कर्ण पर्व — कर्ण और शल्य के वाग्युद्ध की समाप्ति
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक एवं स्त्री पर्व · अध्याय 45
संस्कृत
1कर्ण उवाच हन्त शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते। उच्यमानं मया सम्यक् त्वमेकाग्रमनाः शृणु।॥
2ब्राह्मणः किल नो गेहमध्यगच्छत् पुरातिथिः। आचारं तत्र सम्प्रेक्ष्य प्रीतो वचनमब्रवीत्॥
3मया हिमवतः शृङ्गमेकेनाध्युषितं चिरम्। दृष्टांश्च बहवो देशा नानाधर्मसमावृताः॥
4न च केन च धर्मेण विरुध्यन्ते प्रजा इमाः। सर्व हि तेऽब्रुवन् धर्मं यदुक्तं वेदपारगैः॥
5अटता तु ततो देशान् नानाधर्मसमाकुलान्। आगच्छता महाराज वाहीकेषु निशामितम्॥
6तत्र वै ब्राह्मणो भूत्वा ततो भवति क्षत्रियः। वैश्यः शूद्रश्च वाहीकस्ततो भवति नापितः॥
7नापितंश्च ततो भूत्वा पुनर्भवति ब्राह्मणः। द्विजो भूत्वा च तत्रैव पुनर्दासोऽभिजायते॥
8भवन्त्येककुले विप्राः प्रसृष्टा: कामचारिणः। गान्धारा मद्रकांश्चैव वाहीकांचाल्पचेतसः॥
9एतन्मया श्रुतं तत्र धर्मसंकरकारकम्। कृत्स्त्रामटित्वा पृथिवीं वाहीकेषु विपर्ययः॥
10हन्त शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमे ते। यदप्यन्योऽबवीद् वाक्यं वाहीकानां च कुत्सितम्॥१०
11सती पुरा हृता काचिदारट्टात् किल दस्युभिः। अधर्मतंश्योपयाता सा तानभ्यशपत् ततः॥
12बालां बन्धुमती यन्मामधर्मेणोपगच्छथ। तस्मानार्यो भविष्यन्ति बन्धक्यो वै कुलस्य च॥
13न चैवास्मात् प्रमोक्षध्वं घोरात् पापानराधमाः। तस्मात् तेषां भागहरा भागिनेया न सूनवः॥
14कुरवः सहपञ्चाला: शाल्वा मत्स्याः सनैमिषाः। कोसलाः काशपौण्ड्राश्च कालिङ्गा मागधास्तथा।॥ चेदयंश्च महाभागा धर्मं जानान्ति शाश्वतम्। नानादेशेषु सन्तंश्च प्रायो बाह्यलयादृते॥
15आ मत्स्येभ्यः कुरुपञ्चालदेश्या आ नैमिषाचेदयो ये विशिष्टाः। धर्म पुराणमुपजीवन्ति सन्तो मद्रादृते पाञ्चनदांश्च जिह्यान्॥
16स्तूष्णीभूतो जडवच्छल्य भूयाः। त्वं तस्य गोप्ता च जनस्य राजा षड्भागहर्ता शुभदृष्कृतस्य॥
17अथवा दुष्कृतस्य त्वं हर्ता तेषामरक्षिता। रक्षिता पुण्यभागाजा प्रजानां त्वं ह्यपुण्यभाक्॥
18पूज्यमाने पुरा धर्मे सर्वदेशेषु शाश्वते। धर्मं पाञ्चनदं दृष्ट्वा धिगित्याह पितामहः॥
19व्रात्यानां दासमीयानां कृतेऽप्यशुभकर्मणाम्। ब्रह्मणा निन्दिते धर्मे स त्वं लोके किमब्रवीः॥
20इति पाञ्चनदं धर्ममवमेने पितामहः। स्वधर्मस्थेषु वर्षेषु सोऽप्येतान् नाभ्यपूजयत्॥
21हन्त शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते। कल्माषपादः सरसि निमजन् राक्षसोऽब्रवीत्॥
22क्षत्रिस्य मलं भक्ष्यं ब्राह्मणस्याश्रुतं मलम्। मलं पृथिव्यां वाहीकाः स्त्रीणां मद्रस्त्रियो मलम्॥२३
23निमज्जमानमुद्धत्य कश्चिद् राजा निशाचरम्। अपृच्छत् तेन चाख्यातं प्रोक्तवांस्तन्निबोध मे॥
24मानुषाणां मलं म्लेच्छा म्लेच्छाना मौष्ट्रिका मलम्। शौण्डिकानां मलं घण्ढाः षण्ढानां राजयाजकाः॥२५
25राजयाजकयाज्यानां मद्रकाणां च यन्मलम्। तद् भवेद् वै तव मलं यद्यस्मान विमुञ्चसि॥
26इति रक्षोपसृष्टेषु विषवीर्यहतेषु च। राक्षसं भैषजं प्रोक्तं संसिद्धवचनोत्तरम्॥
27ब्राह्यं पञ्चालाः कौरवेयास्तु धर्म्य सत्यं मत्स्याः शूरसेनाश्च यज्ञम्। प्राच्या दासा वृषला दाक्षिणात्याः स्तेना वाहीका: संकरा वै सुराष्ट्राः॥
28कृतघ्नता परवित्तपहारो मद्यपानं गुरुदारावमर्दः। वावपारुष्यं गोवधो रात्रिचर्या बहिर्गेहं परवस्त्रोपभोगः॥
29येषां धर्मस्तान् प्रति नास्त्यधर्मो ह्यारट्टानां पञ्चनदान धिगस्तु। आ पाञ्चाल्येभ्यः कुरवो नैमिषाश्च मत्स्याश्चैतेऽप्यथ जानन्ति धर्मम्। अथोदीच्याश्चाङ्गका मागधाश्च शिष्टान् धर्मानुपजीवन्ति वृद्धाः॥
30प्राची दिशं श्रिता देवा जातवेदः पुरोगमाः। दक्षिणां पितरो गुप्तां यमेन शुभकर्मणा॥
31प्रतीची वरुणः पाति पालयानः सुरान् बली। उदीची भगवान् सोमो ब्राह्मणैः सह रक्षति॥
32तथा रक्षः पिशाचाच हिमवन्तं नगोत्तमम्। गुह्यकाश्च महाराज पर्वतं गन्धमादनम्॥
33ध्रुवः सर्वाणि भूतानि विष्णुः पाति जनार्दनः। इङ्गितज्ञाश्च मगधाः प्रेक्षितज्ञाश्च कोसलाः॥
34अर्थोक्ताः कुरुपञ्चालाः शाल्वाः कृत्स्नानुशासनाः। पर्वतीयाच विषमा यथैव शिवयस्तथा॥
35सर्वज्ञा यवना राजशूश्चैव विशेषतः। म्लेच्छाः स्वसंज्ञानियता नानुक्तमितरे जनाः॥
36प्रतिरथास्तु वाहिका न च केचन मद्रकाः। स त्वमेतादृशः शल्य नोत्तरं वक्तुमर्हसि॥
37साधोः पानं गुरुतल्यावमर्दो भ्रूणहत्या परवित्तापहारः। येषां धर्मस्तान् प्रति नास्त्यधर्म आरट्टजान् पञ्चनदान् धिगस्तु॥
38एतज्ज्ञावा जोषमास्स्व प्रतीपं मा स्म वै कृथाः। मा त्वां पूर्वमहं हत्वा हनिष्ये केशवार्जुनौ॥
39शल्य उवाच आतुराणां परित्याग: स्वदारसुतविक्रयः। अङ्गे प्रवर्तते कर्ण येषामधिपतिर्भवान्॥
40रथातिरथसंख्यायां यत् त्वां भीष्मस्तदाब्रवीत्। तान् विदित्वाऽऽत्मनो दोषान् निर्मन्युभव मा क्रुधः॥४
41सर्वत्र ब्राह्मणा सन्ति सन्ति सर्वत्र क्षत्रियाः। वैश्याः शूद्रास्तथा कर्ण स्त्रियः साध्व्यश्च सुव्रताः॥
42रमन्ते चोपहासने पुरुषाः पुरुषैः सह अन्योन्यमवतक्षन्तो देशे देशे समैथुनाः॥
43परवाच्येषु निपणः सर्वो भवति सर्वदा। आत्मवाच्यं न जानीते जानन्नपि च मुह्यति॥
44सर्वत्र सन्ति राजानः स्वं स्वं धर्ममनुव्रताः। दुर्मनुष्यान् निगृह्णन्ति सन्ति सर्वत्र धार्मिका॥
45न कर्ण देशसामान्यात् सर्वः पापं निषेवते। यादृशाः स्वस्वभावेन देवा अपि न तादृशा॥
46संजय उवाच ततो दुर्योधन राजा कर्णशल्याववारयत्। सखिभावेन राधेयं शल्यं स्वाञ्जल्यकेन च॥
47ततो निवारितः कर्णो धार्तराष्ट्रेण मारिष। कर्णोऽपिनोत्तरं प्राह शल्योऽप्यभिमुखः परान्। ततः प्रहस्य राधेयः पुनर्याहीत्यचोदयत्॥
अंग्रेज़ी
1Karna said You should know all this, O Shalya, I shall again speak. Hear attentively what I say.
2Once on a time a Brahmana came to our houses as a guest. he was highly pleased with
3I lived for a long time alone on a summit of the Himalaya mountain, since then I have seen various countries following various religions.
4But I have never seen a country where all the people are irreligious, All the races I have met with recognise as religion what has been declared by persons conversant with the Vedas.
5Wandering through various countries following diverse religions, I came at last O king, among the Vahikas. There I heard,
6That one at first becomes a Brahmana and then becomes a Kshatriya, A Vahika after that will become a Vaishya, then a Sudra and then a barber.
7Having become a barber he will again become a Brahmana. Attaining again to the position of a Brahmana he will again become a slave.
8One member of a family becomes a Brahmana, All others falling off from virtue act as they please. The Govharas, the Madrakas and the little-witted Vahikas are such.
9Having wandered over the entire earth I heard of these sinful practices and irregularities amongst the Vahikas.
10You should know this, O Shalya; I will speak to you again these words blaming the Vahikas which another person said to me.
11In the days of yore a chaste woman of the country of Aratta was abducted by robbers; they violated her, on which she imprecated a
12As you have sinfully ravished a girl who has no husband all the women of your families will become unchaste.
13You villains, you will never escape the consequences of this great iniquity. It is for this O Shalya, that the sisters sons of the Arattas become their heirs and not their own sons,
14Kauravas with the Panchalas, the Shalyas, the Matsyas, the Naimishas, the Koshalas, the Kashapaunctras, the Kalingas, the Maghadas and the Chedis, who are all blessed, are conversant with the eternal religion. Even the wicked of every country know what religion is; the Balhikas are however divested of piety.
15The Matsyas, the Kurus, the Panchalas, the Naimishas and all other respectable races know the eternal truths of religion. This cannot be said of the Madrakas and the wily people that live in the land of the five rivers.
16Knowing all these, O Shalya, O king, you should hold your tongue like one of base words in all matters connected with religion and virtue. You are the guardian and the king of this race and therefore partake of the tenth part of their virtue and sin.
17Or perhaps you pertake of the sixth portion of their sins only for you never protect them. A king who protects his people is only entitled to the sixth portion of their virtue. You are not a sharer of their virtue.
18In the days of yore when the eternal religion was held in reverence in all countries, the grand-father, marking the conduct of those living in the land of five rivers, denounced them.
19When even in the golden age the Brahman had consumed those fallen men of evil deeds who were begotten by Sudra on others' wives who can put them to shame?
20Thus did the grand-father condemn the practices of the land of five rivers. When all the people observed the duties of their respective orders he had to find fault with those people.
21You should know all this, O Shalya, I will speak again to you. A Rakshasa by the name of Kamalashapada, while bathing in a tank said.
22Begging is a Kshatriya's dirt, the nonobservance of vows is that of Brahmana. The Vahikas are the dirt of the earth and the Madra women are the dirt of the whole female sex.
23While going down the stream a king rescued the Rakshasa. Asked by the former the latter gave this answer. I will recite it to you, listen.
24The Mlechas are the dirt of the humanity, the oil-men are the dirt of Mlechas; eunuchs are the dirt of oilmen. And they who appoint Kshatriyas as priests in their yagnas are the dirt of eunuchs.
25The sin of those persons who appoint Kshatriyas as their priests as well as that of the Madrakas will visit you if you do not abandon me.
26This was declared by the Rakshasa as the Mantra that should be used as a remedy for curing a person possessed by a Rakshasa or one killed by poison.
27The Panchalas observe the duties laid down in the Vedas; the Kauravas observe truth; the Matsyas Surasena perform Yajnas; the people of the east follow the conduct of the Sudras. Those of the south are fallen; the Bahikas are thieves, the Saurashtras are bastards.
28They are defiled by ingratitude, theft, drunkenness, adultery with the wives of their preceptors, harshness of speech, slaughter of kine, absence from house during night for bad purposes, the using of other people's ornaments. What sin is there that they cannot commit? Fie on Arathas and the people of the land of the five rivers.
29The Panchalas, the Kauravas, the Naimishas, the Matsyas all these are conversant with religion. Even the old people of the North, the Angas and Magadhas follow the practice of the pious.
30Many gods, led by Agni, reside in the East. The ancestral manes live in the South presided our by Yama the just.
31The West is ruled over by the powerful Varuna, who is superior to all the gods there. The North is guarded by the Divine along with the Brahmanas.
32The Rakshasas and Pichashas protect Himavat, the best of mountains. The Guhykas protect, O great king, the mount Gandhamadana. Forsooth does Vishnu otherwise called Janardana all creatures.
33The Magadhas are conversánt with hints, the Koshalas can understand what they see. The Kurus and Panchalas can understand halfexpressed words. The Shalyas cannot understand till the whole thing is expressed.
34The mountaineers like Sivis are very dull. The Yavanas are omniscient, O king and the Suras and particularly so.
35The Mlechchas are steeped in their own fanciful creations-other inferior people cannot understand any thing. Bahikas never accept good counsels and Madrakas are none amongst protect them. You are such, O Shalya, you should not give me any reply.
36Madras are called the dirt of all nations on earth so the Madra woman is called the dirt of the entire female sex.
37There is none more wretched than he whose duty consists in drinking wine, violating the bed of his preceptor, destroying the embryo by miscarriage and robbing other people of their riches. Oh fie on the Arthas and the people of the land of five rivers.
38Knowing this, be silent. do not try to contradict me. Do not make me kill Keshava and Arjuna after having killed you first.
39Shalya said To forsake the distressed and sell children with wives are the practices of Angas whose king you are, O Karna.
40Remembering your faults that were recited by Bhishma before the assembled car-warriors and mighty car-warriors drive away your anger and be not angry.
41In every country, O Karma, there are Brahmanas, the Kshatriyas, the Vaishyas, the Sudras and the chaste women observant of good vows.
42In every country there are kings observant of their own religions and engaged in repressing the wicked. And in every country there are virtuous men.
43There is in every country and every moment men who are experts in speaking of the faults of others. There is none who knows his own faults and knowing them becomes ashamed.
44In every country there are kings observant of their own religions and engaged in repressing the wicked. And in every country there are virtuous men.
45There is no country, O Karma, where every one is sinful. There are men in many countries who excel even the gods by their good conduct.
46Sanjaya said Thereupon the king Duryodhana stopped Karna Shalya, addressing the son of Radha as a friend and requesting Shalya with joined hands.
47Karna was pacified, Osire and did not speak anything more. Shalya, then advanced against his enemies. Thereupon smilingly Karna once more excited Shalya saying-"go on."
हिन्दी
1कर्ण ने कहा — हे शल्य, आपको यह सब जान लेना चाहिए; मैं और भी कहूँगा। मैं जो कहता हूँ उसे ध्यानपूर्वक सुनिए।
2एक बार एक ब्राह्मण अतिथि के रूप में हमारे घर आए। वे अत्यन्त प्रसन्न हुए और उन्होंने कहा —
3'मैं दीर्घकाल तक हिमालय पर्वत के एक शिखर पर अकेला रहा; तब से मैंने नाना धर्मों का पालन करने वाले नाना देश देखे हैं।
4किन्तु मैंने ऐसा कोई देश नहीं देखा जहाँ सब लोग अधर्मी हों। जिन-जिन जातियों से मेरा साक्षात्कार हुआ, वे सब उसी को धर्म मानती हैं जो वेदज्ञ पुरुषों द्वारा घोषित किया गया है।
5भिन्न-भिन्न धर्मों का पालन करने वाले नाना देशों में विचरते हुए हे राजन्, मैं अन्ततः बाह्लीकों के बीच पहुँचा। वहाँ मैंने सुना —
6कि कोई पहले ब्राह्मण बनता है, फिर क्षत्रिय बनता है। बाह्लीक उसके पश्चात् वैश्य बनेगा, फिर शूद्र और फिर नापित।
7नापित बन जाने पर वह पुनः ब्राह्मण बन जाएगा। पुनः ब्राह्मण का पद प्राप्त करके वह फिर दास बन जाएगा।
8एक ही कुल का एक सदस्य ब्राह्मण बनता है, शेष सब धर्म से भ्रष्ट होकर मनमाना आचरण करते हैं। गोव्हार, मद्रक और अल्पबुद्धि बाह्लीक ऐसे ही हैं।
9सम्पूर्ण पृथ्वी पर विचरण करके मैंने बाह्लीकों में ही ये पापपूर्ण आचरण और अनियमितताएँ सुनीं।'
10हे शल्य, आपको यह जान लेना चाहिए; मैं आपसे पुनः बाह्लीकों की निन्दा करने वाले वे वचन कहूँगा जो किसी अन्य पुरुष ने मुझसे कहे थे।
11प्राचीन काल में आरट्ट देश की एक पतिव्रता स्त्री का लुटेरों ने अपहरण किया; उन्होंने उसका शील भंग किया, जिस पर उसने शाप दिया —
12'चूँकि तुमने एक पतिहीन कन्या का पापपूर्वक बलात्कार किया है, अतः तुम्हारे कुलों की समस्त स्त्रियाँ व्यभिचारिणी हो जाएँगी।
13हे दुष्टो, तुम इस महान् पाप के परिणाम से कभी बच न सकोगे।' हे शल्य, इसी कारण आरट्टों के भानजे उनके उत्तराधिकारी होते हैं, उनके अपने पुत्र नहीं।
14पाञ्चालों सहित कौरव, शाल्व, मत्स्य, नैमिष, कोसल, काशी-पौण्ड्र, कलिंग, मगध और चेदि — ये सब पुण्यशील हैं और सनातन धर्म से परिचित हैं। प्रत्येक देश के दुष्ट पुरुष भी यह जानते हैं कि धर्म क्या है; किन्तु बाह्लीक धर्म से सर्वथा रहित हैं।
15मत्स्य, कुरु, पाञ्चाल, नैमिष तथा अन्य समस्त सम्माननीय जातियाँ धर्म के सनातन सत्यों को जानती हैं। यह बात मद्रकों तथा पाँच नदियों की भूमि में रहने वाले कपटी लोगों के विषय में नहीं कही जा सकती।
16हे शल्य, हे राजन्, यह सब जानकर आपको धर्म और सदाचार से सम्बद्ध समस्त विषयों में नीच वचन बोलने वाले पुरुष के समान अपनी जिह्वा को रोक लेना चाहिए। आप इस जाति के रक्षक और राजा हैं, अतः उनके पुण्य और पाप के दसवें भाग के भागी हैं।
17अथवा सम्भवतः आप केवल उनके पापों के छठे भाग के ही भागी हैं, क्योंकि आप उनकी रक्षा कभी नहीं करते। जो राजा अपनी प्रजा की रक्षा करता है, वही उनके पुण्य के छठे भाग का अधिकारी होता है। आप उनके पुण्य के भागी नहीं हैं।
18प्राचीन काल में जब समस्त देशों में सनातन धर्म का आदर होता था, तब पितामह ने पाँच नदियों की भूमि में रहने वालों के आचरण को देखकर उनकी निन्दा की थी।
19जब सत्ययुग में भी ब्रह्मा ने उन पतित, दुष्कर्मी पुरुषों की भर्त्सना की जो शूद्रों द्वारा दूसरों की स्त्रियों में उत्पन्न हुए थे, तब उन्हें लज्जित कौन कर सकता है?
20इस प्रकार पितामह ने पाँच नदियों की भूमि के आचरणों की निन्दा की। जब समस्त लोग अपने-अपने वर्ण के धर्मों का पालन करते थे, तब भी उन्हें उन लोगों में दोष निकालना पड़ा।
21हे शल्य, आपको यह सब जान लेना चाहिए; मैं और भी कहूँगा। कमलशपाद नामक एक राक्षस ने एक सरोवर में स्नान करते हुए कहा था —
22'भिक्षा माँगना क्षत्रिय का मल है, व्रतों का पालन न करना ब्राह्मण का। बाह्लीक पृथ्वी का मल हैं और मद्र-स्त्रियाँ समस्त स्त्रीजाति का मल हैं।'
23धारा में बहते जाते हुए उस राक्षस को एक राजा ने बचाया। राजा के पूछने पर उस राक्षस ने यह उत्तर दिया। मैं वह आपको सुनाऊँगा, सुनिए।
24'म्लेच्छ मानवता के मल हैं, तैली म्लेच्छों के मल हैं; क्लीब तैलियों के मल हैं। और जो अपने यज्ञों में क्षत्रियों को पुरोहित नियुक्त करते हैं, वे क्लीबों के भी मल हैं।
25जो पुरुष क्षत्रियों को अपना पुरोहित नियुक्त करते हैं उनका पाप तथा मद्रकों का पाप आप पर आ पड़ेगा, यदि आपने मुझे न छोड़ा।'
26उस राक्षस ने इसे ऐसे मन्त्र के रूप में घोषित किया, जिसका प्रयोग राक्षस से ग्रस्त अथवा विष से मारे गए पुरुष के उपचार के लिए किया जाना चाहिए।
27पाञ्चाल वेदों में विहित धर्मों का पालन करते हैं; कौरव सत्य का पालन करते हैं; मत्स्य और शूरसेन यज्ञ करते हैं; पूर्व के लोग शूद्रों का आचरण करते हैं। दक्षिण के लोग पतित हैं; बाह्लीक चोर हैं; सौराष्ट्र वर्णसंकर हैं।
28वे कृतघ्नता, चोरी, मद्यपान, गुरुपत्नीगमन, कठोर वाणी, गोवध, बुरे प्रयोजनों से रात में घर से बाहर रहने तथा दूसरों के आभूषण पहनने से दूषित हैं। ऐसा कौन-सा पाप है जो वे न कर सकें? आरट्टों और पाँच नदियों की भूमि के लोगों को धिक्कार है।
29पाञ्चाल, कौरव, नैमिष, मत्स्य — ये सब धर्म से परिचित हैं। उत्तर के वृद्धजन तथा अंग और मगध के लोग भी धर्मात्माओं के आचरण का पालन करते हैं।
30अग्नि के नेतृत्व में अनेक देवता पूर्व दिशा में निवास करते हैं। धर्मराज यम की अध्यक्षता में पितरगण दक्षिण दिशा में रहते हैं।
31पश्चिम पर बलशाली वरुण का शासन है, जो वहाँ समस्त देवताओं से श्रेष्ठ हैं। उत्तर की रक्षा ब्राह्मणों सहित भगवान् करते हैं।
32पर्वतश्रेष्ठ हिमवान् की रक्षा राक्षस और पिशाच करते हैं। हे महाराज, गन्धमादन पर्वत की रक्षा गुह्यक करते हैं। और निश्चय ही जनार्दन नाम से भी विख्यात विष्णु समस्त प्राणियों की रक्षा करते हैं।
33मगध के लोग संकेत मात्र से समझ जाते हैं; कोसल के लोग जो देखते हैं उसे समझ लेते हैं। कुरु और पाञ्चाल अधूरे कहे हुए वचनों को भी समझ जाते हैं। शाल्व तब तक नहीं समझते जब तक पूरी बात कह न दी जाए।
34शिवि जैसे पर्वतवासी अत्यन्त मन्दबुद्धि हैं। हे राजन्, यवन सर्वज्ञ हैं और शूर तो विशेष रूप से।
35म्लेच्छ अपनी ही कल्पित सृष्टियों में डूबे रहते हैं — अन्य निकृष्ट लोग तो कुछ भी नहीं समझ सकते। बाह्लीक कभी सुपरामर्श स्वीकार नहीं करते और मद्रकों में तो ऐसा कोई है ही नहीं जो उनकी रक्षा करे। हे शल्य, आप ऐसे ही हैं; आपको मुझे कोई उत्तर नहीं देना चाहिए।
36जैसे मद्र पृथ्वी की समस्त जातियों का मल कहलाते हैं, वैसे ही मद्र-स्त्री समस्त स्त्रीजाति का मल कहलाती है।
37उससे अधिक अधम कोई नहीं जिसका कर्तव्य ही मद्यपान, गुरुशय्या का दूषण, गर्भपात द्वारा भ्रूणहत्या और दूसरों का धन लूटना हो। ओह, आरट्टों और पाँच नदियों की भूमि के लोगों को धिक्कार है।
38यह जानकर चुप रहिए। मेरा खण्डन करने का प्रयत्न मत कीजिए। ऐसा न हो कि मैं पहले आपका वध करके फिर केशव और अर्जुन का वध करूँ।
39शल्य ने कहा — विपत्ति में पड़े हुए को त्याग देना और पत्नियों सहित सन्तानों को बेच देना — ये अंगों के आचरण हैं, हे कर्ण, जिनके आप राजा हैं।
40रथियों और महारथियों की सभा में भीष्म ने आपके जिन दोषों का उल्लेख किया था, उन्हें स्मरण करके अपना क्रोध दूर कीजिए और क्रुद्ध न हों।
41हे कर्ण, प्रत्येक देश में ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र तथा उत्तम व्रतों का पालन करने वाली पतिव्रता स्त्रियाँ होती हैं।
42प्रत्येक देश में अपने-अपने धर्म का पालन करने वाले और दुष्टों का दमन करने में लगे हुए राजा होते हैं। और प्रत्येक देश में धर्मात्मा पुरुष होते हैं।
43प्रत्येक देश में और प्रत्येक क्षण ऐसे लोग होते हैं जो दूसरों के दोष गिनाने में निपुण हैं। ऐसा कोई नहीं जो अपने ही दोषों को जाने और उन्हें जानकर लज्जित हो।
44प्रत्येक देश में अपने-अपने धर्म का पालन करने वाले और दुष्टों का दमन करने में लगे हुए राजा होते हैं। और प्रत्येक देश में धर्मात्मा पुरुष होते हैं।
45हे कर्ण, ऐसा कोई देश नहीं जहाँ हर कोई पापी हो। अनेक देशों में ऐसे पुरुष हैं जो अपने सदाचार से देवताओं को भी पीछे छोड़ देते हैं।
46सञ्जय ने कहा — तदनन्तर राजा दुर्योधन ने राधापुत्र को मित्र के रूप में सम्बोधित करके और हाथ जोड़कर शल्य से प्रार्थना करके कर्ण और शल्य दोनों को रोका।
47हे तात, कर्ण शान्त हो गए और उन्होंने और कुछ नहीं कहा। तब शल्य अपने शत्रुओं की ओर आगे बढ़े। तदनन्तर कर्ण ने मुस्कराते हुए पुनः शल्य को प्रेरित करते हुए कहा — 'आगे बढ़िए।'
नेपाली
1कर्णले भने — हे शल्य, तपाईंले यो सबै जान्नुपर्दछ; म अझै भन्नेछु। म जे भन्दछु त्यसलाई ध्यानपूर्वक सुन्नुहोस्।
2एक पटक एक ब्राह्मण अतिथिका रूपमा हाम्रो घर आए। उनी अत्यन्त प्रसन्न भए र उनले भने —
3'म दीर्घकालसम्म हिमालय पर्वतको एउटा शिखरमा एक्लै बसेँ; त्यसदेखि मैले नाना धर्मको पालन गर्ने नाना देश देखेको छु।
4तर मैले यस्तो कुनै देश देखिनँ जहाँ सबै मानिस अधर्मी होऊन्। जुन-जुन जातिसँग मेरो साक्षात्कार भयो, ती सबैले त्यसैलाई धर्म मान्दछन् जो वेदज्ञ पुरुषहरूद्वारा घोषित गरिएको छ।
5भिन्न-भिन्न धर्मको पालन गर्ने नाना देशमा विचरण गर्दै हे राजन्, म अन्ततः बाह्लीकहरूका बीचमा पुगेँ। त्यहाँ मैले सुनेँ —
6कि कोही पहिले ब्राह्मण बन्दछ, फेरि क्षत्रिय बन्दछ। बाह्लीक त्यसपछि वैश्य बन्नेछ, फेरि शूद्र र फेरि नापित।
7नापित बनेपछि ऊ पुनः ब्राह्मण बन्नेछ। पुनः ब्राह्मणको पद प्राप्त गरेर ऊ फेरि दास बन्नेछ।
8एउटै कुलको एक सदस्य ब्राह्मण बन्दछ, बाँकी सबै धर्मबाट भ्रष्ट भई मनपरी आचरण गर्दछन्। गोव्हार, मद्रक र अल्पबुद्धि बाह्लीकहरू यस्तै छन्।
9सम्पूर्ण पृथ्वीमा विचरण गरेर मैले बाह्लीकहरूमै यी पापपूर्ण आचरण र अनियमितता सुनेँ।'
10हे शल्य, तपाईंले यो जान्नुपर्दछ; म तपाईंलाई पुनः बाह्लीकहरूको निन्दा गर्ने ती वचन भन्नेछु जो कुनै अर्को पुरुषले मलाई भनेका थिए।
11प्राचीन कालमा आरट्ट देशकी एक पतिव्रता स्त्रीको लुटेराहरूले अपहरण गरे; उनीहरूले उनको शीलभङ्ग गरे, जसमा उनले शाप दिइन् —
12'किनभने तिमीहरूले एक पतिहीन कन्याको पापपूर्वक बलात्कार गरेका छौ, त्यसैले तिमीहरूका कुलका सम्पूर्ण स्त्री व्यभिचारिणी हुनेछन्।
13हे दुष्टहरू, तिमीहरू यस महान् पापको परिणामबाट कहिल्यै बच्न सक्नेछैनौ।' हे शल्य, यसै कारण आरट्टहरूका भान्जा उनीहरूका उत्तराधिकारी हुन्छन्, उनीहरूका आफ्ना पुत्र होइनन्।
14पाञ्चालसहित कौरव, शाल्व, मत्स्य, नैमिष, कोसल, काशी-पौण्ड्र, कलिङ्ग, मगध र चेदि — यी सबै पुण्यशील छन् र सनातन धर्मसँग परिचित छन्। प्रत्येक देशका दुष्ट पुरुषले पनि यो जान्दछन् कि धर्म के हो; तर बाह्लीकहरू धर्मबाट सर्वथा रहित छन्।
15मत्स्य, कुरु, पाञ्चाल, नैमिष तथा अन्य सम्पूर्ण सम्माननीय जातिले धर्मका सनातन सत्यलाई जान्दछन्। यो कुरा मद्रक तथा पाँच नदीको भूमिमा बस्ने कपटी मानिसका विषयमा भन्न सकिँदैन।
16हे शल्य, हे राजन्, यो सबै जानेर तपाईंले धर्म र सदाचारसँग सम्बद्ध सम्पूर्ण विषयमा नीच वचन बोल्ने पुरुषसमान आफ्नो जिब्रोलाई रोक्नुपर्दछ। तपाईं यस जातिका रक्षक र राजा हुनुहुन्छ, त्यसैले उनीहरूका पुण्य र पापको दसौँ भागका भागी हुनुहुन्छ।
17अथवा सम्भवतः तपाईं केवल उनीहरूका पापको छैटौँ भागका मात्र भागी हुनुहुन्छ, किनभने तपाईं उनीहरूको रक्षा कहिल्यै गर्नुहुन्न। जुन राजाले आफ्नी प्रजाको रक्षा गर्दछ, उही उनीहरूका पुण्यको छैटौँ भागको अधिकारी हुन्छ। तपाईं उनीहरूका पुण्यका भागी हुनुहुन्न।
18प्राचीन कालमा जब सम्पूर्ण देशमा सनातन धर्मको आदर हुन्थ्यो, तब पितामहले पाँच नदीको भूमिमा बस्नेहरूको आचरण देखेर उनीहरूको निन्दा गरेका थिए।
19जब सत्ययुगमा पनि ब्रह्माले ती पतित, दुष्कर्मी पुरुषको भर्त्सना गरे जो शूद्रहरूद्वारा अरूका स्त्रीमा उत्पन्न भएका थिए, तब उनीहरूलाई लज्जित कसले पार्न सक्दछ?
20यसरी पितामहले पाँच नदीको भूमिका आचरणको निन्दा गरे। जब सम्पूर्ण मानिसले आ-आफ्ना वर्णका धर्मको पालन गर्दथे, तब पनि उनलाई ती मानिसमा दोष निकाल्नुपर्यो।
21हे शल्य, तपाईंले यो सबै जान्नुपर्दछ; म अझै भन्नेछु। कमलशपाद नामक एक राक्षसले एउटा सरोवरमा स्नान गर्दै भनेका थिए —
22'भिक्षा माग्नु क्षत्रियको मल हो, व्रतको पालन नगर्नु ब्राह्मणको। बाह्लीकहरू पृथ्वीका मल हुन् र मद्र-स्त्रीहरू सम्पूर्ण स्त्रीजातिका मल हुन्।'
23धारमा बग्दै गएका त्यस राक्षसलाई एक राजाले बचाए। राजाले सोध्दा त्यस राक्षसले यो उत्तर दियो। म त्यो तपाईंलाई सुनाउनेछु, सुन्नुहोस्।
24'म्लेच्छहरू मानवताका मल हुन्, तेली म्लेच्छहरूका मल हुन्; क्लीब तेलीहरूका मल हुन्। र जसले आफ्ना यज्ञमा क्षत्रियलाई पुरोहित नियुक्त गर्दछन्, तिनीहरू क्लीबहरूका पनि मल हुन्।
25जुन पुरुषले क्षत्रियलाई आफ्नो पुरोहित नियुक्त गर्दछन् उनीहरूको पाप तथा मद्रकहरूको पाप तपाईंमाथि आइपर्नेछ, यदि तपाईंले मलाई नछोड्नुभयो भने।'
26त्यस राक्षसले यसलाई यस्तो मन्त्रका रूपमा घोषित गर्यो, जसको प्रयोग राक्षसले ग्रसित अथवा विषले मारिएको पुरुषको उपचारका लागि गरिनुपर्दछ।
27पाञ्चालहरूले वेदमा विहित धर्मको पालन गर्दछन्; कौरवहरूले सत्यको पालन गर्दछन्; मत्स्य र शूरसेनहरूले यज्ञ गर्दछन्; पूर्वका मानिसहरूले शूद्रको आचरण गर्दछन्। दक्षिणका मानिसहरू पतित छन्; बाह्लीकहरू चोर हुन्; सौराष्ट्रहरू वर्णसङ्कर हुन्।
28तिनीहरू कृतघ्नता, चोरी, मद्यपान, गुरुपत्नीगमन, कठोर वाणी, गोवध, नराम्रा प्रयोजनले रातमा घरबाहिर रहनु तथा अरूका आभूषण लगाउनुले दूषित छन्। यस्तो कुन पाप छ जो तिनीहरूले नगर्न सकून्? आरट्टहरू र पाँच नदीको भूमिका मानिसहरूलाई धिक्कार छ।
29पाञ्चाल, कौरव, नैमिष, मत्स्य — यी सबै धर्मसँग परिचित छन्। उत्तरका वृद्धजन तथा अङ्ग र मगधका मानिसहरूले पनि धर्मात्माहरूको आचरणको पालन गर्दछन्।
30अग्निको नेतृत्वमा अनेक देवता पूर्व दिशामा बस्दछन्। धर्मराज यमको अध्यक्षतामा पितृगण दक्षिण दिशामा रहन्छन्।
31पश्चिममाथि बलशाली वरुणको शासन छ, जो त्यहाँ सम्पूर्ण देवताभन्दा श्रेष्ठ छन्। उत्तरको रक्षा ब्राह्मणसहित भगवान्ले गर्दछन्।
32पर्वतश्रेष्ठ हिमवान्को रक्षा राक्षस र पिशाचहरूले गर्दछन्। हे महाराज, गन्धमादन पर्वतको रक्षा गुह्यकहरूले गर्दछन्। र निश्चय नै जनार्दन नामले पनि विख्यात विष्णुले सम्पूर्ण प्राणीको रक्षा गर्दछन्।
33मगधका मानिसहरू सङ्केत मात्रले बुझिहाल्छन्; कोसलका मानिसहरूले जे देख्दछन् त्यो बुझिहाल्छन्। कुरु र पाञ्चालले अधुरा भनिएका वचनलाई पनि बुझिहाल्छन्। शाल्वहरूले तबसम्म बुझ्दैनन् जबसम्म पूरा कुरा भनिँदैन।
34शिविजस्ता पर्वतवासीहरू अत्यन्त मन्दबुद्धि छन्। हे राजन्, यवनहरू सर्वज्ञ छन् र शूरहरू त विशेष रूपमा।
35म्लेच्छहरू आफ्नै कल्पित सृष्टिमा डुबिरहन्छन् — अन्य निकृष्ट मानिसहरूले त केही पनि बुझ्न सक्दैनन्। बाह्लीकहरूले कहिल्यै सुपरामर्श स्वीकार गर्दैनन् र मद्रकहरूमा त यस्तो कोही छैन नै जसले उनीहरूको रक्षा गरोस्। हे शल्य, तपाईं यस्तै हुनुहुन्छ; तपाईंले मलाई कुनै उत्तर दिनु हुँदैन।
36जसरी मद्रहरू पृथ्वीका सम्पूर्ण जातिका मल भनिन्छन्, त्यसै गरी मद्र-स्त्री सम्पूर्ण स्त्रीजातिको मल भनिन्छिन्।
37त्योभन्दा अधम कोही छैन जसको कर्तव्य नै मद्यपान, गुरुशय्याको दूषण, गर्भपातद्वारा भ्रूणहत्या र अरूको धन लुट्नु होस्। ओहो, आरट्टहरू र पाँच नदीको भूमिका मानिसहरूलाई धिक्कार छ।
38यो जानेर चुप रहनुहोस्। मेरो खण्डन गर्ने प्रयत्न नगर्नुहोस्। यस्तो नहोस् कि म पहिले तपाईंको वध गरेर फेरि केशव र अर्जुनको वध गरूँ।
39शल्यले भने — विपत्तिमा परेकालाई त्याग्नु र पत्नीसहित सन्तानलाई बेच्नु — यी अङ्गहरूका आचरण हुन्, हे कर्ण, जसका तपाईं राजा हुनुहुन्छ।
40रथी र महारथीहरूको सभामा भीष्मले तपाईंका जुन दोषको उल्लेख गरेका थिए, तिनलाई सम्झेर आफ्नो क्रोध हटाउनुहोस् र क्रुद्ध नहुनुहोस्।
41हे कर्ण, प्रत्येक देशमा ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र तथा उत्तम व्रतको पालन गर्ने पतिव्रता स्त्रीहरू हुन्छन्।
42प्रत्येक देशमा आ-आफ्नो धर्मको पालन गर्ने र दुष्टहरूको दमन गर्नमा लागेका राजा हुन्छन्। र प्रत्येक देशमा धर्मात्मा पुरुष हुन्छन्।
43प्रत्येक देशमा र प्रत्येक क्षण यस्ता मानिस हुन्छन् जो अरूका दोष गन्नमा निपुण छन्। यस्तो कोही छैन जसले आफ्नै दोष जानोस् र तिनलाई जानेर लज्जित होस्।
44प्रत्येक देशमा आ-आफ्नो धर्मको पालन गर्ने र दुष्टहरूको दमन गर्नमा लागेका राजा हुन्छन्। र प्रत्येक देशमा धर्मात्मा पुरुष हुन्छन्।
45हे कर्ण, यस्तो कुनै देश छैन जहाँ सबै जना पापी होऊन्। अनेक देशमा यस्ता पुरुष छन् जसले आफ्नो सदाचारले देवतालाई पनि पछाडि छोडिदिन्छन्।
46सञ्जयले भने — त्यसपछि राजा दुर्योधनले राधापुत्रलाई मित्रका रूपमा सम्बोधन गरेर र हात जोडेर शल्यसँग प्रार्थना गरेर कर्ण र शल्य दुवैलाई रोके।
47हे तात, कर्ण शान्त भए र उनले अरू केही भनेनन्। तब शल्य आफ्ना शत्रुहरूतिर अगाडि बढे। त्यसपछि कर्णले मुस्कुराउँदै पुनः शल्यलाई प्रेरित गर्दै भने — 'अगाडि बढ्नुहोस्।'