कर्ण पर्व — कर्ण और शल्य का संवाद
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक एवं स्त्री पर्व · अध्याय 42
संस्कृत
1संजय उवाच मद्राधिपस्याधिरथिर्महात्मा वचो निशम्याप्रियमप्रतीतः। उवाच शल्यं विदितं ममैतद् यथाविधावर्जुनवासुदेवौ॥
2शौरे रथं वाहयतोऽर्जुनस्य बलं महास्त्राणि च पाण्डवस्य। अहं विजानामि यथावदद्य परोक्षभूतं तव तत् तु शल्य॥
3तौ चाप्यहं शस्त्रभृतां वरिष्ठौ व्यपेतभीर्योधयिष्यामि कृष्णौ। च्छापोऽद्य मां ब्राह्मणसत्तमाच॥
4अवसं वै ब्राह्मणच्छद्मनाहं रामे पुरा दिव्यमस्त्रं चिकीर्षुः। तत्रापि मे देवराजेन विघ्नो हितार्थिना फाल्गुनस्यैव शल्य॥ कृतो विभेदेन ममोरुमेत्य प्रविश्य कीटस्य तनुं विरूपाम्। ममोरुमेत्य प्रबिभेद कीट: सुप्ते गुरौ तत्र शिरो निधाय॥
5ऊरुप्रभेदाच महान् बभूव शरीरतो मे घनशोणितौधः। गुरोभयाचापि न चेलिवानहं ततो विबुद्धो ददृशे स विप्रः॥
6स धैर्ययुक्तं प्रसमीक्ष्य मां वै न त्वं विप्रः कोऽसि सत्यं वदेति। दाख्यातवान् सूत इत्येव शल्य॥
7स मां निशम्याथ महातपस्वी संशप्तवान् रोषपरीतचेताः। सूतोपधावाप्तमिदं तवास्त्रं न कर्मकाले प्रतिभास्यति त्वाम्॥
8दब्राह्मणे ब्रह्म न हि ध्रुवं स्यात्। मस्मिन् संग्रामे तुमुलेऽतीव भीमे॥
9योऽयं शल्य भरतेषूपपन्नः प्रकर्षणः सर्वहरोऽतिभीमः। सोऽभिमन्ये क्षत्रियाणां प्रवीरान् प्रतापिता बलवान् वै विमर्दः॥
10शल्योगधन्वानमहं वरिष्ठं तरस्विनं भीममसह्यवीर्यम्। सत्यप्रतिज्ञं युधि पाण्डवेयं धनंजय मृत्युमुखं नयिष्ये॥
11अस्त्रं ततोऽन्यत् प्रतिपन्नमद्य येन क्षेप्स्ये समरे शत्रुपूगान्। प्रतापिनं बलवन्तं कृतास्त्रं तमुग्रधन्वानमिततौजसं च॥ क्रूरं शूरं रौद्रममित्रसाह धनंजयं संयुगेऽहं हनिष्ये।
12अपां पतिर्वेगवानप्रमेयो निमज्जयिष्यन् बहुलाः प्रजांश्च॥ महावेगं संकृरुते समुद्रो वेला चैनं धरायत्यप्रमेयम्।
13प्रमुञ्चन्तं बाणसंघानमेयान् मर्मच्छिदो वीरहणः सुपत्रान्॥ कुन्तीपुत्रं यत्र योतस्यामि युद्धे ज्यां कर्षतामुत्तममद्य लोके।
14एवं बलेनातिबलं महास्त्रं समुद्रकल्पं सुदुरापमुग्रम्॥ शरोधिणं पार्थिवान् मञ्जयन्तं वेलेव पार्थमिषुभिः संसाहिष्ये।
15अद्याहवे यस्य न तुल्यमन्यं मन्ये मनुष्यं धनुराददानम्॥ सुरासुरान् युधि वै यो जयेत तेनाद्य मे पश्य युद्धं सुघोरम्।
16अतीव मानी पाण्डवो युद्धकामो ह्यमानुषैरष्यति मे महास्त्रैः॥ तस्यास्त्रमस्त्रैः प्रतिहत्य संख्ये बाणोत्तमैः पातयिश्यामि पार्थम्।
17सहस्ररश्मिप्रतिमं ज्वलन्तं दिशश्च सर्वाः प्रतपन्तमुग्रम॥ तमोनुदं मेघ इवातिमात्रं धनंजयं छादयिष्यामि बाणैः।
18वैश्वानरं धूमशिखं ज्वलन्तं तेजस्विनं लोकमिदं दहन्तम्॥ पर्जन्यभूतः शरवर्षेथाग्नि तथा पार्थं शमयिष्यामि युद्धे।
19आशीविषं दुर्धरमप्रमेयं सुतीक्ष्णदंष्ट्र ज्वलनप्रभावम्॥ क्रोधप्रदीप्तं त्वहितं महान्तं कुन्तीपुत्रं शमयिष्यामि भल्लैः।
20प्रमाथिनं बलवन्तं प्रहारिणं प्रभञ्जनं मातारिश्वानमुग्रम्॥ युद्धे सहिष्ये हिमवानिवाचलो धनंजयं क्रुद्धममृष्यमाणम्।
21विशारदं रथमार्गेषु शक्तं धुर्यं नित्य समरेषु प्रवीरम्॥ लोके वरं सर्वधनुर्धराणां धनंजयं संयुगे संसहिष्ये।
22अद्याहवे यस्य न तुल्यमन्यं मन्ये मनुष्यं धनुराददानम्॥ सर्वामिमां यः पृथिवीं विजिग्ये तेन प्रयोद्धास्मि समेत्य संख्ये।
23यः सर्वभूतानि सदैवतानि प्रस्थेऽजयत् खाण्डवे सव्यसाची॥ को जीवितं रक्ष्यमाणो हि तेन युयुत्सेद् वै मानुषो मामृतेऽन्यः।
24मानी कृतास्त्रः कृतहस्तयोगो दिव्यास्त्रविच्छ्वेतहयः प्रमाथी॥ च्छिरो हरिष्यामि शितैः पृषत्कैः।
25योत्स्याम्येनं शल्य धनंजयं वै मृत्युं पुरस्कृत्य रणे जयं वा॥ अन्यो हि न ह्येकरथेन मयों युध्येत यः पाण्डवमिन्द्रकल्पम्।
26तस्याहवे पौरुषं पाण्डवस्य ब्रूया हृष्टः समितौ क्षत्रियाणाम्॥ किं त्वं मूर्खः प्रसभं मूढचेता ममावोचः पौरुषं फाल्गुनस्या
27अप्रियो यः पुरुषो निष्ठुरो हि क्षुद्रः क्षेप्ता क्षमिणंश्चाक्षमावान्॥ हन्यामहं तादृशानां शतानि क्षमाम्यहं क्षमया कालयोगात्।
28अवोचस्त्वं पाण्डवार्थेऽप्रियाणि प्रधर्षयन् मां मूढवत् पापकर्मन्॥ मय्यार्जवे जिामतिर्हतस्त्वं मित्रद्रोही साप्तपदं हि मैत्रम्।
29कालस्त्वयं प्रत्युपयाति दारुणो दुर्योधनो युद्धमुपागमद् यत्॥ स्तन्मन्यसे यत्र नैकान्त्यमस्ति।
30मित्रं मिन्देन्दतेः प्रीयतेर्वा संत्रायतेर्मिनुतेर्मोदतेर्वा॥ ब्रवीमि ते सर्वमिदं ममास्ति तचापि सर्वं मम वेत्ति राजा।
31शत्रुः शदेः शासतेर्वा श्यतेर्वा शृणातेर्वा श्वसतेः सीदतेर्वा॥ उपसर्गाद् बहुधा सूदतेश्च प्रा येण सर्वं त्वयि तच मह्यम्।
32दुर्योधनर्थं तव च प्रियार्थं यशोऽर्थमात्मार्थमपीश्वरार्थम्॥ तस्मादहं पाण्डववासुदेवौ योत्स्ये यत्नात् कर्म तत् पश्य मेऽद्य।
33अस्त्राणि पश्याद्य ममोत्तमानि ब्राह्माणि दिव्यान्यथ मानुषाणि॥ आसादयिष्याम्यहमुग्रवीर्य द्विपो द्विपं मत्तमिवातिमत्तः।
34अस्त्रं ब्राह्मं मनसा युध्यजेयं क्षेप्स्ये पायाप्रमेयं जयाय। तेनापि मे नैव मुच्येत युद्धे न चेत् पतेद् विषमेमेऽद्य चक्राम्॥
35वैवस्वताद् दण्डहस्ताद्वरुणाद् वापि पाशिनः। सगदाद् वा धनपतेः सवज्राद् वापि वासवात्॥ अन्यस्मदपि कस्माचिदमित्रादाततायिनः। इति शल्य विजानीहि यथा नाहं विभेम्यतः।। तस्मान्न मे भयं पार्थान्नापि चैव जनार्दनात्॥
36सहं युद्धं हि मे ताभ्यां साम्पराये भविष्यति। तदाचिद् विजयस्यामस्त्रहेतोरटन्नृप॥
37अज्ञानाद्धि क्षिपन् बाणान् घोररूपान् भयानकान्। होमधेन्वा वत्समस्य प्रमत्त इषुणाहनम्॥ चरन्तं विजने शल्य ततोऽनुव्याजहार माम्। यस्मात् त्वया प्रमत्तेन होमधेन्वा हतः सुतः॥
38श्वभ्रे ते पततां चक्रमिति मां ब्राह्मणोऽब्रवीत्। युध्यमानस्य संग्रामे प्राप्तस्यैकायनं भयम्॥
39तस्माद् बिभेमि बलवद् ब्राह्मणव्याहतादहम्। एते हि सोमराजान ईश्वराः सुखदुःखयो॥ अदां तस्मै गोसहस्रं बलीवर्दाश्च षट्शतान्। प्रसादं न लभे शल्य ब्राह्मणान्मद्रकेश्वर॥
40ईषादन्तान् सप्तशतान् दासीदासशतानि च। ददतो द्विजमुख्यो मे प्रसादं न चकार सः॥
41कृष्णानां श्वेतवत्सानां सहस्राणि चतुर्दश। आहरं न लभे तस्मात् प्रसाद द्विजसत्तमात्॥
42ऋद्धं गृहं सर्वकामैर्यच मे वसु किंचन। तत् सर्वमस्मै सत्कृत्य प्रयच्छामि न चेच्छति॥
43ततोऽब्रवीन्मा याचन्तमपराधं प्रयत्नतः। व्याहृतं यन्मया सूत तत् तथा न तदन्यथा॥
44अनुतोक्तं प्रजां हन्यात् ततः पापमवाप्नुयाम्। तस्माद् धर्माभिरक्षार्थ नानृतं तक्तुमुत्सहे॥
45मा त्वं ब्रह्मगति हिंस्याः प्रायश्चित्तं कृतं त्वया। मद्वाक्यं नानृतं लोके कश्चित् कुर्यात् समानुहि॥
46इत्येतत्ते मया प्रोक्तं क्षिप्तेनापि सुहृत्तया। जानामि त्वां विक्षिपन्तं जोषमास्स्वोत्तरं शृणु।॥
अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Listening to those unpleasant words and not being convinced the high-souled car-warrior, the king of Madra, said to Shalya "I know well what Vasudeva and Arjuna are.
2Even now I know well the skill of Shouri in the management of cars and the power and great weapons of Arjuna, the son of Pandu. But you have no practical knowledge of them, O Shalya.
3I shall fearlessly fight with those two Krishnas, the foremost of the wielders of weapons. The course of Rama, the foremost of Brahmanas, pains me greatly.
4I lived formerly with Rama in the disguise of a Brahmana with a view to obtain the celestial weapons from him. At that time, O Shalya, the king of gods, wishing to do a good office by Phalguna, put in an impediment by approaching my thigh and piercing it in the form of a dreadful worm. When my preceptor slept placing his head on my thigh that worm began to bore it through.
5On account of this boring of my thigh a pool of thick blood gushed out of my body. For fear of my preceptor I did not move my limb. The Brahmana, on waking, saw it.
6O Shalya, Beholding my patience he said-"you are never a Brahmana. Tell me truly who you are." I then gave him the true information about myself and said that I was a Suta.
7Hearing this the great ascetic, worked up with anger, imprecated a curse on me, saying-"On account of the deception O charioteer, by which you have got this weapon it will never come to your mind at the time of necessity.
8When the hour of your death will arrive. Brahmastra can never live in one who is not a Brahmana. I have forgotten that great weapon in this fierce and dreadful encounter.
9O Shalya, that descendant of Bharatas who is highly dreadful, the destroyer of all the grinders of foes and powerful, will, me-thinks, grind many Kshatriya heroes.
10Know however, O Shalya, I will kill in battle today that terrible bowman and the foremost of warriors, the son of Pandu, Dhananjaya, who is highly energetic and ascetic-a hero whose promises and always carried out.
11I have at least that weapon with me with which I will be able to kill a goodly number of enemies. I will kill in battle, that grinder of weapons, that powerful heroes, the master of weapons, that dreadful bowman of incomparable energy, that ruthless and dreadful hero who can resist his enemies-(I mean) Dhananjaya.
12The limitless deep, the king of waters dashes on impetuously for overwhelming numberless creatures. The continent flow over holds and restrains him.
13I will today, in this world, withstand in fight the son of Kunti the foremost of archers while he will ceaselessly discharge his winged arrows capable of killing heroes and penetrating into every limb and none of which becomes futile.
14Like the bank of an ocean restraining it I will withstand Partha that foremost strongest of the strong the great hero owning many weapons, resembling the ocean itself and having many dreadful and far-reaching arrows like unto the waves of the ocean while he will be engaged in assailing the kings.
15Witness my highly dreadful encounter with him today in baitle, who, methinks, has not equal amongst men, using bows and who vanquished the gods and demons in battle.
16The Pandava is exceedingly haughty. Desirous of fighting he will approach me with superhuman and powerful weapons. Counteracting his weapons with mine in battle I will fell Partha with my excellent arrows.
17He burns down his enemies like the sun of fiery rays and shines in his fame. As the clouds gather round the dispeller of darkness, so I shall cover Dhananjaya with my shafts,
18As the clouds with showers extinguish the powerful fire burning with smoking flames and as if consuming the whole worlds, so I will with showers of my arrows, put down the son of Kunti.
19With my darts I will put down the son of Kunti in battle who is like a dreadful and fierce snake of sharpened fang, who burns in effulgence and anger and consumes those who work him evil.
20As the Himalaya holds the powerful, crushing and all-striking wind-god so I will, without perturbation, withstand the angry and vindictive Dhananjaya.
21I will withstand in battle Dhananjaya the foremost of all the archers in the world who knows well all the car-tracks, who is always in the van, competent and heroic in battle.
22Today, I will encounter in battle the man, who, in my view, is non-pariel amongst the archers and who conquered the entire earth.
23What man, save me, who wishes to keep his life, will fight with Savyasachin who defeated all creatures, including even the celestials in the country called Khandava.
24He is proud, holds his weapons firmly, is light-handed, knows the use of celestial weapons, has white horses and is capable of smiting all. Today shall I with sharpened shafts sever the head of such a great warrior from his body.
25O Shalya, keeping either death or victory before me, I will fight with Dhananjaya today. There is none else but me who can fight on a single car with that Pandava resembling Death himself.
26I will myself with pleasure speak of the prowess of Pandava in battle before the assembly of the Kshatriyas. Why do you, a fool as you are, speak of the prowess of Phalguna to me?
27The forgiving always forgive a mean and a cruel person who performs unpleasant deeds. I can slay a hundred like you, but I forgive you for my forgiving nature and the necessity of the time.
28You are the perpetrator of evil deeds. You have, like a fool, for the sake of the Pandavas, remonstrated with me and spoken many unpleasant things. You have said these to me who am innocent. Cursed you are, an injurer of friendship is seven paced.
29The present moment, that has arrived, is really dreadful for Duryodhona has come to battle. I always wish to see his ends accomplished. But you are acting in such a vay that it appears you have no friendship for the Kuru king.
30He is a friend who gladdens his friend, pleases him, protects him, honors him and shares in his joy. I have got all these qualities; the king himself knows it.
31Whereas he who destroys, remonstrates with, sharpens his weapons, makes us to sigh and cheerless and wrongs us in many ways is our enemy. All these marks are to be seen in you and you display them all against us.
32For the sake of Duryodhana, for the sake of doing what is agreeable to you, for the sake of fame, for the sake of myself and the God, I will vigorously fight with Partha and Vasudeva. Behold today my feats.
33Behold today all my excellent weapons, Brahma, celestial and human, I will like today that highly powerful heroes like an infuriate elephants slaying another such.
34For my victory I will hurl today that highly powerful Brahma weapon at Partha will my mind alone. Arjuna will never be able to escape that weapon if only the wheels of my car do not sink in the earth in battle today.
35Know this, O Shalya, that I will not even fear Yama armed with his rod or Varuna armed with his noose, or Kubera armed with his mace, or Vasava armed with his thunder-bolt or any other cnemy who may come forward to kill me.
36There I have no fear from Partha or Janardana. There shall take place an encounter between me and them both in the battle.
37O king, while wandering about to set arrows my Vijaya bow I myself unconsciously killed with an arrows the calf of a Brahmana's Homa I began discharging dreadful shafts while it was roaming in the dense forest. The Brahmana then addressed me, saying-
38Since you have carelessly killed the offspring of my Homa cow, the wheel of your car will sink into the earth and at the time of war your heart will be possessed by fear.
39I always stand in great fear of these words of the Brahmana. The kings of the Lunar dynasty, the lords of people's happiness and on COW as misery, offered him a thousand kine and six hundred bovine bulls. Still with such a gift O Shalya, O king Madra, the Brahmana was not grated.
40I then offered him seven hundred elephants of huge tusks and many hundreds of male and female slaves. And still that best of Brahmanas was not satisfied.
41Offering him then full fourteen thousand black kine each with a white calf I could not obtain the grace of that best of Brahmanas.
42Then I offered him a beautiful palace abounding in all objects of desire, in fact, whatever riches I had but still he refused to accept the gift.
43He then said to nie who had offered him and thus implored his forgiveness.” What I have said, O Suta, will surely take place. It can never be otherwise.
44False words will destroy creatures and the sin will come upon me. Therefore for preserving virtue I dare not speak an untruth.
45You shall not destroy the means of Brahmana's livelihood. There is none on earth who can falsify my words. Accept my words and this will be an atonement for your sin,
46Although chastised by you still for your friendship I have spoken out all this to you. I know you who are chastising me thus. Be silent and hear what I will speak 11OW. know you who are chastising me thus. Be silent and hear what I will speak 11OW.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — उन अप्रिय वचनों को सुनकर और उनसे तनिक भी आश्वस्त न होकर उन महात्मा महारथी ने मद्रराज शल्य से कहा — 'मैं भली-भाँति जानता हूँ कि वासुदेव और अर्जुन क्या हैं।
2अब भी मैं शौरि की रथसंचालन-कुशलता तथा पाण्डुपुत्र अर्जुन के बल और महान् अस्त्रों को भली-भाँति जानता हूँ। किन्तु हे शल्य, आपको उनका कोई व्यावहारिक ज्ञान नहीं है।
3मैं अस्त्रधारियों में श्रेष्ठ उन दोनों कृष्णों से निर्भय होकर युद्ध करूँगा। ब्राह्मणश्रेष्ठ राम का शाप ही मुझे अत्यन्त पीड़ा देता है।
4दिव्य अस्त्र प्राप्त करने के उद्देश्य से मैं पूर्वकाल में ब्राह्मण का वेश धारण करके राम के साथ रहा था। उस समय, हे शल्य, फाल्गुन का हित करने की इच्छा से देवराज ने एक भयंकर कीड़े का रूप धारण करके मेरी जाँघ के पास आकर उसे बेधते हुए विघ्न डाला। जब मेरे गुरु मेरी जाँघ पर सिर रखकर सोए थे, तब वह कीड़ा उसे भीतर तक बेधने लगा।
5मेरी जाँघ के इस प्रकार बेधे जाने से मेरे शरीर से गाढ़े रक्त का कुण्ड फूट पड़ा। गुरु के भय से मैंने अपना अंग तक नहीं हिलाया। जागने पर उन ब्राह्मण ने यह देख लिया।
6हे शल्य, मेरा यह धैर्य देखकर उन्होंने कहा — 'तुम कदापि ब्राह्मण नहीं हो। मुझे सच-सच बताओ कि तुम कौन हो।' तब मैंने उन्हें अपने विषय में सच्ची जानकारी दी और बताया कि मैं सूत हूँ।
7यह सुनकर वे महातपस्वी क्रोध से भरकर मुझे शाप देते हुए बोले — 'हे सूत, जिस छल से तुमने यह अस्त्र प्राप्त किया है, उसी के कारण यह आवश्यकता के समय तुम्हारे स्मरण में कभी नहीं आएगा —
8अर्थात् जब तुम्हारी मृत्यु की घड़ी आएगी। ब्रह्मास्त्र उसमें कभी निवास नहीं कर सकता जो ब्राह्मण नहीं है।' इस प्रचण्ड और भयंकर संग्राम में मैं उस महान् अस्त्र को भूल चुका हूँ।
9हे शल्य, वे भरतवंशी, जो अत्यन्त भयंकर, समस्त शत्रुदमनकर्ताओं के भी विनाशक और बलशाली हैं, मेरे विचार से अनेक क्षत्रियवीरों को पीस डालेंगे।
10तथापि हे शल्य, जान लीजिए कि मैं आज रणभूमि में उस भयंकर धनुर्धर और योद्धाओं में श्रेष्ठ पाण्डुपुत्र धनञ्जय का वध करूँगा, जो परम तेजस्वी और तपस्वी हैं — वह वीर जिसकी प्रतिज्ञाएँ सदा पूर्ण होती हैं।
11कम से कम वह अस्त्र तो मेरे पास है, जिससे मैं अनेक शत्रुओं का वध कर सकूँगा। मैं रणभूमि में उस अस्त्रविनाशक, उस बलशाली वीर, उस अस्त्रवेत्ता, उस अनुपम तेजस्वी भयंकर धनुर्धर, उस निर्मम और भयानक वीर का वध करूँगा जो अपने शत्रुओं का प्रतिरोध कर सकता है — (मेरा अभिप्राय है) धनञ्जय का।
12अपार गहराई वाला जलों का स्वामी समुद्र असंख्य प्राणियों को डुबोने के लिए वेगपूर्वक उमड़ता है। किन्तु तटभूमि उसे रोक लेती है और बाँध रखती है।
13आज इस लोक में मैं धनुर्धरों में श्रेष्ठ कुन्तीपुत्र को युद्ध में रोकूँगा, जब वे निरन्तर अपने पंखयुक्त बाण छोड़ेंगे, जो वीरों का वध करने में समर्थ हैं, प्रत्येक अंग में प्रवेश कर जाते हैं और जिनमें से एक भी व्यर्थ नहीं जाता।
14जैसे समुद्र का तट उसे रोक लेता है, वैसे ही मैं पार्थ को रोकूँगा — उन बलवानों में परम बलवान् महावीर को, जो अनेक अस्त्रों के स्वामी हैं, जो स्वयं समुद्र के समान हैं और जिनके अनेक भयंकर तथा दूरगामी बाण समुद्र की तरंगों के समान हैं — जब वे राजाओं पर प्रहार करने में लगे होंगे।
15आज रणभूमि में उनसे मेरा अत्यन्त भयंकर संग्राम देखिए — उनसे, जिनके समान मेरे विचार से धनुष चलाने वालों में कोई मनुष्य नहीं है और जिन्होंने युद्ध में देवताओं और दैत्यों को भी परास्त किया है।
16वे पाण्डव अत्यन्त अभिमानी हैं। युद्ध के इच्छुक वे अलौकिक और प्रचण्ड अस्त्रों सहित मेरे सम्मुख आएँगे। युद्ध में अपने अस्त्रों से उनके अस्त्रों को निष्फल करके मैं अपने उत्तम बाणों से पार्थ को गिरा दूँगा।
17वे प्रचण्ड किरणों वाले सूर्य के समान अपने शत्रुओं को भस्म करते हैं और अपनी कीर्ति में देदीप्यमान हैं। जैसे मेघ अन्धकारनाशक सूर्य को चारों ओर से घेर लेते हैं, वैसे ही मैं अपने बाणों से धनञ्जय को आच्छादित कर दूँगा।
18जैसे मेघ अपनी वर्षा से धूमयुक्त ज्वालाओं में जलती हुई और मानो समस्त लोकों को भस्म करती हुई प्रचण्ड अग्नि को बुझा देते हैं, वैसे ही मैं अपने बाणों की वर्षा से कुन्तीपुत्र को दबा दूँगा।
19मैं अपने बाणों से युद्ध में कुन्तीपुत्र को दबा दूँगा, जो तीक्ष्ण दाढ़ों वाले भयंकर और प्रचण्ड सर्प के समान हैं, जो तेज और क्रोध में जलते हैं तथा अपने अपकारियों को भस्म कर डालते हैं।
20जैसे हिमालय बलवान्, सर्वविनाशक और सब पर प्रहार करने वाले वायुदेव को थाम लेता है, वैसे ही मैं बिना विचलित हुए क्रुद्ध और प्रतिशोधी धनञ्जय को रोकूँगा।
21मैं युद्ध में धनञ्जय को रोकूँगा, जो संसार के समस्त धनुर्धरों में श्रेष्ठ हैं, जो रथों के समस्त मार्गों को भली-भाँति जानते हैं, जो सदा अग्रभाग में रहते हैं तथा जो युद्ध में समर्थ और वीर हैं।
22आज मैं युद्ध में उस पुरुष से भिड़ूँगा, जो मेरी दृष्टि में धनुर्धरों में अद्वितीय है और जिसने सम्पूर्ण पृथ्वी को जीत लिया है।
23मेरे अतिरिक्त कौन ऐसा पुरुष, जो अपने प्राण बचाना चाहता हो, उस सव्यसाची से युद्ध करेगा जिसने खाण्डव नामक प्रदेश में देवताओं सहित समस्त प्राणियों को परास्त किया था?
24वे अभिमानी हैं, अपने अस्त्रों को दृढ़ता से धारण करते हैं, हलके हाथ वाले हैं, दिव्य अस्त्रों का प्रयोग जानते हैं, श्वेत अश्वों वाले हैं और सब पर प्रहार करने में समर्थ हैं। आज मैं ऐसे महायोद्धा का सिर अपने तीक्ष्ण बाणों से उसके धड़ से अलग कर दूँगा।
25हे शल्य, मृत्यु अथवा विजय — इन्हीं दोनों में से एक को सामने रखकर मैं आज धनञ्जय से युद्ध करूँगा। मेरे अतिरिक्त और कोई नहीं जो साक्षात् मृत्यु के समान उन पाण्डुपुत्र से अकेले एक ही रथ पर युद्ध कर सके।
26मैं स्वयं क्षत्रियों की सभा में प्रसन्नतापूर्वक युद्ध में पाण्डुपुत्र के पराक्रम की चर्चा करूँगा। आप मूर्ख होकर मुझसे फाल्गुन के पराक्रम की चर्चा क्यों करते हैं?
27क्षमाशील पुरुष उस नीच और क्रूर व्यक्ति को सदा क्षमा कर देते हैं जो अप्रिय कर्म करता है। मैं आप जैसे सौ को मार सकता हूँ, किन्तु अपने क्षमाशील स्वभाव और समय की आवश्यकता के कारण मैं आपको क्षमा कर देता हूँ।
28आप दुष्कर्म करने वाले हैं। आपने मूर्ख के समान पाण्डवों के हित के लिए मुझसे विवाद किया और अनेक अप्रिय बातें कहीं। ये सब आपने मुझ निर्दोष से कहीं। आप धिक्कार के पात्र हैं — मित्रता को नष्ट करने वाला सात पग चलते ही पापी हो जाता है।
29यह उपस्थित क्षण वस्तुतः भयंकर है, क्योंकि दुर्योधन युद्ध में आ खड़े हुए हैं। मैं सदा उनके प्रयोजनों को सिद्ध होते देखना चाहता हूँ। किन्तु आप ऐसा आचरण कर रहे हैं जिससे प्रतीत होता है कि कुरुराज के प्रति आपमें कोई मैत्री ही नहीं है।
30मित्र वही है जो अपने मित्र को हर्षित करे, प्रसन्न करे, उसकी रक्षा करे, उसका सम्मान करे और उसके हर्ष में सहभागी हो। मुझमें ये सब गुण हैं; स्वयं राजा यह जानते हैं।
31और जो विनाश करता है, विवाद करता है, अपने अस्त्रों को तेज करता है, हमें उच्छ्वास भरने और उदास होने पर विवश करता है तथा अनेक प्रकार से हमारा अनिष्ट करता है — वह हमारा शत्रु है। ये समस्त लक्षण आपमें दिखाई देते हैं और आप उन सबका प्रदर्शन हमारे ही विरुद्ध करते हैं।
32दुर्योधन के लिए, आपको प्रिय लगने वाला कार्य करने के लिए, कीर्ति के लिए, अपने लिए और भगवान् के लिए मैं पार्थ और वासुदेव से पूरे बल से युद्ध करूँगा। आज मेरे पराक्रम देखिए।
33आज मेरे समस्त उत्तम अस्त्र देखिए — ब्राह्म, दिव्य और मानुष। आज मैं उन परम शक्तिशाली वीर को वैसे ही परास्त करूँगा जैसे एक मदोन्मत्त हाथी दूसरे को।
34अपनी विजय के लिए मैं आज केवल अपने मन से ही वह परम शक्तिशाली ब्रह्मास्त्र पार्थ पर छोड़ूँगा। यदि आज युद्ध में मेरे रथ के पहिए पृथ्वी में न धँस जाएँ, तो अर्जुन उस अस्त्र से कभी बच न सकेंगे।
35हे शल्य, यह जान लीजिए कि मैं दण्डधारी यम से, पाशधारी वरुण से, गदाधारी कुबेर से, वज्रधारी वासव से अथवा मेरा वध करने आने वाले किसी भी अन्य शत्रु से भी नहीं डरता।
36अतः मुझे पार्थ अथवा जनार्दन से कोई भय नहीं है। युद्ध में मेरा और उन दोनों का संग्राम अवश्य होगा।
37हे राजन्, अपने विजय धनुष से बाण चलाने का अभ्यास करते हुए इधर-उधर विचरते समय मैंने अनजाने ही एक बाण से किसी ब्राह्मण की होमधेनु के बछड़े का वध कर दिया, जब वह सघन वन में विचर रहा था और मैं भयंकर बाण चला रहा था। तब उन ब्राह्मण ने मुझसे कहा —
38'चूँकि तुमने असावधानी से मेरी होमधेनु की सन्तान का वध किया है, अतः तुम्हारे रथ का पहिया पृथ्वी में धँस जाएगा और युद्ध के समय तुम्हारा हृदय भय से ग्रस्त हो जाएगा।'
39उन ब्राह्मण के इन वचनों से मैं सदा महान् भय में रहता हूँ। मैंने उन्हें एक सहस्र गौएँ तथा छह सौ बैल भेंट किए। हे शल्य, हे मद्रराज, इतना दान पाकर भी वे ब्राह्मण प्रसन्न नहीं हुए।
40तब मैंने उन्हें विशाल दाँतों वाले सात सौ हाथी तथा अनेक सैकड़ों दास-दासियाँ अर्पित कीं। तब भी वे ब्राह्मणश्रेष्ठ सन्तुष्ट न हुए।
41फिर उन्हें पूरी चौदह सहस्र काली गौएँ, प्रत्येक श्वेत बछड़े सहित, अर्पित करके भी मैं उन ब्राह्मणश्रेष्ठ की कृपा प्राप्त न कर सका।
42तब मैंने उन्हें समस्त इष्ट वस्तुओं से भरा एक सुन्दर प्रासाद अर्पित किया — वस्तुतः जो भी धन मेरे पास था — किन्तु फिर भी उन्होंने वह दान स्वीकार करने से मना कर दिया।
43तब उन्होंने मुझसे, जिसने यह सब अर्पित किया था और इस प्रकार उनसे क्षमा की याचना की थी, कहा — 'हे सूत, मैंने जो कहा है वह निश्चय ही घटित होगा। वह अन्यथा कदापि नहीं हो सकता।
44असत्य वचन प्राणियों का विनाश करेंगे और वह पाप मुझ पर आ पड़ेगा। अतः धर्म की रक्षा के लिए मैं असत्य बोलने का साहस नहीं कर सकता।
45तुम्हें ब्राह्मण की जीविका के साधन का विनाश नहीं करना चाहिए। पृथ्वी पर ऐसा कोई नहीं जो मेरे वचनों को मिथ्या कर सके। मेरे वचन स्वीकार करो और यही तुम्हारे पाप का प्रायश्चित्त होगा।'
46यद्यपि आपने मुझे फटकारा है, तथापि आपकी मित्रता के कारण ही मैंने आपसे यह सब कह दिया है। मैं जानता हूँ कि इस प्रकार मुझे फटकारने वाले आप कौन हैं। चुप रहिए और सुनिए जो मैं अब कहूँगा।
नेपाली
1सञ्जयले भने — ती अप्रिय वचन सुनेर र तिनबाट अलिकति पनि आश्वस्त नभई ती महात्मा महारथीले मद्रराज शल्यलाई भने — 'म राम्ररी जान्दछु कि वासुदेव र अर्जुन के हुन्।
2अहिले पनि म शौरिको रथसञ्चालन-कुशलता तथा पाण्डुपुत्र अर्जुनको बल र महान् अस्त्रलाई राम्ररी जान्दछु। तर हे शल्य, तपाईंलाई तिनको कुनै व्यावहारिक ज्ञान छैन।
3म अस्त्रधारीहरूमा श्रेष्ठ ती दुवै कृष्णसँग निर्भय भई युद्ध गर्नेछु। ब्राह्मणश्रेष्ठ रामको शापले नै मलाई अत्यन्त पीडा दिन्छ।
4दिव्य अस्त्र प्राप्त गर्ने उद्देश्यले म पूर्वकालमा ब्राह्मणको वेश धारण गरेर रामसँग बसेको थिएँ। त्यस समय, हे शल्य, फाल्गुनको हित गर्ने इच्छाले देवराजले एउटा भयंकर कीराको रूप धारण गरेर मेरो तिघ्राको छेउमा आएर त्यसलाई बेध्दै विघ्न हाले। जब मेरा गुरु मेरो तिघ्रामा शिर राखेर सुतेका थिए, तब त्यो कीराले त्यसलाई भित्रसम्म बेध्न थाल्यो।
5मेरो तिघ्रा यसरी बेधिँदा मेरो शरीरबाट बाक्लो रगतको कुण्ड फुट्यो। गुरुको भयले मैले आफ्नो अङ्ग पनि हल्लाइनँ। ब्युँझँदा ती ब्राह्मणले यो देखे।
6हे शल्य, मेरो यो धैर्य देखेर उनले भने — 'तिमी कहिल्यै ब्राह्मण होइनौ। मलाई साँचो-साँचो बताऊ कि तिमी को हौ।' तब मैले उनलाई आफ्नो विषयमा साँचो जानकारी दिएँ र बताएँ कि म सूत हुँ।
7यो सुनेर ती महातपस्वी क्रोधले भरिएर मलाई शाप दिँदै भने — 'हे सूत, जुन छलले तिमीले यो अस्त्र प्राप्त गरेका छौ, त्यसैका कारण यो आवश्यकताको समयमा तिम्रो स्मरणमा कहिल्यै आउनेछैन —
8अर्थात् जब तिम्रो मृत्युको घडी आउनेछ। ब्रह्मास्त्रले त्यसमा कहिल्यै वास गर्न सक्दैन जो ब्राह्मण होइन।' यस प्रचण्ड र भयंकर सङ्ग्राममा म त्यस महान् अस्त्रलाई बिर्सिसकेको छु।
9हे शल्य, ती भरतवंशी, जो अत्यन्त भयंकर, सम्पूर्ण शत्रुदमनकर्ताका पनि विनाशक र बलशाली छन्, मेरो विचारमा अनेक क्षत्रियवीरलाई पिँधिदिनेछन्।
10तथापि हे शल्य, जान्नुहोस् कि म आज रणभूमिमा त्यस भयंकर धनुर्धर र योद्धाहरूमा श्रेष्ठ पाण्डुपुत्र धनञ्जयको वध गर्नेछु, जो परम तेजस्वी र तपस्वी छन् — त्यो वीर जसका प्रतिज्ञा सधैँ पूरा हुन्छन्।
11कम्तीमा त्यो अस्त्र त मसँग छ, जसले म अनेक शत्रुको वध गर्न सक्नेछु। म रणभूमिमा त्यस अस्त्रविनाशक, त्यस बलशाली वीर, त्यस अस्त्रवेत्ता, त्यस अनुपम तेजस्वी भयंकर धनुर्धर, त्यस निर्मम र भयानक वीरको वध गर्नेछु जसले आफ्ना शत्रुको प्रतिरोध गर्न सक्दछ — (मेरो अभिप्राय हो) धनञ्जयको।
12अपार गहिराइ भएको जलको स्वामी समुद्र असङ्ख्य प्राणीलाई डुबाउनका लागि वेगपूर्वक उर्लन्छ। तर तटभूमिले उसलाई रोकिदिन्छ र बाँधिराख्दछ।
13आज यस लोकमा म धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ कुन्तीपुत्रलाई युद्धमा रोक्नेछु, जब उनले निरन्तर आफ्ना पखेटायुक्त बाण छोड्नेछन्, जो वीरहरूको वध गर्न समर्थ छन्, प्रत्येक अङ्गमा प्रवेश गरिहाल्छन् र जसमध्ये एउटा पनि व्यर्थ जाँदैन।
14जसरी समुद्रको किनारले उसलाई रोकिदिन्छ, त्यसै गरी म पार्थलाई रोक्नेछु — ती बलवान्हरूमा परम बलवान् महावीरलाई, जो अनेक अस्त्रका स्वामी छन्, जो स्वयं समुद्रसमान छन् र जसका अनेक भयंकर तथा दूरगामी बाण समुद्रका तरङ्गसमान छन् — जब उनी राजाहरूमाथि प्रहार गर्नमा लागिरहेका हुनेछन्।
15आज रणभूमिमा उनीसँग मेरो अत्यन्त भयंकर सङ्ग्राम हेर्नुहोस् — उनीसँग, जसका समान मेरो विचारमा धनुष चलाउनेहरूमा कुनै मनुष्य छैन र जसले युद्धमा देवता र दैत्यहरूलाई पनि परास्त गरेका छन्।
16ती पाण्डव अत्यन्त अभिमानी छन्। युद्धका इच्छुक उनी अलौकिक र प्रचण्ड अस्त्रसहित मेरो सामु आउनेछन्। युद्धमा आफ्ना अस्त्रले उनका अस्त्रलाई निष्फल पारेर म आफ्ना उत्तम बाणले पार्थलाई ढालिदिनेछु।
17उनी प्रचण्ड किरण भएको सूर्यसमान आफ्ना शत्रुलाई भस्म पार्दछन् र आफ्नो कीर्तिमा देदीप्यमान छन्। जसरी मेघले अन्धकारनाशक सूर्यलाई चारैतिरबाट घेरिदिन्छन्, त्यसै गरी म आफ्ना बाणले धनञ्जयलाई आच्छादित पारिदिनेछु।
18जसरी मेघले आफ्नो वर्षाले धूमयुक्त ज्वालामा बलिरहेको र मानौँ सम्पूर्ण लोकलाई भस्म पार्दै गरेको प्रचण्ड अग्निलाई निभाइदिन्छन्, त्यसै गरी म आफ्ना बाणको वर्षाले कुन्तीपुत्रलाई दबाइदिनेछु।
19म आफ्ना बाणले युद्धमा कुन्तीपुत्रलाई दबाइदिनेछु, जो तीखा दाह्रा भएका भयंकर र प्रचण्ड सर्पसमान छन्, जो तेज र क्रोधमा बल्दछन् तथा आफ्ना अपकारीलाई भस्म पारिदिन्छन्।
20जसरी हिमालयले बलवान्, सर्वविनाशक र सबैमाथि प्रहार गर्ने वायुदेवलाई थामिदिन्छ, त्यसै गरी म नविचलिई क्रुद्ध र प्रतिशोधी धनञ्जयलाई रोक्नेछु।
21म युद्धमा धनञ्जयलाई रोक्नेछु, जो संसारका सम्पूर्ण धनुर्धरमा श्रेष्ठ छन्, जो रथका सम्पूर्ण मार्गलाई राम्ररी जान्दछन्, जो सधैँ अग्रभागमा रहन्छन् तथा जो युद्धमा समर्थ र वीर छन्।
22आज म युद्धमा त्यस पुरुषसँग भिड्नेछु, जो मेरो दृष्टिमा धनुर्धरहरूमा अद्वितीय छ र जसले सम्पूर्ण पृथ्वीलाई जितिसकेको छ।
23मबाहेक कुन यस्तो पुरुष, जो आफ्ना प्राण बचाउन चाहन्छ, त्यस सव्यसाचीसँग युद्ध गर्नेछ जसले खाण्डव नामक प्रदेशमा देवतासहित सम्पूर्ण प्राणीलाई परास्त गरेका थिए?
24उनी अभिमानी छन्, आफ्ना अस्त्रलाई दृढतापूर्वक धारण गर्दछन्, हलुका हात भएका छन्, दिव्य अस्त्रको प्रयोग जान्दछन्, श्वेत अश्व भएका छन् र सबैमाथि प्रहार गर्न समर्थ छन्। आज म यस्ता महायोद्धाको शिर आफ्ना तीखा बाणले उसको धडबाट अलग गरिदिनेछु।
25हे शल्य, मृत्यु अथवा विजय — यी दुवैमध्ये एउटालाई सामु राखेर म आज धनञ्जयसँग युद्ध गर्नेछु। मबाहेक अरू कोही छैन जसले साक्षात् मृत्युसमान ती पाण्डुपुत्रसँग एक्लै एउटै रथमा युद्ध गर्न सकोस्।
26म स्वयं क्षत्रियहरूको सभामा प्रसन्नतापूर्वक युद्धमा पाण्डुपुत्रको पराक्रमको चर्चा गर्नेछु। तपाईं मूर्ख भएर मसँग फाल्गुनको पराक्रमको चर्चा किन गर्नुहुन्छ?
27क्षमाशील पुरुषले त्यस नीच र क्रूर व्यक्तिलाई सधैँ क्षमा गरिदिन्छन् जसले अप्रिय कर्म गर्दछ। म तपाईंजस्ता सयलाई मार्न सक्दछु, तर आफ्नो क्षमाशील स्वभाव र समयको आवश्यकताका कारण म तपाईंलाई क्षमा गरिदिन्छु।
28तपाईं दुष्कर्म गर्ने हुनुहुन्छ। तपाईंले मूर्खसमान पाण्डवहरूको हितका लागि मसँग विवाद गर्नुभयो र अनेक अप्रिय कुरा भन्नुभयो। यी सबै तपाईंले म निर्दोषलाई भन्नुभयो। तपाईं धिक्कारका पात्र हुनुहुन्छ — मित्रतालाई नष्ट गर्ने सात पाइला हिँड्नासाथ पापी भइहाल्छ।
29यो उपस्थित क्षण वास्तवमा भयंकर छ, किनभने दुर्योधन युद्धमा आइ उभिएका छन्। म सधैँ उनका प्रयोजन सिद्ध भएको हेर्न चाहन्छु। तर तपाईं यस्तो आचरण गरिरहनुभएको छ जसबाट देखिन्छ कि कुरुराजप्रति तपाईंमा कुनै मैत्री नै छैन।
30मित्र त्यही हो जसले आफ्नो मित्रलाई हर्षित पारोस्, प्रसन्न पारोस्, उसको रक्षा गरोस्, उसको सम्मान गरोस् र उसको हर्षमा सहभागी होस्। ममा यी सबै गुण छन्; स्वयं राजाले यो जान्दछन्।
31र जसले विनाश गर्दछ, विवाद गर्दछ, आफ्ना अस्त्र तिखार्दछ, हामीलाई सुस्केरा हाल्न र उदास हुन विवश पार्दछ तथा अनेक प्रकारले हाम्रो अनिष्ट गर्दछ — ऊ हाम्रो शत्रु हो। यी सम्पूर्ण लक्षण तपाईंमा देखिन्छन् र तपाईं ती सबैको प्रदर्शन हामीविरुद्धै गर्नुहुन्छ।
32दुर्योधनका लागि, तपाईंलाई प्रिय लाग्ने कार्य गर्नका लागि, कीर्तिका लागि, आफ्ना लागि र भगवान्का लागि म पार्थ र वासुदेवसँग पूरा बलले युद्ध गर्नेछु। आज मेरा पराक्रम हेर्नुहोस्।
33आज मेरा सम्पूर्ण उत्तम अस्त्र हेर्नुहोस् — ब्राह्म, दिव्य र मानुष। आज म ती परम शक्तिशाली वीरलाई त्यसै गरी परास्त गर्नेछु जसरी एउटा मदोन्मत्त हात्तीले अर्कोलाई।
34आफ्नो विजयका लागि म आज केवल आफ्नो मनले नै त्यो परम शक्तिशाली ब्रह्मास्त्र पार्थमाथि छोड्नेछु। यदि आज युद्धमा मेरा रथका पाङ्ग्रा पृथ्वीमा नधसून् भने, अर्जुन त्यस अस्त्रबाट कहिल्यै बच्न सक्नेछैनन्।
35हे शल्य, यो जान्नुहोस् कि म दण्डधारी यमसँग, पाशधारी वरुणसँग, गदाधारी कुबेरसँग, वज्रधारी वासवसँग अथवा मेरो वध गर्न आउने कुनै पनि अन्य शत्रुसँग पनि डराउँदिनँ।
36त्यसैले मलाई पार्थ अथवा जनार्दनसँग कुनै भय छैन। युद्धमा मेरो र ती दुवैको सङ्ग्राम अवश्य हुनेछ।
37हे राजन्, आफ्नो विजय धनुषबाट बाण चलाउने अभ्यास गर्दै यताउता विचरण गर्ने बेला मैले अनजानमै एउटा बाणले कुनै ब्राह्मणकी होमधेनुको बाछाको वध गरिदिएँ, जब त्यो घना वनमा विचरण गरिरहेको थियो र म भयंकर बाण चलाइरहेको थिएँ। तब ती ब्राह्मणले मलाई भने —
38'किनभने तिमीले असावधानीले मेरी होमधेनुको सन्तानको वध गरेका छौ, त्यसैले तिम्रो रथको पाङ्ग्रा पृथ्वीमा धस्नेछ र युद्धको समयमा तिम्रो हृदय भयले ग्रस्त हुनेछ।'
39ती ब्राह्मणका यी वचनले म सधैँ महान् भयमा रहन्छु। मैले उनलाई एक हजार गाई तथा छ सय गोरु भेटी चढाएँ। हे शल्य, हे मद्रराज, यति दान पाएर पनि ती ब्राह्मण प्रसन्न भएनन्।
40तब मैले उनलाई विशाल दाँत भएका सात सय हात्ती तथा अनेक सयौँ दास-दासी अर्पण गरेँ। तब पनि ती ब्राह्मणश्रेष्ठ सन्तुष्ट भएनन्।
41त्यसपछि उनलाई पूरा चौध हजार काला गाई, प्रत्येक सेतो बाछासहित, अर्पण गरेर पनि म ती ब्राह्मणश्रेष्ठको कृपा प्राप्त गर्न सकिनँ।
42तब मैले उनलाई सम्पूर्ण इष्ट वस्तुले भरिएको एउटा सुन्दर प्रासाद अर्पण गरेँ — वास्तवमा जुनसुकै धन मसँग थियो — तर तैपनि उनले त्यो दान स्वीकार गर्न मानेनन्।
43तब उनले मलाई, जसले यो सबै अर्पण गरेको थियो र यसरी उनीसँग क्षमाको याचना गरेको थियो, भने — 'हे सूत, मैले जे भनेको छु त्यो निश्चय नै घट्नेछ। त्यो अन्यथा कहिल्यै हुन सक्दैन।
44असत्य वचनले प्राणीहरूको विनाश गर्नेछन् र त्यो पाप ममाथि आइपर्नेछ। त्यसैले धर्मको रक्षाका लागि म असत्य बोल्ने साहस गर्न सक्दिनँ।
45तिमीले ब्राह्मणको जीविकाको साधनको विनाश गर्नु हुँदैन। पृथ्वीमा यस्तो कोही छैन जसले मेरा वचनलाई मिथ्या पार्न सकोस्। मेरा वचन स्वीकार गर र यही तिम्रो पापको प्रायश्चित्त हुनेछ।'
46यद्यपि तपाईंले मलाई हप्काउनुभएको छ, तथापि तपाईंकै मित्रताका कारण मैले तपाईंलाई यो सबै भनिदिएको छु। म जान्दछु कि यसरी मलाई हप्काउने तपाईं को हुनुहुन्छ। चुप रहनुहोस् र सुन्नुहोस् जो म अब भन्नेछु।