अंग्रेज़ी
1Dhritarashtra said “Seeing the (Kuru) king struck dawn unfairly, what, O charioteer did the powerful Baladeva, that Madhu's chief, say.
2“Tell me, O Sanjaya, what Rohini's son, well-skilled in mace encounters and well acquainted with all its rules did on that occasion!"
3Sanjaya said "Secing your son struck at the thighs, the powerful Rama, that best of smiters, became highly angry.
4Raising his arms up, the hero having the plough for his weapon, sorrowfully said in the midst of those kings-'Oh, fie on Bhima, fie on Bhima.
5Oh, fie, that in such a fair fight a blow has been inflicted below the navel! Never before has such an act, as has been done by Vrikodara, been seen in an encounter with the mace!
6No limb below the navel should be struck. This is the rule laid down in treatises! Bhima, however, is an ignorant wretch, unacquainted with the code of war! He, therefore, acted as he likes.'
7Uttering these words, Rama became very angry. Seeing on Duryodhana he became with reddened eyed and said these words:
8(Baladeva then replied-) O Sri Krishna! King Duryodhana was mighty not any way less than me. Nobody here was able to face him in war with mace. Fall of Duryodhana unjust way or by tactics has humiliated me also, the shelterer is being condemned/insulted owing to defects in the person sheltered.
9The powerful Keshava, however, ever bending with humility, caught the rushing Rama, with his massive and well-formed arms.
10Those two Yadu heroes, the one dark in complexion and the other fair, shone exceedingly beautiful at that moment, like the Sun and the Moon, The great warrior with uplifted arms appeared like the huge mountain of Kailasa variegated with various kinds of metals.
11For pacifying the angry Rama, Keshava addressed him, saying, "There are six sorts of advancement that a person may scek, viz., one's own advancement, the advancement of one's friends' the destruction of one enemy, the destruction of one's enemy's friends, and the destruction of one's enemy's friends' friends.
12When misfortunes befall one's own self or one's friends, it is a sign that one's fall is near, and, therefore, one should at such times seek for the remedy.
13The Pandavas are our natural friends. They are the children of our own father's sister! They had been greatly assailed by their enemies.
14The fulfillment of one's promise is one's duty. Formerly Bhima had promised in the midst of the assembly that he would in great battle break with his mace the thighs of Duryodhana.
15The great Rishi Maitreya also had formerly imprecated Duryodhana, saying, Bhima will, with his mace, break your thighs.
16For all this, I do not see any fault in Bhima! Do not yield to anger, O slayer of Pralamba! Our relationship with the Pandavas is based on birth, blood and love.
17On their advancement depends our own. Do not, therefore, give away to anger, O foremost of men!'-Hearing these words of Vasudeva the wielder of the plough, who was well read in the Ethical lore, said, 'Morality is always followed by the good. Morality is always followed by two motives, viz., the desire for Profit cherished by those that follow it, or the desire for Pleasure.
18Whoever, without making distinction between Morality and Profit, or Morality and Pleasure, or Pleasure and Profit, follows all three, viz., Morality, Profit and Pleasure, always succeeds in obtaining great happiness.
19It is because Bhimasena, has deviated from morality this harmony, of which I have spoken, has been disturbed, Inspite, O Govinda, of all your arguments to me!'
20Krishna replied, saying-You are always described as shorn of wrath, and devoted to righteousness! Pacify yourself, therefore, and do not yield to wrath!
21Know that the Kali age is at hand. Remember also the promise made by the son of Pandu! Let, therefore, the son of Pandu be regarded to have requited the debt he owed to his enemy and to have carried out his promise."
22Sanjaya continued "Hearing this fallacious argument from Keshava, O king, Rama failed to remove his anger and become cheerful. He then said in that assembly, having unfairly killed the righteous king Suyodhana, the son of Pandu shall be known in the world as a wily warrior.
23The righteous Duryodhana, on the other hand, shall acquire cternal blessedness! Dhritarashtra's royal son, who has been struck down, is a fair warrior!
24Having made all possible arrangements for the Sacrifice of battle, and having performed the initiatory rites on the field, and lastly, having poured his life as a libation upon the fire of foes, Duryodhana had duly completed his Sacrifice by the final ablutions of glory!"
25Having said these words, the brave son of Rohini, looking like a white cloud, got upon his chariot and went towards Dwaraka.
26The Panchalas, the Vrishnis and the Pandavas. O king, became rather dispirited after Rama had started for Dvaravati.
27Then approaching Yudhishthira, who was exceedingly melancholy and anxious, and who hung down his head and knew not what to do in the great affliction of his heart, Vasudeva, said to him these words.
28Vasudeva said O Yudhishthira why do you allow such a wrong act, since you suffer the head of the insensible and fallen Duryodhana whose relatives and friends have all been killed to be thus struck by Bhima with his foot? conversant as thou art with the rules of Ethics, why do you, O king, look at this act with indifference?'
29Yudhishthira answered This act, O Krishna, of Vrikodara's angrily touching the head of the king with his foot, is not pleasant to me, nor am I glad at this extermination of my race!
30By gujle were we always imposed on by the sons of Dhritarastra! They spoke many harsh words to us. We were again exiled into the forest by them.
31On account of all those acts great grief exists in Bhimasena's heart! Thinking of all this, O hero of the Vrishnis's race, I looked on with indifference!
32Having killed the covetous, foolish and passionate Duryodhana, let the son of Pandu satisfy his desire, be it by means fair or foul.
33Sanjaya continued After Yudhishthira had said this, Vasudeva, said with difficulty-Let it be so! After Vasudeva had been addressed in those words by Yudhishthira, the former, who, always wished what was pleasant to, and beneficial for, Bhima, insooth, approved all those acts that Bhima had done in battle. Having struck down your son in battle, the wrathful Bhimasena, his heart overflowing with joy, stood with joined hands before Yudhishthira and saluted him duly.
34With eyes expanded in joy and proud of the victory he had acquired, the energetic Vrikodara, O king, said to his eldest brother, saying-'The Earth belongs to-day to you, O king, without quarrels to disturb her and with all her thorns gone! Govern her, O king, and observe the duties of your order.
35He, who was the root of these hostilities, and who fomented them by means of his wiliness, that wretched being, lies struck down, on the bare ground, O lord of Earth.
36All those wretched led by Dusshasana, who used to utter cruel words, as also those other enemies of yours, viz., the son of Radha, and Shakuni, have been killed.
37Filled with all sorts of gems, the Earth, with her forests and mountains, O king, once more approaches you who have no foes alive.'
38Yudhishthira said Hostilities have been closed! King Suyodhana has been struck down! The Earth has been conquered (by us), under the advice of Krishna.
39By good luck, you had paid off your debt to your mother and to your wrath! By good luck, you have been victorious, O invincible hero, and by good luck, your enemy has been killed.'
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, (कुरु) राजा को अधर्मपूर्वक गिराया गया देखकर मधुकुल के प्रमुख बलशाली बलदेव ने क्या कहा?
2"हे सञ्जय, मुझे बताओ कि गदायुद्ध में सुनिपुण और उसके समस्त नियमों के ज्ञाता रोहिणीपुत्र ने उस अवसर पर क्या किया!"
3सञ्जय ने कहा — "आपके पुत्र पर जाँघों में प्रहार हुआ देखकर प्रहारकर्ताओं में श्रेष्ठ बलशाली राम (बलराम) अत्यन्त क्रोधित हो उठे।
4अपनी भुजाएँ ऊपर उठाकर हल को अस्त्र बनाने वाले उन वीर ने उन राजाओं के बीच शोकपूर्वक कहा — 'अरे, भीम को धिक्कार है, भीम को धिक्कार है!
5अरे, धिक्कार है कि ऐसे धर्मयुद्ध में नाभि के नीचे प्रहार किया गया! गदायुद्ध में ऐसा कर्म, जैसा वृकोदर ने किया है, पहले कभी नहीं देखा गया!
6नाभि के नीचे किसी अंग पर प्रहार नहीं करना चाहिए। शास्त्रों में यही नियम कहा गया है! किन्तु भीम मूढ़ अधम है, युद्ध की मर्यादा से अनभिज्ञ है! इसीलिए उसने अपनी इच्छानुसार आचरण किया।'
7ये वचन कहकर राम अत्यन्त क्रुद्ध हो उठे। दुर्योधन को देखकर उनके नेत्र लाल हो गए और उन्होंने ये वचन कहे —
8(तब बलदेव ने उत्तर दिया —) हे श्रीकृष्ण! राजा दुर्योधन बल में मुझसे किसी भी प्रकार कम न था। यहाँ कोई भी उसका गदायुद्ध में सामना करने में समर्थ न था। दुर्योधन का अन्याय अथवा छल से गिराया जाना मेरे लिए भी अपमान है — जिसका आश्रय लिया गया हो, वह आश्रित के दोषों के कारण निन्दित और अपमानित होता है।
9किन्तु सदा विनम्रता से झुके रहने वाले बलशाली केशव ने अपनी विशाल और सुगठित भुजाओं से झपटते हुए राम को पकड़ लिया।
10यदुकुल के वे दोनों वीर — एक श्याम वर्ण का और दूसरा गौर वर्ण का — उस क्षण सूर्य और चन्द्रमा के समान अत्यन्त सुशोभित हो रहे थे। भुजाएँ उठाए वे महान् योद्धा (बलराम) नाना प्रकार की धातुओं से चित्रित विशाल कैलास पर्वत के समान प्रतीत हो रहे थे।
11क्रुद्ध राम को शान्त करने के लिए केशव ने उनसे कहा — "मनुष्य जिस उन्नति की कामना कर सकता है, वह छह प्रकार की है — अपनी उन्नति, अपने मित्रों की उन्नति, अपने शत्रु का नाश, अपने शत्रु के मित्रों का नाश, तथा अपने शत्रु के मित्रों के मित्रों का नाश।
12जब अपने ऊपर अथवा अपने मित्रों पर विपत्ति आती है, तब यह संकेत होता है कि अपना पतन निकट है; अतः ऐसे समय मनुष्य को उसका उपाय खोजना चाहिए।
13पाण्डव हमारे स्वाभाविक मित्र हैं। वे हमारे अपने पिता की बहिन की सन्तान हैं! वे अपने शत्रुओं द्वारा अत्यन्त सताए गए थे।
14अपनी प्रतिज्ञा पूर्ण करना मनुष्य का कर्तव्य है। पहले भीम ने भरी सभा में प्रतिज्ञा की थी कि वे महासंग्राम में अपनी गदा से दुर्योधन की जाँघें तोड़ेंगे।
15महर्षि मैत्रेय ने भी पहले दुर्योधन को यह शाप दिया था कि 'भीम अपनी गदा से तुम्हारी जाँघें तोड़ेंगे।'
16इन सब कारणों से मुझे भीम में कोई दोष नहीं दिखाई देता! हे प्रलम्बनाशक, क्रोध के वश में मत होइए! पाण्डवों के साथ हमारा सम्बन्ध जन्म, रक्त और प्रेम पर आधारित है।
17उनकी उन्नति पर ही हमारी उन्नति निर्भर है। अतः हे पुरुषश्रेष्ठ, क्रोध के वश में मत होइए!" — वासुदेव के ये वचन सुनकर नीतिशास्त्र के ज्ञाता हलधर ने कहा — "धर्म का पालन सदा सत्पुरुष करते हैं। धर्म के पीछे सदा दो प्रयोजन रहते हैं — उसका पालन करने वालों की अर्थ की कामना, अथवा काम की कामना।
18जो धर्म और अर्थ में, अथवा धर्म और काम में, अथवा काम और अर्थ में भेद किए बिना तीनों का — अर्थात् धर्म, अर्थ और काम का — पालन करता है, वह सदा महान् सुख प्राप्त करता है।
19हे गोविन्द, आपके इन सब तर्कों के बावजूद, भीमसेन के धर्म से विचलित होने के कारण ही वह सामञ्जस्य, जिसकी मैंने चर्चा की, भंग हो गया है!"
20कृष्ण ने उत्तर दिया — "आपको सदा क्रोधरहित और धर्मपरायण कहा जाता है! अतः शान्त होइए और क्रोध के वश में मत होइए!
21जान लीजिए कि कलियुग निकट है। पाण्डुपुत्र की प्रतिज्ञा का भी स्मरण कीजिए! अतः यही माना जाए कि पाण्डुपुत्र ने अपने शत्रु के प्रति अपना ऋण चुका दिया और अपनी प्रतिज्ञा पूर्ण कर ली।"
22सञ्जय ने आगे कहा — "हे राजन्, केशव का यह भ्रामक तर्क सुनकर राम अपना क्रोध दूर न कर सके और प्रसन्न न हुए। तब उन्होंने उस सभा में कहा — 'धर्मात्मा राजा सुयोधन का अधर्मपूर्वक वध करने के कारण पाण्डुपुत्र संसार में कपटी योद्धा के रूप में जाना जाएगा।
23दूसरी ओर धर्मात्मा दुर्योधन शाश्वत कल्याण प्राप्त करेगा! धृतराष्ट्र का जो राजपुत्र गिराया गया है, वह धर्मयुद्ध करने वाला योद्धा है!
24युद्धरूपी यज्ञ के लिए समस्त सम्भव आयोजन करके, रणभूमि में दीक्षा के संस्कार सम्पन्न करके, और अन्त में शत्रुरूपी अग्नि में अपने प्राणों की आहुति देकर दुर्योधन ने कीर्ति के अवभृथ-स्नान द्वारा अपना यज्ञ विधिवत् पूर्ण कर लिया है!'"
25ये वचन कहकर श्वेत मेघ के समान दिखाई देने वाले वीर रोहिणीपुत्र अपने रथ पर चढ़े और द्वारका की ओर चल दिए।
26हे राजन्, राम के द्वारावती की ओर प्रस्थान कर जाने पर पाञ्चाल, वृष्णि और पाण्डव कुछ हतोत्साह हो गए।
27तब अत्यन्त उदास और चिन्तित युधिष्ठिर के, जो सिर झुकाए बैठे थे और हृदय के महान् क्लेश में यह नहीं जानते थे कि क्या करें, निकट जाकर वासुदेव ने उनसे ये वचन कहे।
28वासुदेव ने कहा — "हे युधिष्ठिर, आप ऐसे अनुचित कर्म को क्यों होने देते हैं, कि अचेत और गिरे हुए दुर्योधन के, जिसके समस्त सम्बन्धी और मित्र मारे जा चुके हैं, मस्तक पर भीम इस प्रकार पैर से प्रहार करें? हे राजन्, नीति के नियमों के ज्ञाता होकर भी आप इस कर्म को उदासीन भाव से क्यों देख रहे हैं?"
29युधिष्ठिर ने उत्तर दिया — "हे कृष्ण, वृकोदर का क्रोधपूर्वक राजा के मस्तक को पैर से छूना मुझे प्रिय नहीं है, और न मैं अपने कुल के इस विनाश से प्रसन्न ही हूँ!
30धृतराष्ट्र के पुत्रों ने सदा हमें छल से ठगा! उन्होंने हमसे अनेक कठोर वचन कहे। उन्होंने हमें पुनः वन में निर्वासित किया।
31उन सब कर्मों के कारण भीमसेन के हृदय में महान् दुःख भरा है! हे वृष्णिवंश के वीर, यह सब सोचकर ही मैंने उदासीन भाव से देखा!
32लोभी, मूढ़ और आवेशी दुर्योधन का वध करके पाण्डुपुत्र अपनी कामना पूर्ण कर लें — चाहे वह उचित उपाय से हो या अनुचित से।"
33सञ्जय ने आगे कहा — युधिष्ठिर के यह कहने पर वासुदेव ने कठिनाई से कहा — "ऐसा ही हो!" युधिष्ठिर के इन वचनों को सुनने के पश्चात् वासुदेव ने, जो सदा भीम का प्रिय और हित चाहते थे, वस्तुतः भीम के युद्ध में किए गए उन समस्त कर्मों का अनुमोदन कर दिया। युद्ध में आपके पुत्र को गिराकर क्रोध से भरे भीमसेन हर्ष से उमगते हृदय के साथ हाथ जोड़कर युधिष्ठिर के सम्मुख खड़े हुए और उन्हें विधिवत् प्रणाम किया।
34हे राजन्, हर्ष से फैले नेत्रों वाले और प्राप्त विजय पर गर्वित तेजस्वी वृकोदर ने अपने ज्येष्ठ भ्राता से कहा — "हे राजन्, आज यह पृथ्वी आपकी है — उसे विचलित करने वाला कोई कलह नहीं रहा और उसके समस्त काँटे निकल गए! हे राजन्, इसका शासन कीजिए और अपने वर्ण के धर्मों का पालन कीजिए।
35हे पृथ्वीपते, जो इस शत्रुता की जड़ था और जिसने अपनी कुटिलता से इसे भड़काया, वह अधम प्राणी नंगी भूमि पर गिरा हुआ पड़ा है।
36दुःशासन के नेतृत्व में क्रूर वचन बोलने वाले वे समस्त अधम, तथा आपके अन्य शत्रु — राधापुत्र (कर्ण) और शकुनि — सब मारे जा चुके हैं।
37हे राजन्, समस्त प्रकार के रत्नों से भरी यह पृथ्वी अपने वनों और पर्वतों सहित पुनः आपके पास आ रही है, जिनका कोई शत्रु जीवित नहीं बचा।"
38युधिष्ठिर ने कहा — "शत्रुता का अन्त हो गया! राजा सुयोधन गिरा दिया गया! कृष्ण के परामर्श से (हमने) पृथ्वी जीत ली।
39सौभाग्य से तुमने अपनी माता और अपने क्रोध, दोनों का ऋण चुका दिया! हे अजेय वीर, सौभाग्य से तुम विजयी हुए, और सौभाग्य से तुम्हारा शत्रु मारा गया।"
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, (कुरु) राजालाई अधर्मपूर्वक ढालिएको देखेर मधुकुलका प्रमुख बलशाली बलदेवले के भने?
2"हे सञ्जय, मलाई भन कि गदायुद्धमा सुनिपुण र त्यसका सम्पूर्ण नियमका ज्ञाता रोहिणीपुत्रले त्यस अवसरमा के गरे!"
3सञ्जयले भने — "तपाईंका छोरामाथि तिघ्रामा प्रहार भएको देखेर प्रहारकर्ताहरूमा श्रेष्ठ बलशाली राम (बलराम) अत्यन्त क्रोधित भए।
4आफ्ना पाखुरा माथि उठाएर हललाई अस्त्र बनाउने ती वीरले ती राजाहरूको बीचमा शोकपूर्वक भने — 'अरे, भीमलाई धिक्कार छ, भीमलाई धिक्कार छ!
5अरे, धिक्कार छ कि यस्तो धर्मयुद्धमा नाभिभन्दा तल प्रहार गरियो! गदायुद्धमा यस्तो कर्म, जस्तो वृकोदरले गरेको छ, पहिले कहिल्यै देखिएको छैन!
6नाभिभन्दा तलको कुनै अङ्गमा प्रहार गर्नुहुँदैन। शास्त्रमा यही नियम भनिएको छ! तर भीम मूढ अधम छ, युद्धको मर्यादाबाट अनभिज्ञ छ! त्यसैले उसले आफ्नो इच्छाअनुसार आचरण गर्यो।'
7यी वचन भनेर राम अत्यन्त क्रुद्ध भए। दुर्योधनलाई देखेर तिनका आँखा राता भए र तिनले यी वचन भने —
8(तब बलदेवले जवाफ दिए —) हे श्रीकृष्ण! राजा दुर्योधन बलमा मभन्दा कुनै पनि प्रकारले कम थिएन। यहाँ कोही पनि उसको गदायुद्धमा सामना गर्न समर्थ थिएन। दुर्योधनलाई अन्याय वा छलले ढालिनु मेरा लागि पनि अपमान हो — जसको आश्रय लिइएको हुन्छ, ऊ आश्रितका दोषका कारण निन्दित र अपमानित हुन्छ।
9तर सधैँ विनम्रताले निहुरिने बलशाली केशवले आफ्ना विशाल र सुगठित पाखुराले जाइलागिरहेका रामलाई समाते।
10यदुकुलका ती दुई वीर — एक श्याम वर्णको र अर्को गौर वर्णको — त्यस क्षण सूर्य र चन्द्रमाजस्तै अत्यन्त सुशोभित भइरहेका थिए। पाखुरा उठाएका ती महान् योद्धा (बलराम) नाना प्रकारका धातुले चित्रित विशाल कैलास पर्वतजस्ता देखिन्थे।
11क्रुद्ध रामलाई शान्त पार्न केशवले तिनलाई भने — "मनुष्यले जुन उन्नतिको कामना गर्न सक्छ, त्यो छ प्रकारको छ — आफ्नो उन्नति, आफ्ना मित्रहरूको उन्नति, आफ्नो शत्रुको नाश, आफ्नो शत्रुका मित्रहरूको नाश, तथा आफ्नो शत्रुका मित्रहरूका मित्रहरूको नाश।
12जब आफूमाथि वा आफ्ना मित्रहरूमाथि विपत्ति आउँछ, तब यो सङ्केत हुन्छ कि आफ्नो पतन नजिक छ; त्यसैले यस्तो बेला मनुष्यले त्यसको उपाय खोज्नुपर्छ।
13पाण्डवहरू हाम्रा स्वाभाविक मित्र हुन्। तिनीहरू हाम्रै बुबाकी बहिनीका सन्तान हुन्! तिनीहरू आफ्ना शत्रुहरूबाट अत्यन्त सताइएका थिए।
14आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गर्नु मनुष्यको कर्तव्य हो। पहिले भीमले भरिएको सभामा प्रतिज्ञा गरेका थिए कि तिनले महासङ्ग्राममा आफ्नो गदाले दुर्योधनका तिघ्रा भाँच्नेछन्।
15महर्षि मैत्रेयले पनि पहिले दुर्योधनलाई यो सराप दिएका थिए कि 'भीमले आफ्नो गदाले तिम्रा तिघ्रा भाँच्नेछन्।'
16यी सबै कारणले मलाई भीममा कुनै दोष देखिँदैन! हे प्रलम्बनाशक, क्रोधको वशमा नहुनुहोस्! पाण्डवहरूसँग हाम्रो सम्बन्ध जन्म, रगत र प्रेममा आधारित छ।
17तिनीहरूको उन्नतिमै हाम्रो उन्नति निर्भर छ। त्यसैले हे पुरुषश्रेष्ठ, क्रोधको वशमा नहुनुहोस्!" — वासुदेवका यी वचन सुनेर नीतिशास्त्रका ज्ञाता हलधरले भने — "धर्मको पालन सधैँ सत्पुरुषले गर्छन्। धर्मको पछाडि सधैँ दुई प्रयोजन रहन्छन् — त्यसको पालन गर्नेहरूको अर्थको कामना, वा कामको कामना।
18जसले धर्म र अर्थमा, वा धर्म र काममा, वा काम र अर्थमा भेद नगरी तीनैको — अर्थात् धर्म, अर्थ र कामको — पालन गर्छ, उसले सधैँ महान् सुख प्राप्त गर्छ।
19हे गोविन्द, तपाईंका यी सबै तर्कका बाबजुद, भीमसेन धर्मबाट विचलित भएकै कारण त्यो सामञ्जस्य, जसको मैले चर्चा गरेँ, भङ्ग भएको छ!"
20कृष्णले जवाफ दिए — "तपाईंलाई सधैँ क्रोधरहित र धर्मपरायण भनिन्छ! त्यसैले शान्त हुनुहोस् र क्रोधको वशमा नहुनुहोस्!
21जान्नुहोस् कि कलियुग नजिक छ। पाण्डुपुत्रको प्रतिज्ञाको पनि सम्झना गर्नुहोस्! त्यसैले यही मानियोस् कि पाण्डुपुत्रले आफ्नो शत्रुप्रतिको ऋण चुक्ता गरे र आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गरे।"
22सञ्जयले अगाडि भने — "हे राजन्, केशवको यो भ्रामक तर्क सुनेर राम आफ्नो क्रोध हटाउन सकेनन् र प्रसन्न भएनन्। तब तिनले त्यस सभामा भने — 'धर्मात्मा राजा सुयोधनको अधर्मपूर्वक वध गरेका कारण पाण्डुपुत्र संसारमा कपटी योद्धाका रूपमा चिनिनेछन्।
23अर्कोतिर धर्मात्मा दुर्योधनले शाश्वत कल्याण प्राप्त गर्नेछ! धृतराष्ट्रका जुन राजपुत्र ढालिएका छन्, ती धर्मयुद्ध गर्ने योद्धा हुन्!
24युद्धरूपी यज्ञका लागि सम्पूर्ण सम्भव आयोजन गरेर, रणभूमिमा दीक्षाका संस्कार सम्पन्न गरेर, र अन्त्यमा शत्रुरूपी आगोमा आफ्नो प्राणको आहुति दिएर दुर्योधनले कीर्तिको अवभृथ-स्नानद्वारा आफ्नो यज्ञ विधिवत् पूरा गरेका छन्!'"
25यी वचन भनेर सेतो बादलजस्तै देखिने वीर रोहिणीपुत्र आफ्नो रथमा चढे र द्वारकातिर लागे।
26हे राजन्, राम द्वारावतीतिर प्रस्थान गरेपछि पाञ्चाल, वृष्णि र पाण्डवहरू केही हतोत्साह भए।
27तब अत्यन्त उदास र चिन्तित युधिष्ठिरको, जो शिर निहुराएर बसेका थिए र हृदयको महान् क्लेशमा के गर्ने भन्ने जान्दैनथे, नजिक गएर वासुदेवले तिनलाई यी वचन भने।
28वासुदेवले भने — "हे युधिष्ठिर, तपाईं यस्तो अनुचित कर्म किन हुन दिनुहुन्छ, कि अचेत र ढलेका दुर्योधनको, जसका सम्पूर्ण नातेदार र मित्र मारिइसके, शिरमाथि भीमले यसरी खुट्टाले प्रहार गरून्? हे राजन्, नीतिका नियमका ज्ञाता भएर पनि तपाईं यस कर्मलाई उदासीन भावले किन हेरिरहनुभएको छ?"
29युधिष्ठिरले जवाफ दिए — "हे कृष्ण, वृकोदरले क्रोधपूर्वक राजाको शिरलाई खुट्टाले छुनु मलाई प्रिय छैन, र न म आफ्नो कुलको यस विनाशले प्रसन्न नै छु!
30धृतराष्ट्रका छोराहरूले सधैँ हामीलाई छलले ठगे! तिनीहरूले हामीलाई अनेक कठोर वचन भने। तिनीहरूले हामीलाई फेरि वनमा निर्वासित गरे।
31ती सबै कर्मका कारण भीमसेनको हृदयमा महान् दुःख भरिएको छ! हे वृष्णिवंशका वीर, यो सबै सोचेरै मैले उदासीन भावले हेरेँ!
32लोभी, मूढ र आवेशी दुर्योधनको वध गरेर पाण्डुपुत्रले आफ्नो कामना पूरा गरून् — चाहे त्यो उचित उपायले होस् वा अनुचितले।"
33सञ्जयले अगाडि भने — युधिष्ठिरले यसो भनेपछि वासुदेवले कठिनाइका साथ भने — "यस्तै होस्!" युधिष्ठिरका यी वचन सुनेपछि वासुदेवले, जो सधैँ भीमको प्रिय र हित चाहन्थे, वास्तवमा भीमले युद्धमा गरेका ती सम्पूर्ण कर्मको अनुमोदन गरिदिए। युद्धमा तपाईंका छोरालाई ढालेर क्रोधले भरिएका भीमसेन हर्षले उम्लिएको हृदयका साथ हात जोडेर युधिष्ठिरको सामु उभिए र तिनलाई विधिवत् प्रणाम गरे।
34हे राजन्, हर्षले फैलिएका आँखा भएका र प्राप्त विजयमा गर्वित तेजस्वी वृकोदरले आफ्ना जेठा दाजुलाई भने — "हे राजन्, आज यो पृथ्वी तपाईंको हो — त्यसलाई विचलित पार्ने कुनै कलह रहेन र त्यसका सम्पूर्ण काँडा निस्किए! हे राजन्, यसको शासन गर्नुहोस् र आफ्नो वर्णका धर्मको पालन गर्नुहोस्।
35हे पृथ्वीपति, जो यस शत्रुताको जरो थियो र जसले आफ्नो कुटिलताले यसलाई भड्कायो, त्यो अधम प्राणी नाङ्गो भूमिमा ढलेको छ।
36दुःशासनको नेतृत्वमा क्रूर वचन बोल्ने ती सम्पूर्ण अधम, तथा तपाईंका अन्य शत्रु — राधापुत्र (कर्ण) र शकुनि — सबै मारिइसके।
37हे राजन्, सम्पूर्ण प्रकारका रत्नले भरिएकी यो पृथ्वी आफ्ना वन र पर्वतसहित फेरि तपाईंकहाँ आइरहेकी छ, जसको कुनै शत्रु जीवित बाँकी छैन।"
38युधिष्ठिरले भने — "शत्रुताको अन्त्य भयो! राजा सुयोधन ढालियो! कृष्णको परामर्शले (हामीले) पृथ्वी जित्यौँ।
39सौभाग्यले तिमीले आफ्नी आमा र आफ्नो क्रोध, दुवैको ऋण चुक्ता गर्यौ! हे अजेय वीर, सौभाग्यले तिमी विजयी भयौ, र सौभाग्यले तिम्रो शत्रु मारियो।"