अंग्रेज़ी
1Sanjaya said Seeing Bhimasena in that state, Duryodhana rushed furiously against him uttering a loud roar.
2They met each other like two bulls encountering each other with their horns. The strokes of their maces produced loud sounds like those of thunder-bolts.
3Each seeking victory, the battle that took place between them was terrible, making the hair stand erect, like that between Indra and Pralada.
4All their limbs covered with blood, the two great and energetic warriors both armed with maces, looked like two Kinshukas decked with flowers.
5During the onset of that great and awful encounter, the sky looked beautiful as if it swarmed with fire-flies.
6After that fierce and terrible battle had lasted for some time, both of them were exhausted.
7Having rested for sometime those two destroyers of foes, taking up their handsome maces, once again began to prevent each other's attacks.
8Indeed, when those two highly energetic warriors, those two foremost of men, both possessed of great strength, once more met each other after having rested a little, they looked like two infuriate elephants attacking each other for obtaining an elephants in season.
9Seeing those two heroes, both arined with maces and equaling each other in energy, the gods and Gandharvas and men were filled with wonder.
10Beholding Duryodhana and Vrikodara both armed with mace, all creatures became doubtful as to who amongst them would come off victorious.
11Rushing each other and desiring to take advantage of each other's weakness, those two great cousins waited each watching the other.
12People, O king, saw each armed with his uplifted mace, that was heavy dreadful and killing, and that resembled the bludgeon of Yama, or the thunder-bolt of Indra.
13While Bhimasena whirled his weapon, it produced a loud and dreadful sound.
14Seeing his foe, the son of Pandu, thus whirling his mace, the impetuous Duryodhana was amazed.
15Indeed, the heroic Vrikodara, O Bharata, as he moved about in various courses, shone highly beautiful.
16Both bent upon carefully protecting themselves, they approached, they repeatedly wounded each other like two cats, fighting for a piece of meat.
17Bhimasena performed various kinds of evolutions. He moved about in beautiful circles, advanced, and receded.
18He dealt blows and warded off those of his opponent, with wonderful dexterity. He took up various kinds of offensive and defensive position. He made attacks and warded off those as of his opponent. He ran at his enemy now turning to the right and now to the left.
19He advanced straight against the foe. He made various tricks for drawing his foe. He stood immovable, bent upon attacking his cnemy as soon as the latter would expose himself to attack. He went round his foe, and prevented his foe from circumnambulating him. He avoided the attacks of his enemy by moving away in bent postures or jumping up.
20Facing his enemy he struck, or dealt backthrusts while moving away from him. Both experts in mace-fighting, Bhima and Duryodhana thus moved about and fought, and struck each other.
21Those two leading Kuru's heroes fared thus, each avoiding the other's attacks. Indeed, those two great warriors thus moved about in circles and seemed to play with each other.
22Displaying in that encounter their skill in battle, those two destroyers of foes sometimes suddenly attacked each other with their weapons, like two elephants attacked each other with their tusks. Bathed in blood, they looked very beautiful, O king, on ine field.
23Thus took place that dreadful battle before the very eyes of a large multitude, towards the close of the day, like the battle between Vritra and Vasava. Armed with maces, both began to move about in circles.
24Duryodhana, O king, adopted the right Mandala, while Bhimasena adopted the left Mandala.
25While Bhima was thus moving about in circles on the field of battle, Duryodhana, O king, suddenly struck him a fierce blow on one of his flanks.
26Struck by your son, Bhima began to whir) his heavy mace for returning the same.
27People, O king, saw the mace of Bhimasena look as terrible as Indra's thunder-bolt or Yama's rod.
28Seeing Bhima whirl his mace, your son, took up his own terrible weapon, and struck him again.
29A loud sound, O Bharata, was caused by the fall of your son's mace. So quick was that fall that it caused a flame of fire in sky.
30Coursing in circles, adopting each motion at the proper time, the energetic Suyodhana, once more seemed to prevail over Bhima.
31Meanwhile the massive of Bhimasena, whirled with his entire force, produced a tremendous sound with valleys of smoke, and sparks and flames of fire. mace
32Seeing Bhimasena whirling his mace, Suyodhana also whirled his heavy and adamantine mace, and appeared highly beautiful.
33Marking the vehemence of the wind, caused by the whirl of Duryodhana's mace, the Pandus and the Somakas were stricken with great fear.
34Meanwhile showing on every side their skill in battle those two chastisers of foes continued to strike each other with their maces, like two elephants striking each other with their tusks. Both of them, O king, covered with blood, shone highly beautiful.
35Thus that dreadful battle went on before the very eyes of thousands of spectators at the close of day, like the fierce battle that took place between Vritra and Vasava.
36Seeing Bhima firmly stationed on the field, your powerful son, moving about, rushed towards that son of Kunti.
37Worked up with wrath Bhima struck the mace, endued with great impetuosity and adorned with gold, of the angry Duryodhana.
38That clash of the two maces produced a loud sound with sparks of fire, which resembled the clash of two thunder-bolts from opposite directions.
39Discharged by Bhimasena, his impetuous mace, as it dropped down, shook the very Earth.
40The Kuru prince could not see his own mace thus baffled in that attack. He was enraged like an infuriate elephant at the sight of a rival elephant.
41Adopting the left Mandala, O king, and whirling his mace, Suyodhana, then struck the son of Kunti on the head with his terrible weapon.
42Thus struck by your son, Bhima, the son of Pandu, did not even quake, O king, and the sight filled all present with wonder.
43That wonderful patience, O king, of Bhimasena, who did not move an inch, though struck so violently, was praised by all the combatants present there. Then Bhima hurled at Duryodhana his own heavy and shining mace adorned with gold.
44The powerful and fearless Duryodhana prevented that blow by his activity. Seeing this the spectators were filled with great wonder.
45That mace, hurled by Bhima, O king, Produced a loud sound like that of the thunderbolt, and shook the very Earth.
46Adopting the manoeuvre called Kaushika, and jumping up again and again, Duryodhana, properly making the fall of Bhima's mace, made the latter useless.
47Baffling Bhimasena thus, the highly powerful Kuru king, at last in anger struck the former in the chest.
48Struck very forcibly by your son in that dreadful battle, Bhimasena was stupefied, and for a time knew not what to do.
49At that time, O king, the Somakas and the Pandavas were greatly disappointed and dispirited.
50Worked up with anger at that blow, Bhima then rushed at your son like an elephant rushing against an elephant.
51With uplifted mace, Bhima rushed furiously at Duryodhana like a lion rushing against a wild elephant.
52Approaching the Kuru king, the son of Pandu, O king, an expert in the use of the mace, began to whirl his weapon, aiming at your son.
53Bhimasena then struck Duryodhana on one of his sides. Stupefied at that blow, the latter dropped down on the Earth, supporting himself on his knees.
54When that Kuru's hero fell upon his knees, a loud cry arose from among the Srinjayas, O king!
55Hearing that cry of the Srinjayas, O foremost of men, your son was worked up with rage.
56Rising up, the mighty-armed hero began to breathe like a powerful snake, and seemed to burn Bhimasena by looking upon him.
57That best of the line of Bharata then rushed at Bhimasena, as if he would crush the head of his opponent in that battle,
58The great and highly powerful Duryodhana, then struck the high-souled Bhimasena on the forehead. The latter, however, stirred not an inch but stood fixed like a mountain.
59Thus struck in that battle, the son of Pritha, O king, looked beautiful, as he bled profusely, like an elephant with temporal juice trickling down its temples.
60Then, taking up his hero-killing mace made of iron and producing a sound loud as that of the thunder-bolt, the elder brother of Dhananjaya struck his opponent with great force.
61Struck by Bhimnasena, your son dropped down, his bodying trembling all over, like a gigantic Shala in the forest, decked with flowers, uprooted by a tempest.
62See your son laid on the Earth, the Pandavas became highly glad and uttered loud cries. Regaining his consciousness your son then rose, like an elephant from a lake.
63That angry king and great car-warrior then, moving about with great skill, great skill, struck Bhimasena who was before him. Thereat, the son of Pandu, with weakened limbs, dropped down on the Earth.
64Having by his power struck down Bhimasena on the ground, the Kuru prince sent up a leonine roar. By the fall of his mace, whose vehemence was like that of the thunder, he had, broken Bhima's coat-of-mail.
65A loud uproar was then heard in they sky made by the celestials and the Apsaras. A shower of flowers of sweet fragrance, rained by the celestials, poured in.
66Seeing Bhima prostrated on the Earth, and seeing his coat-of-mail out open, a great fear possessed the hearts of our foes.
67Regaining his senses in a moment, and wiping his face which had been covered with blood, and gathering patience, Vrikodara stood up, with rolling eyes."
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — भीमसेन को उस अवस्था में देखकर दुर्योधन उच्च स्वर से गरजता हुआ क्रोधपूर्वक उस पर टूट पड़ा।
2वे दोनों परस्पर इस प्रकार भिड़े जैसे दो साँड़ अपने सींगों से टकराते हों। उनकी गदाओं के प्रहार वज्रपात के समान महान् शब्द उत्पन्न करते थे।
3विजय की कामना करते हुए उन दोनों के बीच जो युद्ध हुआ वह इन्द्र और प्रह्लाद के युद्ध के समान भयंकर तथा रोंगटे खड़े कर देने वाला था।
4उनके समस्त अंग रक्त से भर गए, और गदा धारण किए वे दोनों महान् तेजस्वी योद्धा फूलों से सजे दो किंशुक वृक्षों के समान प्रतीत हो रहे थे।
5उस महान् और भयानक संग्राम के आरम्भ में आकाश ऐसा सुन्दर लगने लगा मानो वह जुगनुओं से भर गया हो।
6वह प्रचण्ड और भयंकर युद्ध कुछ काल तक चलता रहा, तब वे दोनों थक गए।
7कुछ देर विश्राम करके शत्रुनाशक वे दोनों वीर अपनी सुन्दर गदाएँ उठाकर पुनः एक-दूसरे के प्रहारों को रोकने लगे।
8वस्तुतः जब महान् बलशाली, पुरुषों में श्रेष्ठ वे दोनों महातेजस्वी योद्धा थोड़ा विश्राम करके पुनः एक-दूसरे से भिड़े, तब वे ऋतुमती हथिनी को पाने के लिए परस्पर लड़ते हुए दो मतवाले हाथियों के समान दिखाई दिए।
9गदा धारण किए हुए और तेज में एक-दूसरे के समान उन दोनों वीरों को देखकर देवता, गन्धर्व और मनुष्य आश्चर्य से भर गए।
10गदाधारी दुर्योधन और वृकोदर को देखकर समस्त प्राणी इस विषय में सन्दिग्ध हो गए कि इनमें से कौन विजयी होगा।
11एक-दूसरे पर झपटते हुए और एक-दूसरे की दुर्बलता से लाभ उठाने की इच्छा करते हुए वे दोनों महान् भ्रातृव्य एक-दूसरे को ताकते हुए प्रतीक्षा करने लगे।
12हे राजन्, लोगों ने उन दोनों को उठी हुई गदा लिए देखा — वह गदा भारी, भयंकर और घातक थी, तथा यम के दण्ड अथवा इन्द्र के वज्र के समान जान पड़ती थी।
13भीमसेन जब अपना अस्त्र घुमाते थे, तब वह महान् और भयंकर शब्द उत्पन्न करता था।
14अपने शत्रु पाण्डुपुत्र को इस प्रकार गदा घुमाते देखकर उद्धत दुर्योधन चकित हो गया।
15हे भरत, वस्तुतः वीर वृकोदर विविध गतियों से घूमते हुए अत्यन्त सुशोभित हो रहे थे।
16दोनों सावधानी से अपनी रक्षा करने में तत्पर थे; वे निकट आते और मांस के टुकड़े के लिए लड़ते हुए दो बिल्लों के समान बारम्बार एक-दूसरे को घायल करते थे।
17भीमसेन ने अनेक प्रकार के व्यूह-कौशल दिखाए। वे सुन्दर मण्डलों में घूमते, आगे बढ़ते और पीछे हटते थे।
18वे अद्भुत निपुणता से प्रहार करते और प्रतिपक्षी के प्रहार रोकते थे। उन्होंने आक्रमण तथा रक्षा की नाना प्रकार की स्थितियाँ धारण कीं। वे आक्रमण करते और अपने प्रतिपक्षी के आक्रमणों को विफल करते थे। वे कभी दाहिनी ओर मुड़कर, कभी बाईं ओर मुड़कर शत्रु पर दौड़ते थे।
19वे सीधे शत्रु के सम्मुख बढ़ते थे। वे शत्रु को खींच लाने के लिए अनेक छल रचते थे। वे अचल खड़े रहते, इस ताक में कि शत्रु ज्यों ही अपने को असुरक्षित करे, त्यों ही उस पर प्रहार करें। वे शत्रु की परिक्रमा करते और शत्रु को अपनी परिक्रमा करने से रोकते थे। वे झुककर हट जाने अथवा उछल पड़ने से शत्रु के प्रहार बचा जाते थे।
20शत्रु के सम्मुख होकर वे प्रहार करते, अथवा उससे दूर हटते हुए पीछे की ओर से वार करते थे। गदायुद्ध में निपुण भीम और दुर्योधन इस प्रकार घूमते हुए लड़ते और एक-दूसरे पर प्रहार करते रहे।
21कुरुकुल के वे दोनों प्रमुख वीर एक-दूसरे के प्रहारों से बचते हुए इसी प्रकार लड़ते रहे। वस्तुतः वे दोनों महान् योद्धा इस प्रकार मण्डलाकार घूमते हुए मानो एक-दूसरे के साथ क्रीड़ा कर रहे थे।
22उस संग्राम में अपना युद्धकौशल प्रदर्शित करते हुए वे दोनों शत्रुनाशक कभी सहसा अपने अस्त्रों से एक-दूसरे पर उसी प्रकार आक्रमण करते थे जैसे दो हाथी अपने दाँतों से एक-दूसरे पर टूट पड़ते हों। हे राजन्, रक्त से नहाए हुए वे रणभूमि में अत्यन्त सुशोभित हो रहे थे।
23इस प्रकार दिन के अन्त में विशाल जनसमूह के सम्मुख वह भयंकर युद्ध वृत्र और वासव (इन्द्र) के युद्ध के समान हुआ। गदा धारण किए दोनों मण्डलाकार घूमने लगे।
24हे राजन्, दुर्योधन ने दक्षिण मण्डल का आश्रय लिया, जबकि भीमसेन ने वाम मण्डल का।
25हे राजन्, जब भीम इस प्रकार रणभूमि में मण्डलाकार घूम रहे थे, तब दुर्योधन ने सहसा उनके एक पार्श्व पर प्रचण्ड प्रहार किया।
26आपके पुत्र के प्रहार से आहत होकर भीम उसी का उत्तर देने के लिए अपनी भारी गदा घुमाने लगे।
27हे राजन्, लोगों ने देखा कि भीमसेन की गदा इन्द्र के वज्र अथवा यम के दण्ड के समान भयंकर लग रही थी।
28भीम को गदा घुमाते देखकर आपके पुत्र ने भी अपना भयंकर अस्त्र उठाया और उन पर पुनः प्रहार किया।
29हे भरत, आपके पुत्र की गदा गिरने से महान् शब्द हुआ। वह गिरना इतना वेगपूर्ण था कि उससे आकाश में अग्नि की ज्वाला उत्पन्न हो गई।
30मण्डलाकार घूमते हुए, प्रत्येक गति को उचित समय पर करते हुए तेजस्वी सुयोधन पुनः भीम पर भारी पड़ता प्रतीत हुआ।
31इसी बीच भीमसेन की विशाल गदा, जिसे उन्होंने अपने पूरे बल से घुमाया, धुएँ की लपटों तथा अग्नि की चिनगारियों और ज्वालाओं के साथ भयंकर शब्द करने लगी।
32भीमसेन को गदा घुमाते देखकर सुयोधन ने भी अपनी भारी और वज्र-सी कठोर गदा घुमाई और वह अत्यन्त सुशोभित हुआ।
33दुर्योधन की गदा के घुमाव से उत्पन्न वायु का वेग देखकर पाण्डव और सोमक महान् भय से व्याप्त हो गए।
34इसी बीच सब ओर अपना युद्धकौशल दिखाते हुए वे दोनों शत्रुदमन अपनी गदाओं से एक-दूसरे पर उसी प्रकार प्रहार करते रहे जैसे दो हाथी अपने दाँतों से एक-दूसरे पर प्रहार करते हों। हे राजन्, रक्त से भीगे हुए वे दोनों अत्यन्त सुशोभित हो रहे थे।
35इस प्रकार दिन के अन्त में सहस्रों दर्शकों के सम्मुख वह भयंकर युद्ध उसी प्रकार चलता रहा जैसा प्रचण्ड युद्ध वृत्र और वासव के बीच हुआ था।
36भीम को रणभूमि में दृढ़ता से जमे देखकर आपका बलशाली पुत्र इधर-उधर घूमता हुआ उन कुन्तीपुत्र की ओर झपटा।
37क्रोध से भरे भीम ने क्रुद्ध दुर्योधन की उस अत्यन्त वेगवती और स्वर्ण से अलंकृत गदा पर प्रहार किया।
38दोनों गदाओं की उस टक्कर से अग्नि की चिनगारियों सहित महान् शब्द उत्पन्न हुआ, जो विपरीत दिशाओं से आए दो वज्रों की टक्कर के समान था।
39भीमसेन द्वारा चलाई गई उनकी वेगवती गदा जब नीचे गिरी, तब उसने पृथ्वी को ही कँपा दिया।
40कुरुराजकुमार उस आक्रमण में अपनी गदा को इस प्रकार व्यर्थ हुआ देख न सका। वह प्रतिद्वन्द्वी हाथी को देखकर मतवाले हाथी के समान क्रुद्ध हो उठा।
41हे राजन्, वाम मण्डल का आश्रय लेकर और गदा घुमाकर सुयोधन ने तब अपने भयंकर अस्त्र से कुन्तीपुत्र के मस्तक पर प्रहार किया।
42हे राजन्, आपके पुत्र के इस प्रहार से आहत होकर भी पाण्डुपुत्र भीम तनिक भी विचलित न हुए, और यह दृश्य देखकर वहाँ उपस्थित सब लोग आश्चर्यचकित रह गए।
43हे राजन्, इतने वेग से आहत होकर भी एक अंगुल न हिलने वाले भीमसेन के उस अद्भुत धैर्य की वहाँ उपस्थित समस्त योद्धाओं ने प्रशंसा की। तब भीम ने दुर्योधन पर अपनी भारी, चमचमाती और स्वर्ण से अलंकृत गदा फेंकी।
44बलवान् और निर्भय दुर्योधन ने अपनी फुर्ती से उस प्रहार को व्यर्थ कर दिया। यह देखकर दर्शक महान् आश्चर्य से भर गए।
45हे राजन्, भीम द्वारा फेंकी गई उस गदा ने वज्र के समान महान् शब्द किया और पृथ्वी को ही कँपा दिया।
46कौशिक नामक गति का आश्रय लेकर और बारम्बार उछलकर दुर्योधन ने भीम की गदा को ठीक-ठीक व्यर्थ गिरने देकर उसे निष्फल कर दिया।
47इस प्रकार भीमसेन को विफल करके अत्यन्त बलशाली कुरुराज ने अन्ततः क्रोध में आकर उनकी छाती पर प्रहार किया।
48उस भयंकर युद्ध में आपके पुत्र द्वारा अत्यन्त वेग से आहत होकर भीमसेन मूर्च्छित से हो गए और कुछ काल तक उन्हें सूझा ही नहीं कि क्या करें।
49हे राजन्, उस समय सोमक और पाण्डव अत्यन्त निराश और हतोत्साह हो गए।
50उस प्रहार से क्रोध में भरकर भीम तब आपके पुत्र पर उसी प्रकार झपटे जैसे कोई हाथी दूसरे हाथी पर टूट पड़ता हो।
51गदा उठाए भीम दुर्योधन पर उसी प्रकार क्रोधपूर्वक झपटे जैसे सिंह किसी जंगली हाथी पर टूट पड़ता है।
52हे राजन्, कुरुराज के निकट पहुँचकर गदाविद्या में निपुण पाण्डुपुत्र आपके पुत्र को लक्ष्य करके अपना अस्त्र घुमाने लगे।
53तब भीमसेन ने दुर्योधन के एक पार्श्व पर प्रहार किया। उस प्रहार से मूर्च्छित होकर वह घुटनों के बल पृथ्वी पर गिर पड़ा।
54हे राजन्, जब कुरुकुल का वह वीर घुटनों के बल गिरा, तब सृञ्जयों में महान् हर्षनाद उठा!
55हे पुरुषश्रेष्ठ, सृञ्जयों का वह हर्षनाद सुनकर आपका पुत्र क्रोध से भर उठा।
56उठकर वह महाबाहु वीर बलवान् सर्प के समान फुफकारने लगा और मानो भीमसेन को अपनी दृष्टि से ही भस्म कर देना चाहता था।
57तब भरतवंश के उस श्रेष्ठ पुरुष ने भीमसेन पर ऐसे आक्रमण किया मानो उस युद्ध में अपने प्रतिपक्षी का मस्तक ही चूर कर देगा।
58तब महान् और अत्यन्त बलशाली दुर्योधन ने महात्मा भीमसेन के ललाट पर प्रहार किया। किन्तु वे एक अंगुल भी न हिले और पर्वत के समान अचल खड़े रहे।
59हे राजन्, उस युद्ध में इस प्रकार आहत होकर पृथापुत्र, जिनसे प्रचुर रक्त बह रहा था, उस हाथी के समान सुशोभित हुए जिसके कपोलों से मद बह रहा हो।
60तब लोहे की बनी, वज्र के समान महान् शब्द करने वाली अपनी वीरनाशिनी गदा उठाकर धनञ्जय के ज्येष्ठ भ्राता ने अपने प्रतिपक्षी पर महान् वेग से प्रहार किया।
61भीमसेन के प्रहार से आहत होकर आपका पुत्र सम्पूर्ण शरीर में काँपता हुआ इस प्रकार गिर पड़ा जैसे वन में फूलों से लदा कोई विशाल शाल वृक्ष आँधी से उखड़कर गिर पड़े।
62अपने पुत्र को पृथ्वी पर पड़ा देखकर पाण्डव अत्यन्त प्रसन्न हुए और उन्होंने उच्च स्वर से हर्षनाद किया। चेतना लौटने पर आपका पुत्र सरोवर से निकलते हाथी के समान उठ खड़ा हुआ।
63तब वह क्रुद्ध राजा और महारथी बड़े कौशल से घूमता हुआ अपने सम्मुख खड़े भीमसेन पर टूट पड़ा। उस प्रहार से पाण्डुपुत्र के अंग शिथिल हो गए और वे पृथ्वी पर गिर पड़े।
64अपने बल से भीमसेन को भूमि पर गिराकर कुरुराजकुमार ने सिंहनाद किया। वज्र के समान वेग वाली अपनी गदा के प्रहार से उसने भीम का कवच तोड़ डाला था।
65तब आकाश में देवताओं और अप्सराओं का महान् कोलाहल सुनाई पड़ा। देवताओं द्वारा बरसाई गई सुगन्धित पुष्पों की वर्षा होने लगी।
66भीम को पृथ्वी पर पड़ा और उनका कवच फटा हुआ देखकर हमारे शत्रुओं के हृदय महान् भय से भर गए।
67क्षण भर में होश में आकर, रक्त से भरे अपने मुख को पोंछकर और धैर्य धारण करके वृकोदर घूमती हुई आँखों से उठ खड़े हुए।"
नेपाली
1सञ्जयले भने — भीमसेनलाई त्यस अवस्थामा देखेर दुर्योधन उच्च स्वरले गर्जँदै क्रोधपूर्वक उनीमाथि जाइलाग्यो।
2ती दुवै एकआपसमा यसरी भिडे जसरी दुई साँढे आफ्ना सिङले ठोक्किन्छन्। तिनका गदाका प्रहारले वज्रपातजस्तै ठूलो आवाज उत्पन्न गर्थे।
3विजयको कामना गर्दै ती दुईबीच जुन युद्ध भयो त्यो इन्द्र र प्रह्लादको युद्धजस्तै भयंकर तथा रौँ ठाडा पार्ने थियो।
4तिनका सम्पूर्ण अङ्ग रगतले भरिए, र गदा धारण गरेका ती दुई महान् तेजस्वी योद्धा फूलले सजिएका दुई किंशुक वृक्षजस्ता देखिन्थे।
5त्यस महान् र भयानक सङ्ग्रामको आरम्भमा आकाश यस्तो सुन्दर देखिन थाल्यो मानौँ त्यो जूनकिरीले भरिएको छ।
6त्यो प्रचण्ड र भयंकर युद्ध केही समयसम्म चलिरह्यो, तब ती दुवै थाकिसकेका थिए।
7केही बेर विश्राम गरेर शत्रुनाशक ती दुई वीरले आफ्ना सुन्दर गदा उठाएर फेरि एकअर्काका प्रहार रोक्न थाले।
8वास्तवमा जब महान् बलशाली, पुरुषहरूमा श्रेष्ठ ती दुई महातेजस्वी योद्धा अलिकति विश्राम गरेर फेरि एकअर्कासँग भिडे, तब तिनीहरू ऋतुमती हात्तिनी पाउनका लागि आपसमा लडिरहेका दुई मात्तिएका हात्तीजस्ता देखिए।
9गदा धारण गरेका र तेजमा एकअर्काका समान ती दुई वीरलाई देखेर देवता, गन्धर्व र मनुष्यहरू आश्चर्यले भरिए।
10गदाधारी दुर्योधन र वृकोदरलाई देखेर सम्पूर्ण प्राणी यस विषयमा सन्दिग्ध भए कि यिनीहरूमध्ये कोचाहिँ विजयी हुनेछ।
11एकअर्कामाथि जाइलाग्दै र एकअर्काको दुर्बलताबाट लाभ उठाउने इच्छा गर्दै ती दुई महान् भ्रातृव्य एकअर्कालाई हेर्दै प्रतीक्षा गर्न थाले।
12हे राजन्, मानिसहरूले ती दुवैलाई उठेको गदा लिएको देखे — त्यो गदा भारी, भयंकर र घातक थियो, तथा यमको दण्ड वा इन्द्रको वज्रजस्तै लाग्थ्यो।
13भीमसेनले जब आफ्नो अस्त्र घुमाउँथे, तब त्यसले ठूलो र भयंकर आवाज उत्पन्न गर्थ्यो।
14आफ्नो शत्रु पाण्डुपुत्रलाई यसरी गदा घुमाइरहेको देखेर उद्धत दुर्योधन चकित भयो।
15हे भरत, वास्तवमा वीर वृकोदर विविध गतिले घुम्दै अत्यन्त सुशोभित भइरहेका थिए।
16दुवै सावधानीपूर्वक आफ्नो रक्षा गर्नमा तत्पर थिए; तिनीहरू नजिक आउँथे र मासुको टुक्राका लागि लडिरहेका दुई बिरालाझैँ बारम्बार एकअर्कालाई घाइते बनाउँथे।
17भीमसेनले अनेक प्रकारका व्यूह-कौशल देखाए। तिनी सुन्दर मण्डलमा घुम्थे, अगाडि बढ्थे र पछाडि हट्थे।
18तिनी अद्भुत निपुणताले प्रहार गर्थे र प्रतिपक्षीका प्रहार रोक्थे। तिनले आक्रमण तथा रक्षाका नाना प्रकारका स्थिति धारण गरे। तिनी आक्रमण गर्थे र आफ्नो प्रतिपक्षीका आक्रमण विफल पार्थे। तिनी कहिले दाहिनेतिर मोडिएर, कहिले देब्रेतिर मोडिएर शत्रुमाथि दौडन्थे।
19तिनी सीधै शत्रुको सामु बढ्थे। तिनी शत्रुलाई तानेर ल्याउन अनेक छल रच्थे। तिनी अचल उभिन्थे, यस ताकमा कि शत्रुले जब आफूलाई असुरक्षित पार्छ, त्यसै बेला उसमाथि प्रहार गरून्। तिनी शत्रुको परिक्रमा गर्थे र शत्रुलाई आफ्नो परिक्रमा गर्नबाट रोक्थे। तिनी निहुरेर हट्दै वा उफ्रँदै शत्रुका प्रहारबाट बच्थे।
20शत्रुको सामुन्ने भएर तिनी प्रहार गर्थे, वा उसबाट टाढा हट्दै पछाडिबाट वार गर्थे। गदायुद्धमा निपुण भीम र दुर्योधन यसरी घुम्दै लड्थे र एकअर्कामाथि प्रहार गर्थे।
21कुरुकुलका ती दुई प्रमुख वीर एकअर्काका प्रहारबाट बच्दै यसै गरी लडिरहे। वास्तवमा ती दुई महान् योद्धा यसरी मण्डलाकार घुम्दै मानौँ एकअर्कासँग क्रीडा गरिरहेका थिए।
22त्यस सङ्ग्राममा आफ्नो युद्धकौशल प्रदर्शन गर्दै ती दुई शत्रुनाशक कहिले अचानक आफ्ना अस्त्रले एकअर्कामाथि त्यसै गरी आक्रमण गर्थे जसरी दुई हात्तीले आफ्ना दाह्राले एकअर्कामाथि जाइलाग्छन्। हे राजन्, रगतले नुहाएका तिनीहरू रणभूमिमा अत्यन्त सुशोभित भइरहेका थिए।
23यसरी दिनको अन्त्यमा विशाल जनसमूहको सामु त्यो भयंकर युद्ध वृत्र र वासव (इन्द्र)को युद्धजस्तै भयो। गदा धारण गरेका दुवै मण्डलाकार घुम्न थाले।
24हे राजन्, दुर्योधनले दक्षिण मण्डलको आश्रय लियो, जबकि भीमसेनले वाम मण्डलको।
25हे राजन्, जब भीम यसरी रणभूमिमा मण्डलाकार घुमिरहेका थिए, तब दुर्योधनले अचानक तिनको एउटा कोखमा प्रचण्ड प्रहार गर्यो।
26तपाईंका छोराको प्रहारबाट आहत भई भीम त्यसकै जवाफ दिन आफ्नो भारी गदा घुमाउन थाले।
27हे राजन्, मानिसहरूले देखे कि भीमसेनको गदा इन्द्रको वज्र वा यमको दण्डजस्तै भयंकर देखिन्थ्यो।
28भीमलाई गदा घुमाइरहेको देखेर तपाईंका छोराले पनि आफ्नो भयंकर अस्त्र उठायो र तिनीमाथि फेरि प्रहार गर्यो।
29हे भरत, तपाईंका छोराको गदा खस्दा ठूलो आवाज भयो। त्यो खसाइ यति वेगपूर्ण थियो कि त्यसबाट आकाशमा आगोको ज्वाला उत्पन्न भयो।
30मण्डलाकार घुम्दै, प्रत्येक गतिलाई उचित समयमा गर्दै तेजस्वी सुयोधन फेरि भीममाथि भारी परेजस्तो देखियो।
31यसै बीच भीमसेनको विशाल गदा, जसलाई तिनले आफ्नो पूरा बलले घुमाए, धुवाँका लहर तथा आगोका फिलिङ्गा र ज्वालासहित भयंकर आवाज गर्न थाल्यो।
32भीमसेनलाई गदा घुमाइरहेको देखेर सुयोधनले पनि आफ्नो भारी र वज्रजस्तै कठोर गदा घुमायो र ऊ अत्यन्त सुशोभित भयो।
33दुर्योधनको गदाको घुमाइबाट उत्पन्न वायुको वेग देखेर पाण्डव र सोमकहरू महान् भयले व्याप्त भए।
34यसै बीच चारैतिर आफ्नो युद्धकौशल देखाउँदै ती दुई शत्रुदमन आफ्ना गदाले एकअर्कामाथि त्यसै गरी प्रहार गरिरहे जसरी दुई हात्तीले आफ्ना दाह्राले एकअर्कामाथि प्रहार गर्छन्। हे राजन्, रगतले भिजेका ती दुवै अत्यन्त सुशोभित भइरहेका थिए।
35यसरी दिनको अन्त्यमा हजारौँ दर्शकको सामु त्यो भयंकर युद्ध त्यसै गरी चलिरह्यो जस्तो प्रचण्ड युद्ध वृत्र र वासवबीच भएको थियो।
36भीमलाई रणभूमिमा दृढतापूर्वक जमेको देखेर तपाईंको बलशाली छोरा यताउता घुम्दै ती कुन्तीपुत्रतिर जाइलाग्यो।
37क्रोधले भरिएका भीमले क्रुद्ध दुर्योधनको त्यस अत्यन्त वेगवती र सुनले अलङ्कृत गदामाथि प्रहार गरे।
38दुवै गदाको त्यस ठक्करबाट आगोका फिलिङ्गासहित ठूलो आवाज उत्पन्न भयो, जो विपरीत दिशाबाट आएका दुई वज्रको ठक्करजस्तै थियो।
39भीमसेनद्वारा चलाइएको तिनको वेगवती गदा जब तल खस्यो, तब त्यसले पृथ्वीलाई नै कँपायो।
40कुरुराजकुमारले त्यस आक्रमणमा आफ्नो गदा यसरी व्यर्थ भएको सहन सकेन। ऊ प्रतिद्वन्द्वी हात्ती देखेर मात्तिएको हात्तीझैँ क्रुद्ध भयो।
41हे राजन्, वाम मण्डलको आश्रय लिएर र गदा घुमाएर सुयोधनले तब आफ्नो भयंकर अस्त्रले कुन्तीपुत्रको शिरमाथि प्रहार गर्यो।
42हे राजन्, तपाईंका छोराको यस प्रहारबाट आहत भएर पनि पाण्डुपुत्र भीम कत्ति पनि विचलित भएनन्, र यो दृश्य देखेर त्यहाँ उपस्थित सबै मानिस आश्चर्यचकित भए।
43हे राजन्, यति वेगले आहत भएर पनि एक अङ्गुल नहल्ने भीमसेनको त्यस अद्भुत धैर्यको त्यहाँ उपस्थित सम्पूर्ण योद्धाले प्रशंसा गरे। तब भीमले दुर्योधनमाथि आफ्नो भारी, टल्किने र सुनले अलङ्कृत गदा हुर्याए।
44बलवान् र निर्भय दुर्योधनले आफ्नो फुर्तीले त्यस प्रहारलाई व्यर्थ पारिदियो। यो देखेर दर्शकहरू महान् आश्चर्यले भरिए।
45हे राजन्, भीमद्वारा हुर्याइएको त्यस गदाले वज्रजस्तै ठूलो आवाज गर्यो र पृथ्वीलाई नै कँपायो।
46कौशिक नामक गतिको आश्रय लिएर र बारम्बार उफ्रेर दुर्योधनले भीमको गदालाई ठीक-ठीक व्यर्थ खस्न दिएर त्यसलाई निष्फल पारिदियो।
47यसरी भीमसेनलाई विफल पारेर अत्यन्त बलशाली कुरुराजले अन्ततः क्रोधित भई तिनको छातीमा प्रहार गर्यो।
48त्यस भयंकर युद्धमा तपाईंका छोराद्वारा अत्यन्त वेगले आहत भई भीमसेन मूर्च्छित जस्तै भए र केही समयसम्म तिनलाई के गर्ने भन्ने सुझेन।
49हे राजन्, त्यस बेला सोमक र पाण्डवहरू अत्यन्त निराश र हतोत्साह भए।
50त्यस प्रहारले क्रोधले भरिएर भीम तब तपाईंका छोरामाथि त्यसै गरी जाइलागे जसरी कुनै हात्ती अर्को हात्तीमाथि जाइलाग्छ।
51गदा उठाएर भीम दुर्योधनमाथि त्यसै गरी क्रोधपूर्वक जाइलागे जसरी सिंह कुनै जङ्गली हात्तीमाथि जाइलाग्छ।
52हे राजन्, कुरुराजको नजिक पुगेर गदाविद्यामा निपुण पाण्डुपुत्र तपाईंका छोरालाई लक्ष्य गरेर आफ्नो अस्त्र घुमाउन थाले।
53तब भीमसेनले दुर्योधनको एउटा कोखमा प्रहार गरे। त्यस प्रहारले मूर्च्छित भई ऊ घुँडाका बलमा पृथ्वीमा ढल्यो।
54हे राजन्, जब कुरुकुलका ती वीर घुँडाका बलमा ढले, तब सृञ्जयहरूमा महान् हर्षनाद उठ्यो!
55हे पुरुषश्रेष्ठ, सृञ्जयहरूको त्यो हर्षनाद सुनेर तपाईंको छोरा क्रोधले भरियो।
56उठेर त्यो महाबाहु वीर बलवान् सर्पझैँ फूत्कार्न थाल्यो र मानौँ भीमसेनलाई आफ्नै दृष्टिले भस्म पारिदिन चाहन्थ्यो।
57तब भरतवंशका ती श्रेष्ठ पुरुषले भीमसेनमाथि यस्तो आक्रमण गरे मानौँ त्यस युद्धमा आफ्नो प्रतिपक्षीको शिर नै चूर पारिदिनेछन्।
58तब महान् र अत्यन्त बलशाली दुर्योधनले महात्मा भीमसेनको निधारमा प्रहार गर्यो। तर तिनी एक अङ्गुल पनि हल्लिएनन् र पर्वतझैँ अचल उभिइरहे।
59हे राजन्, त्यस युद्धमा यसरी आहत भएर पृथापुत्र, जसबाट प्रशस्त रगत बगिरहेको थियो, त्यस हात्तीजस्तै सुशोभित भए जसको गालाबाट मद बगिरहेको होस्।
60तब फलामले बनेको, वज्रजस्तै ठूलो आवाज गर्ने आफ्नो वीरनाशिनी गदा उठाएर धनञ्जयका जेठा दाजुले आफ्नो प्रतिपक्षीमाथि महान् वेगले प्रहार गरे।
61भीमसेनको प्रहारबाट आहत भई तपाईंको छोरा सम्पूर्ण शरीरमा काँप्दै यसरी ढल्यो जसरी वनमा फूलले लदाएको कुनै विशाल शाल वृक्ष आँधीले उखेलिएर ढल्छ।
62आफ्नो छोरालाई पृथ्वीमा ढलेको देखेर पाण्डवहरू अत्यन्त प्रसन्न भए र तिनीहरूले उच्च स्वरले हर्षनाद गरे। चेतना फर्केपछि तपाईंको छोरा तालबाट निस्कने हात्तीझैँ उठ्यो।
63तब त्यो क्रुद्ध राजा र महारथी ठूलो कौशलले घुम्दै आफ्नो सामु उभिएका भीमसेनमाथि जाइलाग्यो। त्यस प्रहारले पाण्डुपुत्रका अङ्ग शिथिल भए र तिनी पृथ्वीमा ढले।
64आफ्नो बलले भीमसेनलाई भूमिमा ढालेर कुरुराजकुमारले सिंहनाद गर्यो। वज्रजस्तै वेग भएको आफ्नो गदाको प्रहारले उसले भीमको कवच फुटाइदिएको थियो।
65तब आकाशमा देवता र अप्सराहरूको महान् कोलाहल सुनियो। देवताहरूद्वारा बर्साइएका सुगन्धित पुष्पको वर्षा हुन थाल्यो।
66भीमलाई पृथ्वीमा ढलेको र तिनको कवच च्यातिएको देखेर हाम्रा शत्रुहरूका हृदय महान् भयले भरिए।
67क्षणभरमै होसमा आएर, रगतले भरिएको आफ्नो मुख पुछेर र धैर्य धारण गरेर वृकोदर घुमिरहेका आँखाले उठे।"