अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Hearing the loud rattles of chariots and the lion like roars (of warriors) in the field, Arjuna, addressing Govinda, said, “Clap spurs to the chargers."
2Hearing these words of Arjuna, Govinda replied him (thus)-"Off I go towards the spot where Bhima has taken his post.”
3Then, like the king of the celestials, proceeding in great wrath and with thunder in his arms, to strike down Jambha (the Asura), Jaya (Arjuna) rushed (in the field), to obtain victory, borne by horses white as snow or conchs and with housings laid with gold, pearls and gems.
4Many warriors, (of the other side), representing lions in prowess all boiling with rage and followed by a large retinue him and making the Earth resound and rending the skies with the whizz of their arrows, the rattling sound of the wheels of their war-chariots and the noise of the tread of their horses' hoofs.
5Then, there ensued, O sire, a mortal conflict between them (the train-bands of the Kaurava forces) and Partha, a conflict carrying death and destruction in its train to body, life and sin alike, like the great battle between the Asuras and Vishnu, the greatest of all great conquerors, for the (sovereignty of the) three worlds.
6Alone and unaided, the diadem-decked and garland-necked Arjuna, rent asunder all the powerful weapons flung (against him) by them (his adversaries) and struck off their heads and arms in many and varied forms, with his razoredged and crescent shaped shafts, as also with his broad-pointed arrows.
7Umbrellas, banners, horses, chariots, elephants and foot soldiers, shattered and mutilated, fell down on the Earth, like a forest uprooted by a violent wind.
8Mighty elephants caparisoned with goldlaid trappings and equipped with banners of triumphs and adorned with riders (on their back), wore a majestic look and shed a lustur all round as they were encompassed with goldwinged shafts, like blazing mountains.
9With excellent shafts piercing elephants, horses and war chariots and resembling thunder of Vasava, Dhananjaya winged his way to strike down Karna, like Indra, in days of yore, proceeding to rend in twain (the Asura) Bala.
10Then that mightiest of men, the terror of enemies, rushed headlong into the midst of your vast array as does the Makar while plunging into the deep sea.
11Seeing Pandu's sun so advance, O king, your warriors, with a long line of cars and a retinue of elephant, horse and foot soldiers, pressed upon him.
12And while rushing against Partha, they raised a tumultuous cry like the roarings of the surging waves in a tempest.
13Those great warriors, powerful like tigers, reckless of their life, rushed in battle to face that mighty man, careering like a tiger.
14With a heavy down-pour of arrows they advanced towards him, but Arjuna dispersed them like vapours before the gushing wind.
15Those mighty warriors-all good shots and of unfailing aim-in a body and with a long line of war-chariots following them, advanced against Arjuna and began to pierce him with their sharp weapons.
16Arjuna, then, (rendering asunder) with his arrows, chariots, elephants and horses by thousands, dispatched (them) off to the region of Pluto.
17Thus afflicted in action with shots flung from Arjuna's bow, those mighty car-warriors, terrified and panic-stricken, began gradually to melt away.
18Among those great car-warriors four hundred valiantly kept the field; and Arjuna, with his keen shafts, sent them, one and all, to their last account.
19(And those that held the rear) afflicted, in that battle, with keen shafts and sharp arrows of all kinds, dispersed themselves in all directions-far away from Arjuna.
20The shouting noise made at the van by the retreating army was as furious as the grumbling roars of the breakers of the surging seas when dashing against rocks.
21Thus, with his arrows, dispersing the panicstricken army, O sire, Arjuna, the son of Pritha, advanced against the column commanded by the son of Suta.
22The great noise made by Arjuna while advancing towards his enemies, was like that of Garuda, in days of yore, while swooping down upon snakes.
23The mighty Bhimasena, anxious as he was to have a look of Partha, became highly gratified with that sound.
24Hearing that Partha is come, the redoubtable Bhimasena, O king, began to afflict your troops, fearless of his own life.
25Bhima, the son of the Wind-god and himself possessing the prowess and impetuousity of the wind, that valiant Bhima began to career in that battle like that of the wind itself.
26Your army, O king, being thus hard pressed by him, O ruler of the universe, began to roll and tumble like a shattered vessel in the high seas.
27Bhima then, with his deadly weapons and with great dexterity of hands, waging a ruthless slaughter amongst that body of troops, dispatched them to the region of Pluto.
28Your warriors, O Bharata, seeing the wonderful exploits of Bhima in that battle, careering like the King of Terrors at the end of time, became greatly agitated.
29King Duryodhana, seeing his best soldiers, O Bharata, thus worsted by Bhimasena, gave vent to the following expression, addressing his whole hosts, generals and other great warriors, O best of the Bharata race, "All of you in a body engaged Bhima in action and fell him down (inasmuch as on him hinges the fate of the Pandavas).
30When he (Bhimasena) is felled, well may I count upon the Pandu forces as if already slain. Following the behest of your son, all the vassal chiefs (hitting) from all sides, covered Bhima with a thick shower of arrows.
31Hosts of elephants, O monarch and men, eager for victory, as also war-chariots and horses, O King of Kings, thickened around Vrikodara.
32That chef of the Bharata race, endued with heroic qualities, being thus hemmed in by those brave bands of heroes, looked resplendent like the radiant Moon shedding its effulgence amidst myriads of glowing stars.
33O monarch, that foremost of men, was looking, during that fight, so beautiful, like the full Moon in the midst of his corona. He look like Arjuna. There is no difference between him and Arjuna.
34All those kings with eyes flamed with wrath and bent upon slaying Vrikodara, began to shower down their weapons upon him.
35As the fish frees itself from the net, so did Bhima cutting their shafts straight free himself from the pressure of the battle.
36O Bharata slaying ten thousand elephants that faced him, two lakhs two hundred men, hundred car-warriors and five thousand horses Bhima actually made a river of blood to flow there.
37In that carnage blood flowed like water and the war-cars forming its eddies, elephants, its alligators, horses and men, its sharks and fishes and the hair of animals, its herbs and moss, were all floating on it. Arms severed from bodies floated like snakes and precious stones were abundant in the bloody current; thighs and marrows formed its gavials and mud and human heads, its mountain. Iron bound bludgeous and maces were also floating there like snakes, and bows and arrows formed its rafts by means of which persons tried to cross that fearful and bloody stream, banners and umbrellas drifted on it like swans and costly head-dresses its foam. The dust rising from the earth were like the waves of the stream and jeweled necklaces were looking like so many lotuses; the brave could alone cross that stream while the faint hearted sunk within to navigate it. That gushing current, with hands of sturdy soldiers forming its alligators and crocodiles, streamed its course towards the realm of Death. (and) and that man with tiger-like ferocity made its course flew on. (And) as the Vaitarani is unnavigable by persons of fifth and inequity, even so was that awful stream of blood to men wanting in valour and intrepidity, making their heart quail with shudder.
38(And) there that son of Pandu, the best of car-warriors, rushed in, slaying hundred thousands of enemy.
39Duryodhana seeing Bhimasena thus career in battle, ( king said unto Shakuni the following words-
40Overpower in the battle, O uncle, the allpowerful Bhimasena. The victory over the vast array of the Pandava forces hinges on his final overthrow.
41Being thus desired, O king, the powerful son of Subala, the peer of great warriors marshaled in array, marched on-his brothers surrounding him. That hero, affronting the fiercely powerful Bhima in that battle, checked his intrepidity, as if a continent resisting the tides of an ocean.
42And despite he resistance of the keen shafts, (which the powerful son of Subala hurled against him,) Bhima approached him (in formidable array). Whereupon Shakuni, O king of kings, flung a number of cloth-yard shafts, bedecked with wings of gold and sharpened on stone and assailed Bhima at the seat of his heart.
43Those fearful shafts, feathered with the plumes of Kankas and peacocks, O monarch, piercing the coat of mail of the high-souled son of Pandu, sunk deep into his vital parts.
44Being thus smitten in battle, O Bharata, Bhima, then flung, all of a sudden, a shaft laid with gold upon the son of Subala.
45And the powerful Shakuni, the inflictor of woes on his enemies and O king, skillful in the manipulation of hands, rent that fearful weapon in seven fragments as it was coursing its way towards him.
46His weapon thus falling adrift on the ground, O king, Bhima, inflamed with rage, without any strain rent in twain with a broadpointed arrow the bow of the son of Subala.
47Whereupon the mighty son of Subala, throwing away that bow, rendered useless, with the greatest alacrity seized a new one, as also sixteen broad-edged shafts.
48And the son of Subala, O king, hit the chariot-driver with two and Bhima with seven; struck off the banner with one and the umbrella with two; and pierced, O lord of the universe, the four chargers with the remaining four chargers with the remaining four of those broad-headed shafts.
49Enraged at this, O king, the powerful Bhima, in that battle, threw down a weapon made of iron and the staff of which was decked with gold.
50That weapon, resembling in activity the tongue of a snake, being thus cast from the arms of Bhima came speedily down upon the chariot of the noble son of Subala.
51(And) he (the son of Subala) seized that weapon, adorned with gold and O lord of the universe, hurled it back against Bhimasena with a fierce countenance,
52That weapon, piercing through the left arm of the noble son of Pandu, fell down like flashes of lightning coursing on the ground.
53Then the Dhartarashtras began to rent the air from all sides with their loud out-crics, but, O king, Bhima could not brook the lion-like roars of the enemy, all of great intrepidity.
54That extraordinarily powerful man (Bhima) taking hold of another bow fitted with string, almost in no time, O best of kings, covered the mighty son of Subala and his forces, who were fighting valiantly without caring the least for their lives, with showers of arrows.
55That mighty man (Bhimasena) with utmost intrepidity stricking off his (Shakuni's) four horses and then sending his charioteer to his eternal rest, O ruler of the universe, rent asunder his adversary's banner with a broadedged arrow.
56Speedily bounding out of that steedless chariot, Shakuni, the best of men, with eyes flaming with wrath and stretched bow, took his stand on the ground, breathing all the while heavy breaths.
57And then, O king, he covered Bhima with numberless arrows from all sides. Then the mighty Bhima rending asunder Shakuni's arrows with great wrath hit him with a host of sharp arrows.
58Being thus afflicted by his powerful assailant, that destroyer of enemies, O king, dropped down on the Earth almost dead.
59Seeing him (Shakuni) in such a woeful plight, your son, O supreme ruler of the universe, putting him in his own chariot carried him off from the scene of action before the very face of Bhimasena.
60Seeing that foremost of men, Shakuni, thus knocked down and borne away on Duryodhana's chariot, the Imperial hosts began to beat a hasty retreat from the field and flew in all directions from the very fear of Bhimasena.
61When the son of Subala was thus discomfited and defeated, O monarch, by that excellent archer (Bhimasena) your son Duryodhana, left the field in a state of trepidation and out of his concern for the life of his uncle Shakuni, urged his fiery chargers to a furious speed.
62Seeing the king thus flee away from the battle, all his troops, O foremost of the line of Bharata, who were each engaged in fierce struggle with a hand-to-hand fight, began to disperse themselves in all directions.
63Observing the whole hosts of the Dhritarasthra force thus dispersing themselves in every direction, Bhima, with great impetuosity rushed against them and attacked them with innumerable arrows.
64Thus afflicted by Bhima, O monarch, the retreating bands of Dhritarashtra's army (all in a body moved towards Karna's flank).
65And coming thither and with them (General Karna) in their centre, they once more held there ground. As the ship-wrecked mariners become comforted in reaching in island, so your distressed army stood cheerfully on finding that mighty Karna. O foremost of the Bharata race, O inightiest of men, O lord of the universe, they then proceeded having death for their ultimate end.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — रणभूमि में रथों की घोर घरघराहट और (योद्धाओं के) सिंहनाद सुनकर अर्जुन ने गोविन्द को सम्बोधित करके कहा — "घोड़ों को एड़ लगाइए।"
2अर्जुन के ये वचन सुनकर गोविन्द ने उन्हें (इस प्रकार) उत्तर दिया — "मैं उसी स्थान की ओर चला, जहाँ भीम डटे हुए हैं।"
3तब जैसे देवराज इन्द्र महाक्रोध में भरकर हाथ में वज्र लिए जम्भ (असुर) का वध करने चले थे, वैसे ही जय (अर्जुन) विजय प्राप्त करने के लिए हिम अथवा शङ्ख के समान श्वेत और सोने, मोतियों तथा रत्नों से जड़े साज-सामान से सुसज्जित घोड़ों पर सवार होकर (रणभूमि में) झपटे।
4(शत्रुपक्ष के) अनेक योद्धा, जो पराक्रम में सिंह के समान थे, क्रोध से उबलते हुए और विशाल सेना को साथ लिए उनकी ओर बढ़े; उनके बाणों की सनसनाहट, उनके रथों के पहियों की घरघराहट तथा उनके घोड़ों की टापों के शब्द से पृथ्वी गूँज उठी और आकाश फट-सा गया।
5हे तात, तब उनके (कौरवसेना की उन टुकड़ियों के) और पार्थ के बीच घोर संग्राम छिड़ गया — ऐसा संग्राम जो शरीर, प्राण और पाप — सभी के लिए समान रूप से मृत्यु और विनाश लिए हुए था, मानो तीनों लोकों (के आधिपत्य) के लिए असुरों और समस्त विजेताओं में श्रेष्ठ विष्णु के बीच महायुद्ध हो रहा हो।
6अकेले और बिना किसी सहायता के किरीटधारी और मालाधारी अर्जुन ने उन (शत्रुओं) द्वारा (अपने ऊपर) फेंके गए समस्त प्रबल अस्त्रों को काट डाला तथा अपने क्षुरधार और अर्धचन्द्राकार बाणों से एवं भल्लों से उनके मस्तक और भुजाएँ नाना प्रकार से काट गिराईं।
7छत्र, ध्वजाएँ, घोड़े, रथ, हाथी और पैदल सैनिक — सब खण्डित और विकृत होकर पृथ्वी पर उसी प्रकार गिर पड़े जैसे प्रचण्ड वायु से उखड़ा हुआ वन।
8सोने से मढ़े साज-सामान से सजे, विजयध्वजाओं से युक्त तथा (अपनी पीठ पर) सवारों से अलंकृत विशाल हाथी, जब स्वर्णपंखयुक्त बाणों से चारों ओर से घिर गए, तब जलते हुए पर्वतों के समान भव्य दिखाई देने लगे और चारों ओर आभा बिखेरने लगे।
9हाथियों, घोड़ों और रथों को बींधनेवाले तथा वासव (इन्द्र) के वज्र के समान श्रेष्ठ बाणों के साथ धनञ्जय कर्ण को मार गिराने के लिए उसी प्रकार उड़े जैसे प्राचीन काल में इन्द्र (असुर) बल के दो टुकड़े करने चले थे।
10तब शत्रुओं के भय, उन नरश्रेष्ठ ने आपकी विशाल सेना के बीच उसी प्रकार सिर के बल छलाँग लगाई जैसे मकर गहरे समुद्र में गोता लगाता है।
11हे राजन्, पाण्डुपुत्र को इस प्रकार आगे बढ़ते देखकर आपके योद्धा रथों की लम्बी पंक्ति तथा हाथी, घोड़े और पैदल सैनिकों की सेना लिए उन पर टूट पड़े।
12और पार्थ पर झपटते हुए उन्होंने आँधी में उमड़ती समुद्री लहरों की गर्जना के समान कोलाहलपूर्ण चीत्कार किया।
13व्याघ्र के समान बलवान् वे महायोद्धा अपने प्राणों की चिन्ता छोड़कर युद्ध में उस महाबली पुरुष का सामना करने बढ़े, जो व्याघ्र के समान विचरण कर रहा था।
14बाणों की भारी वर्षा करते हुए वे उनकी ओर बढ़े, किन्तु अर्जुन ने उन्हें उसी प्रकार बिखेर दिया जैसे तीव्र वायु कुहरे को उड़ा ले जाती है।
15वे महायोद्धा — सब-के-सब कुशल निशानेबाज और अचूक लक्ष्यवाले — एक साथ, रथों की लम्बी पंक्ति को साथ लिए अर्जुन के सम्मुख बढ़े और उन्हें अपने तीखे अस्त्रों से बींधने लगे।
16तब अर्जुन ने अपने बाणों से सहस्रों रथ, हाथी और घोड़े (छिन्न-भिन्न करके) उन्हें यमलोक भेज दिया।
17अर्जुन के धनुष से छोड़े गए बाणों से युद्ध में इस प्रकार पीड़ित होकर वे महारथी भयभीत और आतंकित होकर धीरे-धीरे पिघलने लगे।
18उन महारथियों में से चार सौ वीरतापूर्वक रणभूमि में डटे रहे; और अर्जुन ने अपने तीखे बाणों से उन सबको एक-एक करके उनके अन्तिम लेखे तक पहुँचा दिया।
19(और जो पीछे थे, वे) उस युद्ध में सब प्रकार के तीखे शरों और बाणों से पीड़ित होकर अर्जुन से दूर — चारों दिशाओं में बिखर गए।
20भागती हुई सेना ने अग्रभाग में जो कोलाहल किया, वह चट्टानों से टकराती उमड़ते समुद्र की लहरों की गर्जना के समान प्रचण्ड था।
21हे तात, इस प्रकार अपने बाणों से आतंकित सेना को तितर-बितर करके पृथापुत्र अर्जुन सूतपुत्र द्वारा संचालित टुकड़ी की ओर बढ़े।
22शत्रुओं की ओर बढ़ते हुए अर्जुन ने जो महान् शब्द किया, वह प्राचीन काल में सर्पों पर झपटते गरुड़ के शब्द के समान था।
23पार्थ के दर्शन के लिए उत्सुक महाबली भीमसेन उस शब्द से परम प्रसन्न हो उठे।
24हे राजन्, यह सुनकर कि पार्थ आ गए हैं, वह प्रचण्ड भीमसेन अपने प्राणों की चिन्ता छोड़कर आपकी सेनाओं को पीड़ित करने लगे।
25वायुदेव के पुत्र और स्वयं वायु के ही समान पराक्रम तथा वेगवाले वे वीर भीम उस युद्ध में साक्षात् वायु के समान ही विचरण करने लगे।
26हे जगत्पते, हे राजन्, उनके द्वारा इस प्रकार दबाई जाने पर आपकी सेना ऊँचे समुद्र में टूटी नौका के समान डगमगाने और लुढ़कने लगी।
27तब भीम ने अपने प्राणघातक अस्त्रों तथा हाथों की महान् फुर्ती से उस सेनासमूह में निर्दय संहार मचाते हुए उन्हें यमलोक भेज दिया।
28हे भरत, उस युद्ध में कल्पान्त के यमराज के समान विचरण करते भीम के अद्भुत पराक्रम देखकर आपके योद्धा अत्यन्त व्याकुल हो उठे।
29हे भरतश्रेष्ठ, हे भरत, अपने श्रेष्ठ सैनिकों को इस प्रकार भीमसेन से परास्त होते देखकर राजा दुर्योधन ने अपनी समस्त सेनाओं, सेनापतियों और अन्य महारथियों को सम्बोधित करके ये वचन कहे — "तुम सब मिलकर भीम से युद्ध करो और उसे मार गिराओ (क्योंकि पाण्डवों का भाग्य उसी पर टिका है)।
30वह (भीमसेन) गिर गया, तो मैं पाण्डवसेना को मारा हुआ ही मान सकता हूँ।" आपके पुत्र की इस आज्ञा का पालन करते हुए समस्त सामन्तराजाओं ने चारों ओर से (प्रहार करते हुए) भीम को बाणों की घनी वर्षा से ढँक दिया।
31हे महाराज, हे राजाओं के राजा, विजय के इच्छुक हाथियों और मनुष्यों के समूह तथा रथ और घोड़े वृकोदर के चारों ओर घने हो गए।
32वीरोचित गुणों से सम्पन्न वे भरतकुलश्रेष्ठ इस प्रकार वीरों के उन साहसी दलों से घिरे हुए ऐसे शोभायमान हुए मानो असंख्य दमकते नक्षत्रों के बीच अपनी आभा बिखेरता देदीप्यमान चन्द्रमा हो।
33हे महाराज, उस युद्ध में वे नरश्रेष्ठ अपने परिवेश के बीच पूर्ण चन्द्रमा के समान अत्यन्त सुन्दर दिखाई दे रहे थे। वे साक्षात् अर्जुन के समान लग रहे थे। उनमें और अर्जुन में कोई अन्तर नहीं था।
34क्रोध से धधकते नेत्रोंवाले वे समस्त राजा वृकोदर का वध करने पर तुले हुए उन पर अपने अस्त्रों की वर्षा करने लगे।
35जैसे मछली जाल से अपने को छुड़ा लेती है, वैसे ही भीम ने उनके बाणों को सीधे काटते हुए अपने को उस युद्ध के दबाव से मुक्त कर लिया।
36हे भरत, अपने सम्मुख आए दस सहस्र हाथियों, दो लाख दो सौ मनुष्यों, सौ महारथियों और पाँच सहस्र घोड़ों का वध करके भीम ने वहाँ सचमुच रक्त की नदी बहा दी।
37उस संहार में रक्त जल के समान बहा और उसमें रथ भँवर बने, हाथी घड़ियाल, घोड़े और मनुष्य मगर और मछलियाँ तथा पशुओं के रोम शैवाल और काई — ये सब उस पर तैरने लगे। धड़ से कटी भुजाएँ सर्पों के समान तैरती थीं और उस रक्तधारा में बहुमूल्य रत्न भरे पड़े थे; जंघाएँ और मज्जा उसके ग्राह बने और कीचड़ तथा मनुष्यों के मस्तक उसके पर्वत। लोहबन्द मुद्गर और गदाएँ भी उसमें सर्पों के समान तैर रही थीं, और धनुष तथा बाण उसकी नौकाएँ बन गए, जिनके सहारे लोग उस भयंकर रक्तधारा को पार करने का प्रयत्न करते थे; ध्वजाएँ और छत्र उस पर हंसों के समान बहते थे और बहुमूल्य शिरोभूषण उसका फेन थे। पृथ्वी से उठती धूल उस धारा की लहरों के समान थी और रत्नजटित हार अनेक कमलों के समान दिखाई देते थे; उस धारा को केवल वीर ही पार कर सकते थे, जबकि कायर उसमें उतरते ही डूब जाते थे। दृढ़ सैनिकों के हाथ जिसके ग्राह और मगर बने थे, वह उमड़ती धारा यमलोक की ओर बहती जा रही थी। और उस व्याघ्र के समान प्रचण्ड पुरुष ने उसे बहाए रखा। और जैसे पापी और अधर्मी लोग वैतरणी को पार नहीं कर सकते, वैसे ही पराक्रम और साहस से हीन मनुष्यों के लिए रक्त की वह भयावह धारा अपार थी और उनके हृदय भय से काँप उठते थे।
38(और) वहाँ महारथियों में श्रेष्ठ वे पाण्डुपुत्र सहस्रों-लाखों शत्रुओं का वध करते हुए भीतर घुस गए।
39भीमसेन को युद्ध में इस प्रकार विचरण करते देखकर राजा दुर्योधन ने शकुनि से ये वचन कहे —
40हे मामा, इस सर्वशक्तिमान् भीमसेन को युद्ध में परास्त कीजिए। पाण्डवों की विशाल सेना पर विजय उसके अन्तिम पतन पर ही टिकी है।
41हे राजन्, इस प्रकार कहे जाने पर व्यूहबद्ध महारथियों के समकक्ष सुबल के बलवान् पुत्र अपने भाइयों से घिरकर आगे बढ़े। उस युद्ध में प्रचण्ड बलशाली भीम का सामना करके उस वीर ने उनके वेग को उसी प्रकार रोका जैसे कोई महाद्वीप समुद्र की लहरों को रोकता है।
42और (सुबल के बलवान् पुत्र द्वारा अपने ऊपर छोड़े गए) तीखे बाणों के प्रतिरोध के बावजूद भीम (भयंकर रूप में) उनके निकट जा पहुँचे। इस पर हे राजाओं के राजा, शकुनि ने सोने के पंखोंवाले और पत्थर पर तेज किए गए अनेक लम्बे बाण फेंककर भीम के हृदयस्थल पर प्रहार किया।
43हे महाराज, कंक और मयूर के पंखोंवाले वे भयंकर बाण महात्मा पाण्डुपुत्र के कवच को भेदकर उनके मर्मस्थलों में गहरे धँस गए।
44हे भरत, युद्ध में इस प्रकार आहत होकर भीम ने तब सहसा सुबल के पुत्र पर सोने से मढ़ा एक बाण फेंका।
45और हे राजन्, अपने शत्रुओं को दुःख देनेवाले तथा हस्तलाघव में निपुण बलवान् शकुनि ने उस भयंकर अस्त्र के, जब वह उनकी ओर बढ़ रहा था, सात टुकड़े कर डाले।
46हे राजन्, अपना अस्त्र इस प्रकार भूमि पर गिरा देखकर क्रोध से भरे भीम ने बिना किसी कठिनाई के एक भल्ल से सुबल के पुत्र का धनुष दो टुकड़ों में काट डाला।
47इस पर सुबल के बलवान् पुत्र ने उस निकम्मे हुए धनुष को फेंककर अत्यन्त फुर्ती से एक नया धनुष तथा सोलह भल्ल उठा लिए।
48और हे राजन्, सुबल के पुत्र ने दो बाणों से सारथि पर और सात से भीम पर प्रहार किया; एक बाण से ध्वजा और दो से छत्र काट डाला; और हे जगत्पते, शेष चार भल्लों से चारों घोड़ों को बींध डाला।
49हे राजन्, इससे क्रुद्ध होकर बलवान् भीम ने उस युद्ध में लोहे का बना और सोने से मढ़े दण्डवाला एक अस्त्र फेंका।
50सर्प की जिह्वा के समान चंचल वह अस्त्र भीम की भुजाओं से इस प्रकार छोड़ा जाकर वेगपूर्वक सुबल के उन कुलीन पुत्र के रथ पर आ गिरा।
51(और) उन्होंने (सुबल के पुत्र ने) सोने से अलंकृत उस अस्त्र को पकड़ लिया और हे जगत्पते, उसे क्रोधपूर्ण मुद्रा से पुनः भीमसेन पर ही फेंक दिया।
52वह अस्त्र महात्मा पाण्डुपुत्र की बाईं भुजा को भेदकर भूमि पर दौड़ती बिजली की कौंध के समान गिर पड़ा।
53तब धृतराष्ट्रपुत्रों ने चारों ओर से अपने घोर सिंहनाद से आकाश गुँजा दिया; किन्तु हे राजन्, भीम उन महासाहसी शत्रुओं का वह सिंहनाद सह न सके।
54हे राजाओं में श्रेष्ठ, उस अत्यन्त बलवान् पुरुष (भीम) ने प्रत्यञ्चा चढ़ा दूसरा धनुष लेकर लगभग क्षण भर में ही सुबल के उस महाबली पुत्र को तथा उनकी उन सेनाओं को, जो अपने प्राणों की तनिक भी चिन्ता किए बिना वीरतापूर्वक लड़ रही थीं, बाणों की वर्षा से ढँक दिया।
55हे जगत्पते, उस महाबली पुरुष (भीमसेन) ने परम साहस के साथ उनके (शकुनि के) चारों घोड़ों को मार गिराया, फिर उनके सारथि को चिरनिद्रा में सुला दिया और एक भल्ल से अपने प्रतिद्वन्द्वी की ध्वजा काट डाली।
56घोड़ों से रहित उस रथ से शीघ्रता से कूदकर नरश्रेष्ठ शकुनि क्रोध से धधकते नेत्रों और खिंचे हुए धनुष के साथ भूमि पर खड़े हो गए और लगातार लम्बी साँसें भरने लगे।
57और तब हे राजन्, उन्होंने चारों ओर से असंख्य बाणों से भीम को ढँक दिया। तब महाबली भीम ने महान् क्रोध के साथ शकुनि के बाणों को काटकर उन पर तीखे बाणों का समूह छोड़ा।
58हे राजन्, अपने बलवान् आक्रामक द्वारा इस प्रकार पीड़ित होकर वह शत्रुनाशक (शकुनि) प्रायः मृतप्राय होकर पृथ्वी पर गिर पड़ा।
59हे जगत्पते, उन्हें (शकुनि को) ऐसी शोचनीय दशा में देखकर आपके पुत्र ने उन्हें अपने ही रथ पर बिठाकर भीमसेन के सामने से ही रणभूमि से बाहर निकाल ले गया।
60नरश्रेष्ठ शकुनि को इस प्रकार गिरा और दुर्योधन के रथ पर ले जाया गया देखकर सम्राट् की सेनाएँ शीघ्रता से रणभूमि से पीछे हटने लगीं और भीमसेन के भय से ही चारों दिशाओं में भाग खड़ी हुईं।
61हे महाराज, सुबल के पुत्र के उस श्रेष्ठ धनुर्धर (भीमसेन) द्वारा इस प्रकार परास्त और पराजित होने पर आपके पुत्र दुर्योधन भयभीत होकर तथा अपने मामा शकुनि के प्राणों की चिन्ता से रणभूमि छोड़कर अपने तेजस्वी घोड़ों को प्रचण्ड वेग से हाँकते हुए चल दिए।
62हे भरतवंश में श्रेष्ठ, राजा को इस प्रकार युद्ध से भागते देखकर उनकी वे समस्त सेनाएँ, जो हाथोंहाथ के घोर संघर्ष में लगी हुई थीं, चारों दिशाओं में बिखरने लगीं।
63धृतराष्ट्र की समस्त सेनाओं को इस प्रकार प्रत्येक दिशा में बिखरते देखकर भीम प्रचण्ड वेग से उन पर टूट पड़े और असंख्य बाणों से उन पर आक्रमण किया।
64हे महाराज, भीम द्वारा इस प्रकार पीड़ित होकर धृतराष्ट्र की सेना के वे भागते हुए दल (एक साथ कर्ण के पार्श्व की ओर बढ़े)।
65और वहाँ पहुँचकर तथा (सेनापति कर्ण को) अपने बीच में लेकर वे पुनः वहीं डट गए। जैसे नौका-भंग हुए नाविकों को किसी द्वीप पर पहुँचकर सान्त्वना मिलती है, वैसे ही आपकी व्यथित सेना उन महाबली कर्ण को पाकर प्रसन्नतापूर्वक खड़ी हो गई। हे भरतवंशश्रेष्ठ, हे नरश्रेष्ठ, हे जगत्पते, तत्पश्चात् वे मृत्यु को ही अपना अन्तिम लक्ष्य बनाकर आगे बढ़े।
नेपाली
1सञ्जयले भने — रणभूमिमा रथहरूको घोर घडघडाहट र (योद्धाहरूको) सिंहनाद सुनेर अर्जुनले गोविन्दलाई सम्बोधन गर्दै भने — "घोडाहरूलाई कुर्कुच्चा लगाउनुहोस्।"
2अर्जुनका यी वचन सुनेर गोविन्दले उनलाई (यसरी) उत्तर दिए — "म त्यही ठाउँतिर लागेँ, जहाँ भीम डटिरहेका छन्।"
3तब जसरी देवराज इन्द्र महाक्रोधले भरिएर हातमा वज्र लिएर जम्भ (असुर)को वध गर्न गएका थिए, त्यसै गरी जय (अर्जुन) विजय प्राप्त गर्न हिउँ वा शङ्खजस्तै सेता र सुन, मोती तथा रत्नले जडिएका साजसामानले सुसज्जित घोडामा सवार भई (रणभूमिमा) झम्टिए।
4(शत्रुपक्षका) अनेक योद्धा, जो पराक्रममा सिंहजस्ता थिए, क्रोधले उम्लँदै र विशाल सेना साथमा लिएर उनीतिर बढे; तिनका बाणको सनसनाहट, तिनका रथका पाङ्ग्राको घडघडाहट तथा तिनका घोडाका खुरको आवाजले पृथ्वी गुन्जियो र आकाश फाटेजस्तै भयो।
5हे तात, तब तिनीहरू (कौरवसेनाका ती टुकडी) र पार्थका बीचमा घोर सङ्ग्राम सुरु भयो — यस्तो सङ्ग्राम जो शरीर, प्राण र पाप — सबैका लागि समान रूपमा मृत्यु र विनाश लिएर आएको थियो, मानौँ तीनै लोक (को आधिपत्य)का लागि असुरहरू र समस्त विजेताहरूमा श्रेष्ठ विष्णुबीच महायुद्ध भइरहेको होस्।
6एक्लै र कुनै सहायताबिनै किरीटधारी र मालाधारी अर्जुनले ती (शत्रुहरू)ले (आफूमाथि) फ्याँकेका सम्पूर्ण प्रबल अस्त्र काटिदिए तथा आफ्ना क्षुरधार र अर्धचन्द्राकार बाणले एवं भल्लले तिनका शिर र पाखुरा नाना प्रकारले काटिदिए।
7छत्र, ध्वजा, घोडा, रथ, हात्ती र पैदल सिपाही — सबै खण्डित र विकृत भई पृथ्वीमा त्यसै गरी ढले जसरी प्रचण्ड वायुले उखेलिएको वन।
8सुनले मोहोरिएका साजसामानले सजिएका, विजयध्वजायुक्त तथा (आफ्नो पीठमा) सवारहरूले अलङ्कृत विशाल हात्तीहरू, जब स्वर्णप्वाँखयुक्त बाणले चारैतिरबाट घेरिए, तब बलिरहेका पर्वतजस्तै भव्य देखिन थाले र चारैतिर आभा छर्न थाले।
9हात्ती, घोडा र रथलाई छेड्ने तथा वासव (इन्द्र)को वज्रजस्तै श्रेष्ठ बाणसहित धनञ्जय कर्णलाई ढाल्न त्यसै गरी उडे जसरी प्राचीन कालमा इन्द्र (असुर) बलका दुई टुक्रा पार्न गएका थिए।
10तब शत्रुहरूका भय, ती नरश्रेष्ठले तपाईंको विशाल सेनाका बीचमा त्यसै गरी शिरका बलमा हाम फाले जसरी मकरले गहिरो समुद्रमा डुबुल्की मार्छ।
11हे राजन्, पाण्डुपुत्रलाई यसरी अघि बढेको देखेर तपाईंका योद्धाहरू रथहरूको लामो पङ्क्ति तथा हात्ती, घोडा र पैदल सिपाहीको सेना लिएर उनीमाथि जाइलागे।
12र पार्थमाथि झम्टिँदै तिनीहरूले आँधीमा उर्लंदा समुद्री छालको गर्जनजस्तै कोलाहलपूर्ण चीत्कार गरे।
13बाघजस्तै बलवान् ती महायोद्धाहरू आफ्ना प्राणको चिन्ता छाडेर युद्धमा त्यस महाबली पुरुषको सामना गर्न बढे, जो बाघजस्तै विचरण गरिरहेका थिए।
14बाणको भारी वर्षा गर्दै तिनीहरू उनीतिर बढे, तर अर्जुनले तिनीहरूलाई त्यसै गरी छरपस्ट पारिदिए जसरी तीव्र वायुले कुहिरो उडाएर लैजान्छ।
15ती महायोद्धा — सबै कुशल निशानेबाज र अचूक लक्ष्य भएका — एकैसाथ, रथहरूको लामो पङ्क्ति साथमा लिएर अर्जुनको सामु बढे र उनलाई आफ्ना तीखा अस्त्रले छेड्न थाले।
16तब अर्जुनले आफ्ना बाणले हजारौँ रथ, हात्ती र घोडा (छिन्नभिन्न पारेर) तिनलाई यमलोक पठाइदिए।
17अर्जुनको धनुषबाट छोडिएका बाणले युद्धमा यसरी पीडित भई ती महारथीहरू भयभीत र आतङ्कित भई बिस्तारै पग्लन थाले।
18ती महारथीहरूमध्ये चार सय वीरतापूर्वक रणभूमिमा डटिरहे; र अर्जुनले आफ्ना तीखा बाणले तिनीहरू सबैलाई एक-एक गरी तिनको अन्तिम लेखासम्म पुर्याइदिए।
19(र जो पछाडि थिए, तिनीहरू) त्यस युद्धमा सबै प्रकारका तीखा शर र बाणले पीडित भई अर्जुनबाट टाढा — चारै दिशामा छरिए।
20भाग्दै गरेको सेनाले अग्रभागमा जुन कोलाहल गर्यो, त्यो चट्टानसँग ठोक्किने उर्लंदो समुद्रका छालको गर्जनजस्तै प्रचण्ड थियो।
21हे तात, यसरी आफ्ना बाणले आतङ्कित सेनालाई छरपस्ट पारेर पृथापुत्र अर्जुन सूतपुत्रद्वारा सञ्चालित टुकडीतिर बढे।
22शत्रुहरूतिर बढ्दै गर्दा अर्जुनले जुन महान् ध्वनि गरे, त्यो प्राचीन कालमा सर्पहरूमाथि झम्टिने गरुडको ध्वनिजस्तै थियो।
23पार्थको दर्शनका लागि उत्सुक महाबली भीमसेन त्यस ध्वनिले परम प्रसन्न भए।
24हे राजन्, यो सुनेर कि पार्थ आइपुगे, ती प्रचण्ड भीमसेन आफ्ना प्राणको चिन्ता छाडेर तपाईंका सेनालाई पीडित पार्न थाले।
25वायुदेवका पुत्र र स्वयं वायुकै समान पराक्रम तथा वेग भएका ती वीर भीम त्यस युद्धमा साक्षात् वायुजस्तै नै विचरण गर्न थाले।
26हे जगत्पते, हे राजन्, उनीद्वारा यसरी थिचिँदा तपाईंको सेना उच्च समुद्रमा भाँचिएको डुङ्गाजस्तै डगमगाउन र लडखडाउन थाल्यो।
27तब भीमले आफ्ना प्राणघातक अस्त्र तथा हातको महान् फुर्तीले त्यस सेनासमूहमा निर्दय संहार मच्चाउँदै तिनीहरूलाई यमलोक पठाइदिए।
28हे भरत, त्यस युद्धमा कल्पान्तका यमराजजस्तै विचरण गरिरहेका भीमको अद्भुत पराक्रम देखेर तपाईंका योद्धाहरू अत्यन्त व्याकुल भए।
29हे भरतश्रेष्ठ, हे भरत, आफ्ना श्रेष्ठ सिपाहीहरू यसरी भीमसेनबाट परास्त भइरहेको देखेर राजा दुर्योधनले आफ्ना सम्पूर्ण सेना, सेनापति र अन्य महारथीलाई सम्बोधन गर्दै यी वचन भने — "तिमीहरू सबै मिलेर भीमसँग युद्ध गर र उसलाई ढालिदेऊ (किनभने पाण्डवहरूको भाग्य उसैमा टिकेको छ)।
30ऊ (भीमसेन) ढल्यो भने, म पाण्डवसेनालाई मारिसकिएकै ठान्न सक्छु।" तपाईंका पुत्रको यस आज्ञाको पालन गर्दै सम्पूर्ण सामन्तराजाहरूले चारैतिरबाट (प्रहार गर्दै) भीमलाई बाणको घना वर्षाले ढाकिदिए।
31हे महाराज, हे राजाहरूका राजा, विजयका इच्छुक हात्ती र मानिसहरूको समूह तथा रथ र घोडाहरू वृकोदरको वरिपरि बाक्लिए।
32वीरोचित गुणले सम्पन्न ती भरतकुलश्रेष्ठ यसरी वीरहरूका ती साहसी दलले घेरिँदा यस्ता शोभायमान भए मानौँ असङ्ख्य दमकिरहेका नक्षत्रका बीचमा आफ्नो आभा छर्ने देदीप्यमान चन्द्रमा होस्।
33हे महाराज, त्यस युद्धमा ती नरश्रेष्ठ आफ्नो परिवेशका बीचमा पूर्ण चन्द्रमाजस्तै अत्यन्त सुन्दर देखिँदै थिए। उनी साक्षात् अर्जुनजस्तै लाग्थे। उनी र अर्जुनमा कुनै अन्तर थिएन।
34क्रोधले दन्किएका आँखा भएका ती सम्पूर्ण राजा वृकोदरको वध गर्न उद्यत भई उनीमाथि आफ्ना अस्त्रको वर्षा गर्न थाले।
35जसरी माछाले जालबाट आफूलाई छुटाइहाल्छ, त्यसै गरी भीमले तिनका बाण सोझै काट्दै आफूलाई त्यस युद्धको दबाबबाट मुक्त गरे।
36हे भरत, आफ्नो सामु आएका दस हजार हात्ती, दुई लाख दुई सय मानिस, सय महारथी र पाँच हजार घोडाको वध गरेर भीमले त्यहाँ साँच्चै रगतको नदी बगाइदिए।
37त्यस संहारमा रगत पानीजस्तै बग्यो र त्यसमा रथहरू भुमरी बने, हात्तीहरू गोही, घोडा र मानिसहरू मकर र माछा तथा पशुहरूका रौँ शैवाल र लेउ — यी सबै त्यसमा पौडिन थाले। धडबाट काटिएका पाखुरा सर्पजस्तै पौडिन्थे र त्यस रगतको धारामा बहुमूल्य रत्न भरिएका थिए; तिघ्रा र मज्जा त्यसका ग्राह बने र हिलो तथा मानिसका शिर त्यसका पर्वत। फलामे मुद्गर र गदाहरू पनि त्यसमा सर्पजस्तै पौडिरहेका थिए, र धनुष तथा बाण त्यसका डुङ्गा बने, जसका सहारामा मानिसहरूले त्यस भयङ्कर रगतको धारा तर्ने प्रयत्न गर्थे; ध्वजा र छत्र त्यसमा हाँसजस्तै बग्थे र बहुमूल्य शिरका आभूषण त्यसका फिँज थिए। पृथ्वीबाट उठ्ने धूलो त्यस धाराका छालजस्तै थियो र रत्नजडित हारहरू अनेक कमलजस्तै देखिन्थे; त्यस धारालाई केवल वीरहरूले मात्रै तर्न सक्थे, जबकि कायरहरू त्यसमा उत्रिनासाथ डुब्थे। दह्रा सिपाहीका हात जसका ग्राह र गोही बनेका थिए, त्यो उर्लंदो धारा यमलोकतिर बग्दै थियो। र त्यस बाघजस्तै प्रचण्ड पुरुषले त्यसलाई बगाइरहे। र जसरी पापी र अधर्मी मानिसहरूले वैतरणी तर्न सक्दैनन्, त्यसै गरी पराक्रम र साहसविहीन मानिसहरूका लागि रगतको त्यो भयावह धारा अपार थियो र तिनका हृदय भयले काँप्थे।
38(र) त्यहाँ महारथीहरूमा श्रेष्ठ ती पाण्डुपुत्र हजारौँ-लाखौँ शत्रुको वध गर्दै भित्र पसे।
39भीमसेनलाई युद्धमा यसरी विचरण गरिरहेको देखेर राजा दुर्योधनले शकुनिलाई यी वचन भने —
40हे मामा, यस सर्वशक्तिमान् भीमसेनलाई युद्धमा परास्त गर्नुहोस्। पाण्डवहरूको विशाल सेनामाथिको विजय उसैको अन्तिम पतनमा टिकेको छ।
41हे राजन्, यसरी भनिएपछि व्यूहबद्ध महारथीहरूका समकक्ष सुबलका बलवान् पुत्र आफ्ना भाइहरूले घेरिएर अघि बढे। त्यस युद्धमा प्रचण्ड बलशाली भीमको सामना गरेर ती वीरले उनको वेगलाई त्यसै गरी रोके जसरी कुनै महाद्वीपले समुद्रका छाल रोक्छ।
42र (सुबलका बलवान् पुत्रले आफूमाथि छोडेका) तीखा बाणको प्रतिरोधका बाबजुद भीम (भयङ्कर रूपमा) उनको नजिकै पुगे। यसमा हे राजाहरूका राजा, शकुनिले सुनका प्वाँख भएका र ढुङ्गामा उधिनिएका अनेक लामा बाण फ्याँकेर भीमको हृदयस्थलमा प्रहार गरे।
43हे महाराज, कङ्क र मयूरका प्वाँख भएका ती भयङ्कर बाणले महात्मा पाण्डुपुत्रको कवच छेडेर उनका मर्मस्थलमा गहिरो गाडिए।
44हे भरत, युद्धमा यसरी आहत भई भीमले तब एक्कासि सुबलका पुत्रमाथि सुनले मोहोरिएको एउटा बाण फ्याँके।
45र हे राजन्, आफ्ना शत्रुहरूलाई दुःख दिने तथा हस्तलाघवमा निपुण बलवान् शकुनिले त्यस भयङ्कर अस्त्रको, जब त्यो उनीतिर बढिरहेको थियो, सात टुक्रा पारिदिए।
46हे राजन्, आफ्नो अस्त्र यसरी भुइँमा खसेको देखेर क्रोधले भरिएका भीमले कुनै कठिनाइबिनै एउटा भल्लले सुबलका पुत्रको धनुष दुई टुक्रा पारिदिए।
47यसमा सुबलका बलवान् पुत्रले त्यो निकम्मा भएको धनुष फ्याँकेर अत्यन्त फुर्तीका साथ एउटा नयाँ धनुष तथा सोह्र भल्ल उठाए।
48र हे राजन्, सुबलका पुत्रले दुई बाणले सारथिमाथि र सातले भीममाथि प्रहार गरे; एउटा बाणले ध्वजा र दुईले छत्र काटिदिए; र हे जगत्पते, बाँकी चार भल्लले चारै घोडा छेडिदिए।
49हे राजन्, यसबाट क्रुद्ध भई बलवान् भीमले त्यस युद्धमा फलामको बनेको र सुनले मोहोरिएको डण्डी भएको एउटा अस्त्र फ्याँके।
50सर्पको जिब्रोजस्तै चञ्चल त्यो अस्त्र भीमका पाखुराबाट यसरी छोडिएर वेगपूर्वक सुबलका ती कुलीन पुत्रको रथमा आइपुग्यो।
51(र) उनले (सुबलका पुत्रले) सुनले अलङ्कृत त्यस अस्त्रलाई समाते र हे जगत्पते, त्यसलाई क्रोधपूर्ण मुद्राले पुनः भीमसेनमाथि नै फ्याँकिदिए।
52त्यो अस्त्र महात्मा पाण्डुपुत्रको देब्रे पाखुरा छेडेर भुइँमा दौडिने बिजुलीको चमकजस्तै खस्यो।
53तब धृतराष्ट्रपुत्रहरूले चारैतिरबाट आफ्नो घोर सिंहनादले आकाश गुन्जाइदिए; तर हे राजन्, भीमले ती महासाहसी शत्रुहरूको त्यो सिंहनाद सहन सकेनन्।
54हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, ती अत्यन्त बलवान् पुरुष (भीम)ले ताँदो चढाइएको अर्को धनुष लिएर करिब क्षणभरमै सुबलका ती महाबली पुत्रलाई तथा उनका ती सेनालाई, जो आफ्ना प्राणको अलिकति पनि चिन्ता नगरी वीरतापूर्वक लडिरहेका थिए, बाणको वर्षाले ढाकिदिए।
55हे जगत्पते, ती महाबली पुरुष (भीमसेन)ले परम साहसका साथ उनका (शकुनिका) चारै घोडा ढालिदिए, अनि उनका सारथिलाई चिरनिद्रामा सुताइदिए र एउटा भल्लले आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीको ध्वजा काटिदिए।
56घोडाविहीन त्यस रथबाट हतारिँदै हाम फालेर नरश्रेष्ठ शकुनि क्रोधले दन्किएका आँखा र तानिएको धनुषसहित भुइँमा उभिए र निरन्तर लामो सास फेर्न थाले।
57र तब हे राजन्, उनले चारैतिरबाट असङ्ख्य बाणले भीमलाई ढाकिदिए। तब महाबली भीमले महान् क्रोधका साथ शकुनिका बाण काटेर उनीमाथि तीखा बाणको समूह छोडे।
58हे राजन्, आफ्नो बलवान् आक्रामकद्वारा यसरी पीडित भई ती शत्रुनाशक (शकुनि) प्रायः मृतप्राय भई पृथ्वीमा ढले।
59हे जगत्पते, उनलाई (शकुनिलाई) यस्तो शोचनीय दशामा देखेर तपाईंका पुत्रले उनलाई आफ्नै रथमा राखेर भीमसेनकै सामुबाट रणभूमिबाहिर निकालेर लगे।
60नरश्रेष्ठ शकुनिलाई यसरी ढलेको र दुर्योधनको रथमा लगिएको देखेर सम्राट्का सेनाहरू हतारिँदै रणभूमिबाट पछि हट्न थाले र भीमसेनकै भयले चारै दिशामा भागे।
61हे महाराज, सुबलका पुत्र त्यस श्रेष्ठ धनुर्धर (भीमसेन)द्वारा यसरी परास्त र पराजित भएपछि तपाईंका पुत्र दुर्योधन भयभीत भई तथा आफ्ना मामा शकुनिको प्राणको चिन्ताले रणभूमि छाडेर आफ्ना तेजस्वी घोडा प्रचण्ड वेगले हाँक्दै गए।
62हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, राजालाई यसरी युद्धबाट भागेको देखेर उनका ती सम्पूर्ण सेना, जो हातहातैको घोर सङ्घर्षमा लागिरहेका थिए, चारै दिशामा छरिन थाले।
63धृतराष्ट्रका सम्पूर्ण सेनालाई यसरी प्रत्येक दिशामा छरिएको देखेर भीम प्रचण्ड वेगले तिनीहरूमाथि जाइलागे र असङ्ख्य बाणले तिनीहरूमाथि आक्रमण गरे।
64हे महाराज, भीमद्वारा यसरी पीडित भई धृतराष्ट्रको सेनाका ती भाग्दै गरेका दल (एकसाथ कर्णको पक्षतिर बढे)।
65र त्यहाँ पुगेर तथा (सेनापति कर्ण)लाई आफ्नो बीचमा राखेर तिनीहरू पुनः त्यहीँ डटे। जसरी डुङ्गा भाँचिएका नाविकहरूलाई कुनै द्वीपमा पुगेपछि सान्त्वना मिल्छ, त्यसै गरी तपाईंको व्यथित सेना ती महाबली कर्णलाई पाएर प्रसन्नतापूर्वक उभियो। हे भरतवंशश्रेष्ठ, हे नरश्रेष्ठ, हे जगत्पते, त्यसपछि तिनीहरू मृत्युलाई नै आफ्नो अन्तिम लक्ष्य बनाएर अघि बढे।