत्येक पर पाँच-पाँच बाणों से प्रहार किया और हे भरतवंश में श्रेष्ठ, सात्यकि के धनुष तथा ध्वजा के दो टुकड़े करके उन पर नौ बाण छोड़े और उनके वक्षःस्थल के मध्य में मारा।
21और फिर बड़े वेग से भीमसेन पर तीस बाणों से प्रहार किया। हे तात, तत्पश्चात् उस शत्रुतापन ने एक चपटे फलवाले बाण से सहदेव की ध्वजा काट डाली और फिर तीन अन्य बाणों से उनके सारथि को बींध दिया। हे भरतवंशश्रेष्ठ, उन्होंने प्रायः क्षण भर में ही द्रौपदी के (पाँचों) पुत्रों को रथहीन कर दिया, और यह सचमुच अद्भुत लगा।
22वस्तुतः महाबली कर्ण के सीधे और अचूक प्रहारों ने उन वीर योद्धाओं को रणभूमि से पीछे हटने पर विवश कर दिया; और उन्होंने पाञ्चालों तथा चेदियों के महारथियों में भारी संहार मचाया।
23हे जगत्पते, उस संघर्ष में इस प्रकार परास्त होकर चेदि और मत्स्य — सब आगे बढ़े और कर्ण को मार गिराने का सर्वोच्च प्रयत्न करते हुए उन पर बाणों की भारी वर्षा की।
24उस युद्ध में अकेले और बिना किसी सहायता के महाबली सूतपुत्र ने अपने ही पराक्रम से युद्ध करते हुए पाण्डवों के समस्त महाधनुर्धरों को, उनके भरसक प्रयत्न के बावजूद, रोके रखा।
25हे राजा भरत के वंशज, मैं इस असाधारण और अद्भुत पराक्रम का प्रत्यक्षदर्शी हूँ; और महात्मा कर्ण के हस्तलाघव को देखकर स्वयं देवता, सिद्ध और चारण भी अत्यन्त प्रसन्न हुए।
26और हे प्रभो, धृतराष्ट्र की सेना के समस्त महायोद्धाओं ने उन्हें नमन किया और समस्त धनुर्धरों में श्रेष्ठ मानकर उनकी पूजा की।
27और तब हे महाराज, जैसे ग्रीष्म में प्रज्वलित दावानल घास के ढेरों को भस्म कर देता है, वैसे ही कर्ण ने मानो अपने अस्त्रों की अग्नि से शत्रुओं की सेनाओं को भस्म कर डाला।
28महारथियों में श्रेष्ठ उन कर्ण से इस प्रकार पिटकर पाण्डवसेनाएँ युद्ध में उनका सामना करने से डरकर चारों दिशाओं में भागने लगीं।
29उस युद्ध में कर्ण के धनुष से निकले तीखे बाणों से पीड़ित होकर पाञ्चालों ने करुण आर्तनाद किए।
30उस कोलाहलपूर्ण हाहाकार से हतप्रभ होकर शत्रुपक्ष की वह विशाल पाण्डवसेना उन्हें उस महायुद्ध का वीर मानने लगी।
31शत्रुतापन राधापुत्र ने पुनः ऐसा अद्भुत पराक्रम दिखाया कि समस्त पाण्डव मिलकर भी उनकी ओर आँख उठाकर देखने का साहस न कर सके।
32और जैसे पर्वत से रुककर कोई धारा दो भागों में बँट जाती है, वैसे ही कर्ण से रुककर पाण्डवसेनाएँ बिखर गईं।
33हे राजन्, उस युद्ध में महाबाहु बलवान् कर्ण पाञ्चालों की विशाल सेना को जलाते हुए धूमरहित प्रज्वलित अग्नि के समान उभरकर दिखाई दिए।
34हे महाराज, हस्तलाघव में परम निपुण उस महाबाहु ने अपने बाणों से अपने अनेक दृढ़ शत्रुओं की भुजाएँ, मस्तक तथा कुण्डलों से सुशोभित कान काटने आरम्भ किए।
35हे राजन्, वे वीर के समान आगे बढ़ते हुए घोड़ों, हाथियों, बाणों, हाथीदाँत की मूठवाली तलवारों, चँवरों, रथों, पहियों, धुरियों, जुओं तथा अन्य अनेक वस्तुओं को काटते चले गए और सब कुछ अस्त-व्यस्त कर डाला।
36हे भरत, कर्ण द्वारा मारे गए हाथियों और घोड़ों के शवों के ढेर चारों ओर पड़े थे और उनके रक्त से पृथ्वी फिसलनभरी हो गई, जबकि उनके मृत शरीरों ने मार्ग रोककर उसे अगम्य बना दिया।
37पृथ्वी घोड़ों, पैदल सैनिकों, हाथियों के शवों तथा टूटे रथों से इतनी ढँक गई कि समतल और ऊबड़-खाबड़ भूमि में भेद करना असम्भव हो गया।
38कर्ण द्वारा छोड़े गए बाणों की वर्षा से (आकाश) कालिख के समान अन्धकारमय हो गया और कोई किसी को नहीं पहचान सकता था, न ही मित्रों से शत्रुओं को अलग कर सकता था।
39हे महाराज, पाण्डवों के महारथी कर्ण के धनुष से निकले स्वर्णजटित बाणों से ढँक गए।
40हे राजन्, राधापुत्र ने पाण्डवों के महारथियों की पंक्तियों को बार-बार तोड़ डाला, यद्यपि उन्होंने उस युद्ध में उन्हें परास्त करने का भरसक प्रयत्न किया।
41जैसे वन में क्रुद्ध सिंह के सामने मृगों के झुण्ड भाग खड़े होते हैं, अथवा भेड़िये को देखकर अन्य पशु, वैसे ही उस युद्ध में पाञ्चालों के प्रमुख महारथी तथा पाण्डवों के अन्य महारथी कर्ण के आगे-आगे खदेड़े गए।
42जब पाण्डवसेनाएँ युद्ध में पीठ दिखाकर भागीं, तब बलवान् धृतराष्ट्रपुत्र घोर सिंहनाद करते हुए उनका पीछा करने लगे।
43हे राजाओं के राजा, अत्यन्त प्रसन्न होकर दुर्योधन ने बड़े हर्ष के साथ अपनी वाद्यमण्डलियों को समस्त सेना में संगीत बजाने की आज्ञा दी।
44तब उस युद्ध में मर मिटने का निश्चय किए हुए पाञ्चालों के महायोद्धा, वे नरश्रेष्ठ, वीरतापूर्वक रणभूमि में लौट आए।
45हे राजन्, अपने शत्रुओं के संहारक और वृषभ के समान बलवान् राधापुत्र ने उस युद्ध में उन वीर योद्धाओं को बार-बार तोड़ डाला।
46हे भरत, कर्ण के बाणों ने बीस पाञ्चाल महारथियों और सौ से अधिक चेदियों को परलोक भेज दिया।
47हे भरतवंशज, उन्होंने (कर्ण ने) मनुष्यों को उनके रथों के आसनों से तथा घोड़ों और हाथियों की पीठ से खींच गिराया और पैदल सैनिकों को भी भयभीत करके भगा दिया।
48वे वीर योद्धा, शत्रुनाशक सूतपुत्र प्रलयकाल के यमराज के समान मध्याह्न के सूर्य के समान देदीप्यमान दिखाई देते थे और कोई उन पर दृष्टि तक नहीं जमा सकता था।
49हे महाराज, हाथियों, घोड़ों, पैदल सैनिकों और महारथियों के समूहों का संहार करके वे शत्रुनाशक महाधनुर्धर अपने रथ पर खड़े रहे। सोमकों का वध करके महारथी कर्ण हाथियों का संहार करके खड़े महाबली यमराज के समान लग रहे थे।
50पाञ्चालों ने भी बड़ा साहस दिखाया, क्योंकि कर्ण द्वारा इस प्रकार पीड़ित होने पर भी उन्होंने युद्धभूमि का अग्रभाग कभी नहीं छोड़ा।
51और राजा (दुर्योधन) ने पाण्डवसेनाओं का सैकड़ों-सहस्रों की संख्या में वध किया, और वैसे ही दुःशासन, शरद्वान् के पुत्र कृप, अश्वत्थामा, कृतवर्मा तथा महाबली शकुनि ने भी।
52हे राजाओं के राजा, कर्ण के दोनों पुत्रों ने भी — हाँ, अजेय बलवाले उन दोनों भाइयों ने — क्रोध से उबलते हुए अनेक भिन्न-भिन्न स्थानों पर पाण्डवसेनाओं में निर्दय संहार मचाया।
53और (तब जो) युद्ध (हुआ, वह) अत्यन्त घातक था और (जो) संहार (हुआ, वह) सचमुच बहुत बड़ा था। तब पाण्डवपक्ष के योद्धा धृष्टद्युम्न और शिखण्डी तथा द्रौपदी के पाँचों पुत्र क्रोध से तिलमिलाते और फुँकारते हुए आपकी सेनाओं में भयंकर विनाश मचाने लगे।
54और इस प्रकार जब सर्वशक्तिमान् भीम रणभूमि में उन (पाण्डवों) से आ मिले, तब पाण्डवसेनाओं के विभिन्न दलों की हानि आपकी अपनी सेना की हानि के बराबर ही रही।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, युद्धमा भीमसेनद्वारा हाम्रा सेना छिन्नभिन्न भएको देखेर दुर्योधन र सुबलका पुत्रले के भने?
2अथवा त्यस युद्धमा महाविजयी कर्णले, अथवा कृपले, अथवा कृतवर्माले, अथवा द्रोणपुत्रले, अथवा दुःशासनले, अथवा मेरो सेनाका अन्य नायकहरूले के भने?
3पाण्डुपुत्रका शक्ति मलाई अत्यन्त असाधारण प्रतीत हुन्छन् कि उनी एक्लै मेरो सेनाका सम्पूर्ण योद्धासँग लड्न सके।
4हे सञ्जय, के ती शत्रुतापन राधापुत्रले आफ्नो प्रतिज्ञा निभाए र के उनले (शत्रु) सेनाहरूप्रति तदनुरूप आचरण गरे? (वास्तवमा) उनी नै कुरुहरूको समृद्धिका दाता, तिनका रक्षक, तिनका आश्रय र तिनको आशा थिए।
5अपार पराक्रम भएका कुन्तीपुत्रद्वारा हाम्रा सेना परास्त र पराजित भएको देखेर अधिरथ र राधाका पुत्र कर्णले त्यस युद्धमा कस्तो व्यवहार गरे? र मेरा अजेय पुत्रहरू तथा हाम्रो सेनाका अन्य राजा र महारथीहरूले के गरे? हे सञ्जय, यी सबै मलाई बताऊ, किनभने तिमी कुशल वर्णनकर्ता हौ।
6सञ्जयले भने — हे राजन्, त्यस अपराह्नमा वीर सूतपुत्र भीमसेनकै सामु सोमक सेनाहरूको संहार गर्न थाले।
7उता महाबली भीम पनि धृतराष्ट्रका सेनालाई ढाल्न थाले। यसमा कर्णले शल्यलाई (आफ्नो रथ) सीधै पाञ्चालहरूतिर लैजाने आज्ञा दिए।
8आफ्नो सेनालाई परम बुद्धिमान् भीमसेनद्वारा खेदिएको देखेर कर्णले आफ्ना सारथिलाई पुनः भने कि रथ सीधै पाञ्चालहरूतिर हाँक।
9यसरी भनिएपछि शत्रुहरूसँग बदला लिने मद्रराज शल्यले मनजस्तै वेगले दौडने ती सेता घोडालाई चेदी, पाञ्चाल र करूष सिपाहीहरूको दिशातिर हाँके।
10त्यस विशाल सेनामा प्रवेश गरेर शत्रुनाशक शल्यले कर्णलाई ठीक त्यही ठाउँमा पुर्याए, जहाँ ती योद्धाहरूमा श्रेष्ठ पुग्न चाहन्थे।
11हे जगत्पते, मेघजस्तै कालो र बाघको छालाले ढाकिएको त्यस रथको दर्शनमात्रैले पाण्डव र पाञ्चालहरूका हृदय भयले भरिए।
12तब त्यस घोर युद्धमा त्यस रथको घडघडाहट वज्रपातजस्तै अथवा पर्वत टुक्रा-टुक्रा हुँदाको ध्वनिजस्तै सुनिन थाल्यो।
13तब कर्णले धनुषको ताँदो कानसम्मै तानेर असङ्ख्य तीखा बाण छोडे, जसले पाण्डवसेनाहरूको सयौँ-हजारौँको सङ्ख्यामा नाश गरे।
14जब अजेय कर्ण यी वीरतापूर्ण कर्म गरिरहेका थिए, तब पाण्डवका अनेक वीर धनुर्धर र महारथी अघि आएर चारैतिरबाट उनलाई घेर्न थाले।
15साँच्चै शिखण्डी, भीम, धृष्टद्युम्न, नकुल र सहदेव तथा द्रौपदीका (पाँचै) पुत्र राधापुत्रमाथि जाइलागे र उनको परलोकगमन चाँडै गराउने इच्छाले जल्दै उनीमाथि आफ्ना अस्त्रको वर्षा गर्न थाले।
16त्यस युद्धमा नरश्रेष्ठ वीर सात्यकिले बीस तीखा बाणले कर्णको काँधको सन्धिमा प्रहार गरे।
17त्यस सङ्ग्राममा शिखण्डीले उनलाई पच्चीस बाणले पीडित पारे, धृष्टद्युम्नले सातले, द्रौपदीका पुत्रहरूले चौंसट्ठीले, सहदेवले सातले र नकुलले सय बाणले।
18क्रोधले उम्लिरहेका प्रचण्ड भीमसेनले त्यस युद्धमा नब्बे सोझा बाणले राधापुत्रमाथि आक्रमण गरे र (उनलाई पनि) काँधको सन्धिमा हाने।
19तब महाबली अधिरथपुत्रले क्रोधपूर्ण मुस्कानसहित आफ्नो उत्तम धनुष तानेर आफ्ना शत्रुहरूको पराजयका लागि तीखो धार भएका बाणको भारी वर्षा गर्न थाले।
20र राधापुत्रले प्रत्युत्तरमा तिनीहरूमध्ये प्रत्येकमाथि पाँच-पाँच बाणले प्रहार गरे र हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, सात्यकिको धनुष तथा ध्वजाका दुई टुक्रा पारेर उनीमाथि नौ बाण छोडे र उनको छातीको बीचमा हाने।
21र फेरि ठूलो वेगले भीमसेनमाथि तीस बाणले प्रहार गरे। हे तात, त्यसपछि ती शत्रुतापनले एउटा चेप्टो फल भएको बाणले सहदेवको ध्वजा काटिदिए र अनि तीन अन्य बाणले उनका सारथिलाई छेडिदिए। हे भरतवंशश्रेष्ठ, उनले प्रायः क्षणभरमै द्रौपदीका (पाँचै) पुत्रलाई रथविहीन पारिदिए, र यो साँच्चै अद्भुत लाग्यो।
22वास्तवमा महाबली कर्णका सोझा र अचूक प्रहारले ती वीर योद्धाहरूलाई रणभूमिबाट पछि हट्न विवश पारिदिए; र उनले पाञ्चालहरू तथा चेदीहरूका महारथीहरूमा ठूलो संहार मच्चाए।
23हे जगत्पते, त्यस सङ्घर्षमा यसरी परास्त भई चेदी र मत्स्यहरू — सबै अघि बढे र कर्णलाई ढाल्ने सर्वोच्च प्रयत्न गर्दै उनीमाथि बाणको भारी वर्षा गरे।
24त्यस युद्धमा एक्लै र कुनै सहायताबिनै महाबली सूतपुत्रले आफ्नै पराक्रमले युद्ध गर्दै पाण्डवका सम्पूर्ण महाधनुर्धरलाई, तिनको भरमग्दुर प्रयत्नका बाबजुद, रोकिराखे।
25हे राजा भरतका वंशज, म यस असाधारण र अद्भुत पराक्रमको प्रत्यक्षदर्शी हुँ; र महात्मा कर्णको हस्तलाघव देखेर स्वयं देवता, सिद्ध र चारणहरू पनि अत्यन्त प्रसन्न भए।
26र हे प्रभो, धृतराष्ट्रको सेनाका सम्पूर्ण महायोद्धाले उनलाई नमन गरे र सम्पूर्ण धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ मानेर उनको पूजा गरे।
27र तब हे महाराज, जसरी ग्रीष्ममा प्रज्वलित डढेलोले घाँसका थुप्रा भस्म पारिदिन्छ, त्यसै गरी कर्णले मानौँ आफ्ना अस्त्रको अग्निले शत्रुहरूका सेना भस्म पारिदिए।
28महारथीहरूमा श्रेष्ठ ती कर्णबाट यसरी पिटिएर पाण्डवसेनाहरू युद्धमा उनको सामना गर्न डराएर चारै दिशामा भाग्न थाले।
29त्यस युद्धमा कर्णको धनुषबाट निस्केका तीखा बाणले पीडित भई पाञ्चालहरूले करुण आर्तनाद गरे।
30त्यस कोलाहलपूर्ण हाहाकारले हतप्रभ भई शत्रुपक्षको त्यो विशाल पाण्डवसेनाले उनलाई त्यस महायुद्धको वीर मान्न थाल्यो।
31शत्रुतापन राधापुत्रले पुनः यस्तो अद्भुत पराक्रम देखाए कि सम्पूर्ण पाण्डव मिलेर पनि उनीतिर आँखा उठाएर हेर्ने साहस गर्न सकेनन्।
32र जसरी पर्वतले रोकिएर कुनै धारा दुई भागमा बाँडिन्छ, त्यसै गरी कर्णले रोकिएर पाण्डवसेनाहरू छरिए।
33हे राजन्, त्यस युद्धमा महाबाहु बलवान् कर्ण पाञ्चालहरूको विशाल सेनालाई जलाउँदै धूवाँरहित प्रज्वलित अग्निजस्तै उदाएर देखिए।
34हे महाराज, हस्तलाघवमा परम निपुण ती महाबाहुले आफ्ना बाणले आफ्ना अनेक दह्रा शत्रुका पाखुरा, शिर तथा कुण्डलले सुशोभित कान काट्न थाले।
35हे राजन्, उनी वीरजस्तै अघि बढ्दै घोडा, हात्ती, बाण, हस्तिदन्तको बिँड भएका तरवार, चँवर, रथ, पाङ्ग्रा, धुरी, जुवा तथा अन्य अनेक वस्तु काट्दै गए र सबै कुरा अस्तव्यस्त पारिदिए।
36हे भरत, कर्णले मारेका हात्ती र घोडाका शवका थुप्रा चारैतिर परेका थिए र तिनको रगतले पृथ्वी चिप्लो भयो, जबकि तिनका मृत शरीरले बाटो छेकेर त्यसलाई अगम्य बनाइदिए।
37पृथ्वी घोडा, पैदल सिपाही, हात्तीका शव तथा भाँचिएका रथले यति ढाकियो कि समतल र उबडखाबड भूमिमा भेद गर्न असम्भव भयो।
38कर्णले छोडेका बाणको वर्षाले (आकाश) कालिखजस्तै अन्धकारमय भयो र कसैले कसैलाई चिन्न सक्दैनथ्यो, न त मित्रबाट शत्रुलाई छुट्याउन सक्थ्यो।
39हे महाराज, पाण्डवका महारथीहरू कर्णको धनुषबाट निस्केका स्वर्णजडित बाणले ढाकिए।
40हे राजन्, राधापुत्रले पाण्डवका महारथीहरूका पङ्क्ति बारम्बार तोडिदिए, यद्यपि तिनीहरूले त्यस युद्धमा उनलाई परास्त गर्ने भरमग्दुर प्रयत्न गरे।
41जसरी वनमा क्रुद्ध सिंहको सामु मृगका बथान भाग्छन्, अथवा ब्वाँसो देखेर अन्य पशुहरू, त्यसै गरी त्यस युद्धमा पाञ्चालहरूका प्रमुख महारथी तथा पाण्डवका अन्य महारथीहरू कर्णको अगाडि-अगाडि खेदिए।
42जब पाण्डवसेनाहरू युद्धमा पीठ देखाएर भागे, तब बलवान् धृतराष्ट्रपुत्रहरू घोर सिंहनाद गर्दै तिनीहरूको पिछा गर्न थाले।
43हे राजाहरूका राजा, अत्यन्त प्रसन्न भई दुर्योधनले ठूलो हर्षका साथ आफ्ना वाद्यमण्डलीलाई सम्पूर्ण सेनामा सङ्गीत बजाउने आज्ञा दिए।
44तब त्यस युद्धमा मरिमेट्ने निश्चय गरेका पाञ्चालहरूका महायोद्धा, ती नरश्रेष्ठहरू, वीरतापूर्वक रणभूमिमा फर्किए।
45हे राजन्, आफ्ना शत्रुहरूका संहारक र साँढेजस्तै बलवान् राधापुत्रले त्यस युद्धमा ती वीर योद्धाहरूलाई बारम्बार तोडिदिए।
46हे भरत, कर्णका बाणले बीस पाञ्चाल महारथी र सयभन्दा बढी चेदीहरूलाई परलोक पठाइदिए।
47हे भरतवंशज, उनले (कर्णले) मानिसहरूलाई तिनका रथका आसनबाट तथा घोडा र हात्तीका पीठबाट तानेर खसालिदिए र पैदल सिपाहीहरूलाई पनि भयभीत पारेर भगाइदिए।
48ती वीर योद्धा, शत्रुनाशक सूतपुत्र प्रलयकालका यमराजजस्तै मध्याह्नको सूर्यजस्तै देदीप्यमान देखिन्थे र कसैले उनीमाथि दृष्टिसमेत जमाउन सक्दैनथ्यो।
49हे महाराज, हात्ती, घोडा, पैदल सिपाही र महारथीहरूका समूहको संहार गरेर ती शत्रुनाशक महाधनुर्धर आफ्नो रथमा उभिइरहे। सोमकहरूको वध गरेर महारथी कर्ण हात्तीहरूको संहार गरेर उभिएका महाबली यमराजजस्तै देखिन्थे।
50पाञ्चालहरूले पनि ठूलो साहस देखाए, किनभने कर्णद्वारा यसरी पीडित हुँदा पनि तिनीहरूले युद्धभूमिको अग्रभाग कहिल्यै छाडेनन्।
51र राजा (दुर्योधन)ले पाण्डवसेनाहरूको सयौँ-हजारौँको सङ्ख्यामा वध गरे, र त्यसै गरी दुःशासन, शरद्वान्का पुत्र कृप, अश्वत्थामा, कृतवर्मा तथा महाबली शकुनिले पनि।
52हे राजाहरूका राजा, कर्णका दुवै पुत्रले पनि — हो, अजेय बल भएका ती दुवै भाइले — क्रोधले उम्लँदै अनेक भिन्नभिन्न ठाउँमा पाण्डवसेनाहरूमा निर्दय संहार मच्चाए।
53र (तब जुन) युद्ध (भयो, त्यो) अत्यन्त घातक थियो र (जुन) संहार (भयो, त्यो) साँच्चै धेरै ठूलो थियो। तब पाण्डवपक्षका योद्धा धृष्टद्युम्न र शिखण्डी तथा द्रौपदीका पाँचै पुत्र क्रोधले चिलाउँदै र फुत्कार्दै तपाईंका सेनामा भयङ्कर विनाश मच्चाउन थाले।
54र यसरी जब सर्वशक्तिमान् भीम रणभूमिमा तिनीहरू (पाण्डवहरू)सँग आएर मिले, तब पाण्डवसेनाका विभिन्न दलको हानि तपाईंकै सेनाको हानिबराबर नै रह्यो।